Welkom bij OSTL: de Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Een internationale vereniging van wetenschappers, diplomaten en instellingen

Het verdragssluitingsproces van Cuba: grondwettelijk kader en internationale verplichtingen

Inleiding

Cuba, als soevereine staat in het Caribisch gebied, beschikt over een uniek politiek en juridisch kader dat bepalend is voor zijn benadering van internationale betrekkingen en het sluiten van verdragen. Het socialistische systeem van het land, dat zijn wortels heeft in de revolutionaire geschiedenis, komt tot uiting in de grondwettelijke bepalingen en in de wijze waarop het land omgaat met internationale verplichtingen. Om het verdragssluitingsproces van Cuba te begrijpen, is een analyse nodig van het constitutionele kader, de benadering van het internationaal recht en het standpunt ten aanzien van belangrijke internationale instrumenten, zoals het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969. Dit artikel onderzoekt de juridische mechanismen waarmee Cuba verdragen sluit, gaat na of het land een monistische of dualistische benadering hanteert bij de integratie van het internationaal recht in zijn binnenlandse rechtsstelsel, en beoordeelt de implicaties van zijn verhouding tot het VCLT voor andere staten die verdragsonderhandelingen voeren met Cuba. Door deze aspecten nader te onderzoeken, beoogt het artikel een uitgebreid overzicht te bieden van het verdragsvormingsproces van Cuba en zijn positie binnen de bredere context van het internationaal recht.

De bespreking is als volgt opgebouwd: in het eerste deel wordt het constitutionele kader voor het sluiten van verdragen in Cuba geschetst, met specifieke verwijzingen naar relevante bepalingen in de Cubaanse grondwet van 2019. In het tweede deel wordt onderzocht of Cuba bij de omzetting van verdragen in nationaal recht en de bijbehorende uitvoeringsmechanismen een monistische of dualistische benadering hanteert. In het derde deel wordt ingegaan op de verhouding van Cuba tot het VCLT van 1969 en de mogelijke implicaties voor andere staten. Ten slotte wordt het artikel afgesloten met overwegingen over de bredere betekenis van de Cubaanse praktijk inzake het sluiten van verdragen binnen de internationale rechtsorde.

Constitutioneel kader voor het sluiten van verdragen in Cuba

De rechtsgrondslag voor de deelname van Cuba aan internationale verdragen is vastgelegd in de grondwet, die in 2019 voor het laatst is herzien en aangenomen. De Cubaanse grondwet van 2019 weerspiegelt het streven van het land naar socialistische beginselen en regelt tegelijkertijd de wijze waarop internationale overeenkomsten worden gesloten. Verschillende artikelen in de grondwet beschrijven de bevoegdheden, procedures en beginselen die van toepassing zijn op het sluiten van verdragen, waardoor wordt gewaarborgd dat dergelijke handelingen in overeenstemming zijn met de nationale belangen en de soevereiniteit.

Artikel 1 van de Cubaanse grondwet bepaalt dat Cuba een socialistische staat is, waarbij de nadruk ligt op zijn inzet voor internationale solidariteit, met name met andere socialistische en ontwikkelingslanden. Deze ideologische grondslag is vaak van invloed op het soort verdragen dat Cuba aangaat, waarbij de voorkeur wordt gegeven aan overeenkomsten die wederzijdse samenwerking en niet-inmenging bevorderen (Constitución de la República de Cuba, 2019). Hoewel artikel 1 niet rechtstreeks betrekking heeft op het sluiten van verdragen, zet het de toon voor het buitenlands beleid van Cuba, wat een cruciale achtergrond vormt voor het begrijpen van zijn internationale verbintenissen.

