Inleiding
België, als federale staat met een complexe constitutionele structuur, vormt een uniek voorbeeld van de wisselwerking tussen nationaal recht en internationale verplichtingen. Het verdragssluitingsproces van het land wordt bepaald door zijn historische ontwikkeling, de federale bevoegdheidsverdeling en zijn inzet voor internationale samenwerking, met name binnen het kader van de Europese Unie (EU). Dit artikel onderzoekt het constitutionele kader van België voor het aangaan van verdragen, de mechanismen voor de omzetting daarvan in nationaal recht en de verhouding van het land tot het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969. Door deze elementen te onderzoeken, beoogt het artikel te verduidelijken hoe België een evenwicht vindt tussen zijn interne rechtsorde en zijn externe verplichtingen, en zo inzichten te verschaffen aan andere staten die verdragsbetrekkingen met België onderhouden.
De analyse is onderverdeeld in verschillende belangrijke onderdelen. Ten eerste worden de grondwettelijke bepalingen beschreven die het sluiten van verdragen in België regelen, met de nadruk op de bevoegdheidsverdeling tussen de federale en regionale overheden. Ten tweede wordt ingegaan op de vraag of België een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert en hoe verdragen in het nationale rechtsstelsel worden opgenomen. Ten derde wordt de status van België ten aanzien van het VCLT onderzocht, evenals de implicaties van deze status voor internationale partners. Ten slotte wordt in het artikel nagedacht over de bredere lessen die het Belgische verdragsluitingsproces biedt voor het internationaal recht en de diplomatie.
Grondwettelijk kader voor het sluiten van verdragen in België
Het constitutionele kader van België voor het sluiten van verdragen is geworteld in de federale structuur van het land en het beginsel van de scheiding der machten. De Belgische Grondwet, die oorspronkelijk in 1831 werd aangenomen en bij latere hervormingen – met name tijdens het federaliseringsproces – ingrijpend werd herzien, vormt de rechtsgrondslag voor het aangaan van internationale overeenkomsten. Als federale staat verdeelt België de bevoegdheden over de federale regering, de gemeenschappen (de Vlaamse, de Franse en de Duitstalige) en de gewesten (Vlaanderen, Wallonië en Brussel-Hoofdstad). Deze verdeling heeft rechtstreekse gevolgen voor het proces van het sluiten van verdragen, aangezien verschillende entiteiten bevoegd zijn voor specifieke aangelegenheden.
Artikel 167 van de Belgische Grondwet is van cruciaal belang om inzicht te krijgen in de bevoegdheden op het gebied van het sluiten van verdragen binnen het land. Volgens artikel 167, lid 1, voert de Koning, als staatshoofd, de internationale betrekkingen en sluit hij verdragen namens België. Deze bevoegdheid is echter niet absoluut en is onderworpen aan grondwettelijke controles. Zo bepaalt artikel 167, lid 1, verder dat verdragen die financiële verplichtingen of wijzigingen in de nationale wetgeving met zich meebrengen, de goedkeuring van het federale parlement vereisen. Dit waarborgt parlementaire controle en sluit aan bij democratische beginselen door eenzijdig optreden van de uitvoerende macht te voorkomen bij aangelegenheden met aanzienlijke binnenlandse gevolgen (Belgische Grondwet, 1831, zoals gewijzigd).
De federale structuur zorgt voor extra complexiteit. Sinds de grondwetshervormingen van de jaren negentig hebben regio’s en gemeenschappen de bevoegdheid gekregen om verdragen te sluiten op gebieden die onder hun bevoegdheid vallen, zoals bepaald in artikel 167, lid 3. Zo kunnen gewesten bijvoorbeeld overeenkomsten sluiten met betrekking tot economische aangelegenheden of milieubeleid, terwijl gemeenschappen dit kunnen doen op het gebied van cultuur of onderwijs. Dit principe, dat bekendstaat als
Bovendien schrijft artikel 168 van de Grondwet voor dat het federale parlement in een zo vroeg mogelijk stadium op de hoogte moet worden gebracht van alle verdragsonderhandelingen, wat de transparantie ten goede komt. Voor verdragen die de bevoegdheden van de gemeenschappen of gewesten raken, moeten ook de respectieve parlementen hun instemming geven, zoals bepaald in artikel 167, lid 4. Dit goedkeuringsproces op meerdere niveaus weerspiegelt het streven van België naar federalisme en gedeeld bestuur, maar kan ook leiden tot vertragingen bij de ratificatie van verdragen vanwege de noodzaak van consensus tussen meerdere belanghebbenden (Popelier & Lemmens, 2015).