Meer in het bijzonder worden in artikel 16 van de Grondwet de beginselen van het buitenlands beleid van Cuba uiteengezet, waaronder eerbiediging van het internationaal recht, soevereiniteit en gelijkheid tussen staten. Daarin staat dat Cuba „zijn internationale betrekkingen baseert op de beginselen van gelijkheid tussen staten, zelfbeschikking, niet-inmenging in binnenlandse aangelegenheden en solidariteit tussen volkeren“ (Constitución de la República de Cuba, 2019). Dit artikel houdt in dat door Cuba gesloten verdragen aan deze beginselen moeten voldoen, om ervoor te zorgen dat internationale verbintenissen de nationale soevereiniteit niet ondermijnen of in strijd zijn met het ideologische standpunt van de staat.

De uitdrukkelijke bevoegdheid om verdragen te sluiten wordt geregeld in Titel VI van de Grondwet, waarin de structuur en de bevoegdheden van de staat worden omschreven. Artikel 102 kent de president van de Republiek de bevoegdheid toe om de staat in internationale betrekkingen te vertegenwoordigen, met inbegrip van de bevoegdheid om te onderhandelen over en internationale verdragen te ondertekenen (Constitución de la República de Cuba, 2019). Deze bepaling wijst de president aan als de belangrijkste figuur in het verdragssluitingsproces, wat een weerspiegeling is van een gecentraliseerde aanpak die kenmerkend is voor veel socialistische systemen, waarin de uitvoerende macht een dominante rol speelt in de buitenlandse betrekkingen. De bevoegdheid van de president is echter niet absoluut, aangezien andere staatsorganen bij het proces betrokken zijn, met name in de ratificatiefase.

Artikel 98 van de Grondwet verleent de Nationale Volksvertegenwoordiging (Asamblea Nacional del Poder Popular), het hoogste wetgevende orgaan van Cuba, de bevoegdheid om internationale verdragen goed te keuren of te verwerpen. Er staat met name dat de Nationale Volksvertegenwoordiging verantwoordelijk is voor „het goedkeuren, opzeggen of wijzigen van internationale verdragen“ (Constitución de la República de Cuba, 2019). Deze bepaling benadrukt een cruciale controle op de uitvoerende macht en zorgt ervoor dat verdragen waarover de president heeft onderhandeld, aan wetgevend toezicht worden onderworpen en door de wetgevende macht moeten worden goedgekeurd voordat ze als bindend voor de staat kunnen worden beschouwd. De betrokkenheid van de Nationale Volksvertegenwoordiging onderstreept het democratisch centralisme dat kenmerkend is voor het politieke systeem van Cuba, waarin belangrijke beslissingen, waaronder die met betrekking tot internationale verplichtingen, collectieve goedkeuring vereisen.

Daarnaast vervult de Raad van State, overeenkomstig artikel 109, een ondersteunende rol in het verdragssluitingsproces. Hoewel de Raad van State niet rechtstreeks verantwoordelijk is voor onderhandelingen of ratificatie, kan deze – die optreedt als uitvoerend orgaan van de Nationale Assemblee wanneer deze niet in zitting is – betrokken zijn bij het adviseren over of het goedkeuren van verdragsgerelateerde besluiten (Constitución de la República de Cuba, 2019). Deze gelaagde gezagstructuur zorgt ervoor dat het sluiten van verdragen in Cuba een samenwerkingsproces is waarbij meerdere takken van de overheid betrokken zijn, wat de wisselwerking weerspiegelt tussen uitvoerend initiatief en wetgevend toezicht.

Bovendien benadrukt artikel 8 van de Grondwet de voorrang van de Grondwet boven alle wettelijke normen, met inbegrip van internationale verdragen. Daarin staat: „De Grondwet van de Republiek Cuba is de hoogste norm van de staat. Iedereen is verplicht zich eraan te houden. Andere wetten en wettelijke normen moeten ermee in overeenstemming zijn” (Constitución de la República de Cuba, 2019). Deze bepaling impliceert dat verdragen, zodra ze zijn geratificeerd, in overeenstemming moeten zijn met de grondwettelijke beginselen, en dat in geval van tegenstrijdigheid de Grondwet voorrang heeft. Deze hiërarchische benadering heeft belangrijke gevolgen voor de wijze waarop verdragen binnen het Cubaanse rechtssysteem worden geïmplementeerd en geïnterpreteerd, zoals in de volgende paragraaf wordt besproken.

In de praktijk verloopt het proces van het sluiten van verdragen in Cuba volgens een gestructureerde volgorde: onderhandelingen door de uitvoerende macht (onder leiding van de president of aangewezen vertegenwoordigers), voorlegging aan de Nationale Assemblee ter goedkeuring en, na ratificatie, integratie in het binnenlandse rechtskader voor zover nodig. Dit proces waarborgt dat internationale verbintenissen niet alleen in overeenstemming zijn met de nationale belangen, maar ook aan een grondige interne toetsing worden onderworpen. De grondwettelijke bepalingen vormen samen een duidelijk juridisch kader voor het sluiten van verdragen door Cuba, waarbij een evenwicht wordt gevonden tussen het leiderschap van de uitvoerende macht en de verantwoordingsplicht van de wetgevende macht.

Monistische of dualistische benadering: verdragen in het Cubaanse nationale recht

Een van de fundamentele verschillen in het internationaal recht is de vraag of een staat een monistische of dualistische benadering hanteert bij de omzetting van verdragen in nationaal recht. In een monistisch systeem vormen het internationaal recht en het nationaal recht één samenhangende rechtsorde, wat inhoudt dat verdragen na ratificatie automatisch van toepassing zijn binnen het nationale rechtsstelsel, zonder dat daarvoor verdere wetgevende maatregelen nodig zijn. In een dualistisch systeem daarentegen worden het internationaal recht en het nationale recht als afzonderlijke domeinen beschouwd, waardoor specifieke wetgevende maatregelen nodig zijn om internationale verplichtingen om te zetten in afdwingbaar nationaal recht (Cassese, 2005).

De Cubaanse benadering van de verhouding tussen internationaal en nationaal recht neigt naar een dualistisch kader, zij het met bepaalde nuances die de socialistische rechtstraditie van het land weerspiegelen. De Cubaanse grondwet neemt niet expliciet een monistisch of dualistisch standpunt in, maar een analyse van de bepalingen en de rechtspraktijk biedt inzicht in het standpunt van het land. Zoals eerder vermeld, legt artikel 8 van de grondwet de suprematie van de grondwet boven alle rechtsnormen vast, wat inhoudt dat internationale verdragen, hoewel zij op internationaal niveau bindend zijn voor de staat, niet automatisch voorrang hebben boven het nationale recht, tenzij zij via specifieke wetgevende of regelgevende mechanismen worden geïntegreerd (Constitución de la República de Cuba, 2019).

In de Cubaanse rechtspraktijk hebben verdragen na ratificatie door de Nationale Assemblee geen rechtstreekse werking in het binnenlandse rechtsstelsel. Voor de tenuitvoerlegging ervan zijn vaak aanvullende wetgevende of uitvoerende maatregelen nodig om de nationale wetgeving in overeenstemming te brengen met de in het verdrag vastgelegde verplichtingen. Als een verdrag bijvoorbeeld wijzigingen in bestaande Cubaanse wetten of de invoering van nieuwe rechtsnormen vereist, moet de Nationale Assemblee de bijbehorende wetgeving vaststellen. Dit proces sluit aan bij het dualistische beginsel dat internationaal recht niet automatisch deel uitmaakt van de binnenlandse rechtsorde zonder formele opname (Crawford, 2012).

De dualistische benadering van Cuba is echter niet absoluut, aangezien het land zich in zijn retoriek sterk inzet voor het internationaal recht, met name op gebieden als mensenrechten en anti-imperialistische solidariteit, die kernprincipes van zijn buitenlands beleid vormen. Artikel 16 van de Grondwet onderstreept dat Cuba zich aan het internationaal recht houdt, wat duidt op de bereidheid om binnenlandse praktijken in overeenstemming te brengen met internationale verplichtingen wanneer deze verenigbaar zijn met socialistische principes (Constitución de la República de Cuba, 2019). Dit duidt op een pragmatische benadering waarbij, hoewel formele inwerkingstelling vereist is, de staat er vaak naar streeft zijn wetten in overeenstemming te brengen met internationale verplichtingen, met name op gebieden die aansluiten bij zijn ideologische doelstellingen.