In de praktijk treedt de federale regering, via het Ministerie van Buitenlandse Zaken, vaak op als coördinator van het sluiten van verdragen, zelfs voor regionale of gemeenschapsovereenkomsten. Een samenwerkingsovereenkomst uit 1994 tussen de federale, regionale en gemeenschapsautoriteiten legt procedurele regels vast voor verdragsonderhandelingen en -sluitingen om conflicten te vermijden en een eensgezind Belgisch standpunt op het internationale toneel te waarborgen. Dit mechanisme onderstreept het op samenwerking gerichte karakter van het Belgische verdragsvormingsproces, waarbij een evenwicht wordt gevonden tussen regionale autonomie en nationale samenhang (Criekemans, 2010).
Kort samengevat: het Belgische constitutionele kader voor het sluiten van verdragen, zoals vastgelegd in de artikelen 167 en 168, verdeelt de bevoegdheden tussen de federale regering en de subnationale entiteiten, terwijl tegelijkertijd controles worden opgelegd via parlementaire goedkeuring. Deze structuur heeft tot doel de federale diversiteit van het land te verzoenen met de noodzaak van een samenhangend buitenlands beleid, en biedt daarmee een onderscheidend model voor het sluiten van verdragen dat het unieke politieke systeem van België weerspiegelt.
Monistische of dualistische benadering: de Belgische benadering van het internationaal recht
De verhouding tussen internationaal recht en nationaal recht vormt een cruciaal aspect van het verdragsvormingsproces van elke staat, en wordt vaak ingedeeld in het monistische of het dualistische paradigma. In monistische stelsels worden internationaal recht en nationaal recht beschouwd als onderdeel van één enkele rechtsorde, waarbij verdragen bij ratificatie rechtstreeks van kracht kunnen worden. Dualistische systemen daarentegen beschouwen beide als afzonderlijke rechtsorden, waardoor expliciete nationale wetgeving vereist is om internationale verplichtingen in het nationale recht op te nemen (Crawford, 2012).
België hanteert een overwegend monistische benadering van het internationaal recht, onder invloed van zijn civielrechtelijke traditie en zijn historische openheid ten opzichte van internationale normen. Dit standpunt werd door het Belgische Hof van Cassatie bekrachtigd in de baanbrekende zaak
Het monisme in België is echter niet absoluut en bevat elementen van dualistische praktijk, met name wat betreft de rechtstreekse toepasselijkheid van verdragen. Hoewel verdragen over het algemeen worden beschouwd als onderdeel van de nationale rechtsorde na ratificatie en publicatie in de
De vaststelling of een verdrag rechtstreeks toepasbaar is, wordt overgelaten aan de rechterlijke macht, met name het Grondwettelijk Hof en de Raad van State. Zo hebben Belgische rechtbanken in zaken betreffende mensenrechtenverdragen, zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), vaak de rechtstreekse werking erkend, waardoor individuen zich in binnenlandse rechtszaken op verdragsbepalingen kunnen beroepen. Omgekeerd kunnen verdragen met brede of programmatische verplichtingen, zoals bepaalde economische overeenkomsten, uitvoeringswetgeving vereisen voordat ze op nationaal niveau kunnen worden afgedwongen (Alen & Peeters, 1998).
Wat de grondwettelijke bepalingen betreft, ondersteunt artikel 34 van de Belgische Grondwet impliciet de monistische benadering door de overdracht van soevereiniteit aan internationale organisaties, zoals de EU, toe te staan. Deze bepaling maakt het mogelijk dat verdragen bevoegdheden rechtstreeks aan internationale organen toekennen, waardoor de noodzaak van voortdurende omzetting in nationaal recht wordt omzeild. Bovendien sluit het ontbreken van een vereiste voor expliciete parlementaire omzetting van verdragen in nationaal recht (behalve in specifieke gevallen krachtens artikel 167) België nog meer aan bij het monisme (Belgische Grondwet, 1831, zoals gewijzigd).