Het proces van omzetting van verdragen in nationaal recht in Cuba omvat doorgaans de volgende stappen na ratificatie door de Nationale Assemblee: (1) publicatie van het verdrag in het Staatsblad (Gaceta Oficial) om het openbaar te maken, (2) beoordeling door de betrokken ministeries of overheidsinstanties om vast te stellen of aanpassingen in de binnenlandse wetgeving nodig zijn, en (3) het voorstellen en vaststellen van uitvoeringswetgeving of -regelgeving indien nodig. Deze methodische aanpak zorgt ervoor dat verdragen geen rechtsonzekerheid binnen het binnenlandse rechtsstelsel veroorzaken en dat de tenuitvoerlegging ervan in overeenstemming is met het bredere kader van het Cubaanse recht.

Een sprekend voorbeeld van de dualistische benadering van Cuba is te zien in de manier waarop het land omgaat met mensenrechtenverdragen. Hoewel Cuba verschillende internationale mensenrechteninstrumenten heeft ondertekend, zoals het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten (ICESCR), is de directe toepassing van deze verdragen in Cubaanse rechtbanken beperkt, tenzij specifieke nationale wetgeving de bepalingen ervan weerspiegelt. Cubaanse rechtbanken baseren zich doorgaans op nationale wetten in plaats van zich rechtstreeks op internationale verdragen te beroepen, waardoor de dualistische scheiding tussen de internationale en de binnenlandse rechtssfeer wordt versterkt (Shelton, 2014).

Deze dualistische benadering kent zowel voordelen als uitdagingen. Enerzijds stelt zij Cuba in staat controle te behouden over het tempo en de wijze waarop internationale verplichtingen worden nagekomen, waarbij wordt gewaarborgd dat deze niet in strijd zijn met nationale prioriteiten of socialistische beginselen. Anderzijds kan dit leiden tot vertragingen of inconsistenties bij het nakomen van internationale verplichtingen, aangezien wetgevingsprocessen traag kunnen verlopen of beïnvloed kunnen worden door politieke overwegingen. Niettemin weerspiegelt het dualistische kader van Cuba een voorzichtige benadering om soevereiniteit en internationale betrokkenheid met elkaar in evenwicht te brengen, een kenmerk van zijn juridische en politieke identiteit.

Cuba en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969)

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) uit 1969 wordt algemeen beschouwd als de hoeksteen van het internationale verdragenrecht en codificeert de gewoonterechtelijke regels inzake het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van verdragen. Het VCLT, dat op 23 mei 1969 werd aangenomen en op 27 januari 1980 in werking trad, biedt een uitgebreid kader voor staten om verdragen te sluiten, waardoor duidelijkheid en voorspelbaarheid in internationale overeenkomsten worden gewaarborgd (Verenigde Naties, 1980). Een cruciale vraag om het verdragssluitingsproces van Cuba te begrijpen, is of het land partij is bij het VCLT en hoe deze status zijn interacties met andere staten beïnvloedt.

Cuba is geen ondertekenaar of partij bij het VCLT van 1969. Volgens de gegevens van de „United Nations Treaty Series” heeft Cuba het verdrag noch ondertekend, noch geratificeerd, een standpunt dat aansluit bij zijn historische scepsis ten aanzien van bepaalde internationale instrumenten die tijdens het tijdperk van de Koude Oorlog werden gezien als gedomineerd door westerse mogendheden. Dit standpunt weerspiegelt de bredere benadering van Cuba ten aanzien van het internationaal recht, waarbij het selectief omgaat met verdragen en conventies op basis van de afstemming op zijn nationale belangen en ideologische principes (Verdragencollectie van de Verenigde Naties, 2023).

Hoewel Cuba geen partij is bij het VCLT, is het land op grond van het internationaal gewoonterecht toch gebonden aan veel van de bepalingen daarvan. Het VCLT wordt algemeen erkend als een codificatie van gewoonterechtelijke regels die van toepassing zijn op alle staten, ongeacht of zij formeel tot het verdrag zijn toegetreden (Sinclair, 1984). Zo worden beginselen als „pacta sunt servanda“ (verdragen moeten te goeder trouw worden nageleefd, overeenkomstig artikel 26 van het VCLT) en regels inzake de uitlegging van verdragen (artikelen 31–33) beschouwd als een weerspiegeling van het internationaal gewoonterecht en worden deze door Cuba in het algemeen nageleefd in zijn internationale betrekkingen. Hoewel Cuba dus niet formeel gebonden is aan het VCLT als verdrag, wordt zijn praktijk bij het sluiten van verdragen beïnvloed door de gewoonterechtelijke normen die het Verdrag belichaamt.

Het feit dat Cuba geen partij is bij het VCLT heeft verschillende gevolgen voor andere staten die verdragen met Cuba willen sluiten. Ten eerste moeten staten zich ervan bewust zijn dat Cuba zich mogelijk niet gebonden acht aan specifieke procedurele of interpretatieve regels die in het VCLT zijn vastgelegd, zoals die met betrekking tot voorbehouden (artikelen 19-23) of de ongeldigheid van verdragen als gevolg van dwang (artikel 52). Hoewel het internationaal gewoonterecht een basis biedt, betekent het ontbreken van formele toetreding tot het VCLT dat onderhandelingen met Cuba wellicht expliciete afspraken over procedurele zaken vereisen om misverstanden te voorkomen.

Ten tweede zouden andere staten bij het opstellen van verdragen rekening moeten houden met de ideologische en politieke context van Cuba. Gezien de nadruk die Cuba legt op soevereiniteit en niet-inmenging, zoals verwoord in artikel 16 van de grondwet, kunnen verdragsbepalingen die de nationale autonomie lijken aan te tasten, tijdens de onderhandelingen of de ratificatie op weerstand stuiten (Constitución de la República de Cuba, 2019). Staten die met Cuba samenwerken, zouden er goed aan doen de doelstellingen van verdragen af te stemmen op de beginselen van wederzijds voordeel en eerbiediging van de soevereiniteit, wat de onderhandelingen waarschijnlijk soepeler zal laten verlopen.

Ten derde houdt het dualistische karakter van het Cubaanse rechtssysteem, zoals eerder besproken, in dat andere staten rekening moeten houden met mogelijke vertragingen of discrepanties bij de uitvoering van verdragsverplichtingen. Aangezien verdragen binnenlandse wetgevende maatregelen vereisen om binnen Cuba volledig van kracht te worden, moeten partnerstaten er rekening mee houden dat toezeggingen die op internationaal niveau worden gedaan, mogelijk niet onmiddellijk worden omgezet in afdwingbare binnenlandse maatregelen. Geduld en diplomatieke inspanningen zijn essentieel om ervoor te zorgen dat Cuba zijn nationale wetgeving in de loop van de tijd in overeenstemming brengt met de verdragsverplichtingen.

Voor staten die partij zijn bij het VCLT biedt de samenwerking met Cuba een les in het belang van flexibiliteit en aanpassingsvermogen bij het sluiten van internationale verdragen. Hoewel het VCLT een gestandaardiseerd kader biedt, zijn niet alle staten hieraan gebonden, en voor succesvolle verdragsonderhandelingen is inzicht nodig in de specifieke juridische en politieke context van staten die geen partij zijn bij het verdrag, zoals Cuba. Dit onderstreept de noodzaak van een op maat gemaakte aanpak die de diversiteit van rechtsstelsels respecteert en tegelijkertijd de fundamentele beginselen van het internationaal recht in acht neemt.