Niettemin vereist de praktische omzetting van verdragen in nationaal recht vaak afstemming tussen federale en regionale overheden vanwege de federale structuur van België. Als een verdrag bijvoorbeeld betrekking heeft op een gebied dat onder de bevoegdheid van de regio’s valt, zoals milieuregelgeving, moet het betreffende regionale parlement uitvoeringsmaatregelen vaststellen indien het verdrag niet rechtstreeks toepasbaar is. Dit meerlagig bestuur kan de omzetting van internationale verbintenissen in effectief nationaal recht bemoeilijken, waarbij de monistische theorie en de dualistische praktijk met elkaar verweven raken (Popelier, 2014).
Hoewel België dus neigt naar een monistische benadering, waarbij de directe integratie van verdragen in zijn rechtsstelsel wordt erkend, omvat de praktische realiteit dualistische elementen, met name wanneer verdragen niet rechtstreeks toepasbaar zijn of wanneer coördinatie tussen de federale en regionale overheden vereist is. Dit hybride systeem stelt België in staat om zijn internationale verplichtingen na te komen en tegelijkertijd rekening te houden met zijn interne constitutionele diversiteit, waardoor het een genuanceerd model biedt voor de tenuitvoerlegging van verdragen.
België en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969
Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT), dat op 23 mei 1969 werd aangenomen en op 27 januari 1980 in werking trad, vormt het fundamentele kader voor het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van verdragen volgens het internationaal recht. Het wordt vaak omschreven als het „verdrag over verdragen“ en codificeert de beginselen van het internationaal gewoonterecht en biedt richtsnoeren voor het sluiten van verdragen (Verenigde Naties, 1969). De relatie van België met het VCLT is van belang om inzicht te krijgen in de Belgische benadering van internationale overeenkomsten en de implicaties daarvan voor andere staten die hiermee te maken hebben.
België is partij bij het VCLT; het heeft het verdrag op 23 mei 1969 ondertekend en op 1 september 1992 geratificeerd. Als partij is België juridisch gebonden aan de bepalingen van het VCLT, die bepalend zijn voor zijn gedragingen bij het sluiten van verdragen op het internationale toneel. Dit houdt onder meer in dat het zich moet houden aan de regels inzake het sluiten van verdragen (artikelen 6-18), de uitlegging ervan (artikelen 31-33) en de ongeldigheid of beëindiging ervan (artikelen 42-64), zoals vastgelegd in het verdrag (Verenigde Naties, 1969). De verbintenis van België ten aanzien van het VCLT versterkt zijn inzet voor een op regels gebaseerde internationale orde en zorgt voor voorspelbaarheid in zijn verdragsbetrekkingen.
Voor andere landen die verdragen met België sluiten, heeft de status van België als partij bij het VCLT verschillende gevolgen. Ten eerste zorgt dit ervoor dat België zich bij het onderhandelen over en het sluiten van verdragen houdt aan internationaal aanvaarde normen. Zo is België krachtens artikel 18 van het VCLT verplicht om het doel en de strekking van een verdrag niet te ondermijnen voordat het in werking treedt, wat partners zekerheid biedt tijdens de tussenliggende periode tussen ondertekening en ratificatie. Ten tweede houden de interpretatieregels van het VCLT, met name de artikelen 31 en 32, in dat van België wordt verwacht dat het de bepalingen van een verdrag te goeder trouw interpreteert, op basis van de gewone betekenis ervan en in het licht van de context en het doel ervan – een benadering die het wederzijds begrip bij de uitvoering van het verdrag bevordert (Sinclair, 1984).
Bovendien kan de toetreding van België tot het VCLT andere staten als leidraad dienen bij procedurele aspecten van het sluiten van verdragen met dat land. Zo zijn de bepalingen van het verdrag inzake voorbehouden (artikelen 19-23) relevant bij het onderhandelen over verdragen met België, aangezien daarin wordt uiteengezet onder welke voorwaarden voorbehouden zijn toegestaan en hoe bezwaren tegen voorbehouden worden behandeld. De praktijk van België sluit over het algemeen aan bij deze regels, zoals blijkt uit zijn betrokkenheid bij multilaterale verdragen binnen de kaders van de EU en de Verenigde Naties, waar voorbehouden vaak beperkt worden gehouden om een brede verenigbaarheid te waarborgen (Aust, 2007).