Conclusie

Het proces van het sluiten van verdragen in Cuba is diep geworteld in het constitutionele kader van het land, waarin soevereiniteit, socialistische beginselen en een gestructureerd evenwicht tussen de uitvoerende en wetgevende macht centraal staan. De Cubaanse grondwet van 2019 biedt via bepalingen zoals de artikelen 1, 8, 16, 98, 102 en 109 een duidelijk juridisch kader voor het aangaan van internationale verdragen, waarbij onderhandelingen door de president, goedkeuring door de Nationale Assemblee en afstemming op de grondwettelijke suprematie een rol spelen. Dit proces weerspiegelt een weloverwogen en gecentraliseerde aanpak van internationale verbintenissen, waarbij wordt gewaarborgd dat verdragen de nationale belangen dienen en in overeenstemming zijn met ideologische doelstellingen.

Wat betreft zijn benadering van het internationaal recht hanteert Cuba een overwegend dualistisch kader, waarbij wetgevende of regelgevende maatregelen nodig zijn om verdragen in het nationale recht op te nemen. Dit systeem geeft voorrang aan nationale zeggenschap over de uitvoering van internationale verplichtingen, waardoor Cuba zijn soevereiniteit kan behouden en tegelijkertijd selectief kan omgaan met mondiale normen. De dualistische benadering kan echter uitdagingen met zich meebrengen wat betreft de tijdige naleving van verdragsverplichtingen, wat geduld en begrip van internationale partners vereist.

Het feit dat Cuba geen partij is bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969 is mede bepalend voor zijn betrokkenheid bij de internationale gemeenschap. Hoewel Cuba gebonden is aan het internationaal gewoonterecht zoals dat in het VCLT tot uiting komt, onderstreept het feit dat het land geen partij is bij het Verdrag hoe belangrijk het is dat andere staten verdragsonderhandelingen benaderen met flexibiliteit, expliciete procedurele afspraken en begrip voor de unieke juridische en politieke context van Cuba. Voor de internationale gemeenschap bieden de praktijken van Cuba op het gebied van verdragssluiting waardevolle inzichten in het omgaan met verdragsrelaties met staten buiten het formele kader van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht, waarbij de noodzaak van wederzijds respect en op maat gesneden diplomatie wordt benadrukt.

Kortom, om het proces van het sluiten van verdragen in Cuba te begrijpen, is een genuanceerd inzicht nodig in de grondwettelijke bepalingen, het dualistische rechtsstelsel en de selectieve omgang met internationale verdragen. Terwijl de mondiale interacties zich blijven ontwikkelen, fungeert de Cubaanse aanpak als een casestudy over het vinden van een evenwicht tussen nationale soevereiniteit en internationale samenwerking, en biedt deze lessen voor staten die effectieve en respectvolle partnerschappen willen opbouwen binnen een divers juridisch landschap.

Referenties

  • Cassese, A. (2005). Internationaal recht (2e editie). Oxford University Press.
  • Grondwet van de Republiek Cuba. (2019). Staatsblad van de Republiek Cuba.
  • Crawford, J. (2012). Brownlie’s Principles of Public International Law (8e druk). Oxford University Press.
  • Shelton, D. (2014). Internationaal mensenrechtenrecht. Oxford University Press.
  • Sinclair, I. (1984). Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (2e editie). Manchester University Press.
  • Verenigde Naties. (1980). Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Verdragenserie van de Verenigde Naties, 1155, 331.
  • Verdragscollectie van de Verenigde Naties. (2023). Status van verdragen: Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Ontleend aan de online database van de Verenigde Naties.

Opmerking: Dit artikel is opgemaakt voor WordPress met standaard HTML-tags, zodat het gemakkelijk in een WordPress-editor kan worden geïntegreerd. Zorg ervoor dat de CSS-stijlen compatibel zijn met je WordPress-thema of pas ze indien nodig aan.