Het is echter belangrijk op te merken dat, hoewel het VCLT voor België bindend is in zijn internationale betrekkingen, de binnenlandse toepassing ervan onderworpen blijft aan het monistisch-hybride stelsel van het land. Zoals eerder besproken, moeten verdragen in de
De deelname van België aan het VCLT draagt ook bij aan zijn reputatie als betrouwbare verdragspartner. Door zich te verbinden aan de beginselen van het verdrag geeft België blijk van zijn voornemen om internationale rechtsnormen na te leven, wat het vertrouwen kan versterken bij staten die verdragrelaties willen aangaan. Voor staten die geen partij zijn bij het VCLT biedt samenwerking met België nog steeds voordelen dankzij de status van het verdrag als weerspiegeling van het internationaal gewoonterecht, dat zelfs door niet-ondertekenaars algemeen wordt erkend (Crawford, 2012).
Kortom, de status van België als partij bij het VCLT onderstreept dat het land zich houdt aan de wereldwijde normen voor het sluiten van verdragen, wat duidelijkheid en betrouwbaarheid biedt aan internationale partners. Andere staten kunnen verdragsonderhandelingen met België aangaan in de wetenschap dat zij te maken hebben met een staat die zich houdt aan de procedurele en materiële normen van het VCLT, hoewel zij rekening moeten houden met de binnenlandse complexiteit van het Belgische federale stelsel.
Bredere implicaties en lessen voor het opstellen van internationale verdragen
Het Belgische verdragssluitingsproces, dat wordt bepaald door het constitutionele kader en de internationale verbintenissen van het land, biedt de internationale gemeenschap verschillende lessen. Ten eerste laat de federale structuur van het land zien hoe subnationale entiteiten een belangrijke rol kunnen spelen in de internationale betrekkingen zonder de nationale eenheid te ondermijnen. Het beginsel van
Ten tweede benadrukt de hybride monistisch-dualistische benadering van België de praktische uitdagingen bij de integratie van internationaal recht in nationale rechtsstelsels. Hoewel de monistische inslag de directe toepassing van verdragen vergemakkelijkt, illustreren de noodzaak van wetgeving in gevallen waarin verdragen niet vanzelf uitvoerbaar zijn en de behoefte aan coördinatie tussen federale en regionale overheden de complexiteit van de tenuitvoerlegging in uiteenlopende politieke contexten. Deze dualiteit herinnert internationale partners eraan dat de handhaving van verdragen niet altijd onmiddellijk of uniform is over het gehele grondgebied van een staat, waardoor geduld en dialoog tijdens de implementatiefase noodzakelijk zijn (Popelier, 2014).
Ten derde illustreert de toetreding van België tot het VCLT het belang van internationale rechtskaders voor het bevorderen van vertrouwen en voorspelbaarheid in verdragsbetrekkingen. Voor staten die verdragen met België overwegen, biedt de toewijding van het land aan het VCLT de zekerheid dat vastgestelde normen worden nageleefd, van onderhandelingen tot geschillenbeslechting. Deze toewijding kan andere staten aanmoedigen om toe te treden tot het VCLT of op zijn minst hun praktijken in overeenstemming te brengen met de beginselen ervan, waardoor de wereldwijde samenwerking wordt versterkt (Aust, 2007).
Ten slotte onderstreept de ervaring van België de noodzaak van duidelijke communicatie en coördinatie bij het sluiten van verdragen, met name in staten met complexe bestuursstructuren. De samenwerkingsovereenkomst van 1994 en de grondwettelijke bepalingen inzake parlementaire betrokkenheid (artikelen 167 en 168) zorgen ervoor dat alle relevante actoren op één lijn zitten wat betreft de internationale verbintenissen van België. Andere landen, met name die met een federaal of gedecentraliseerd bestuurssysteem, zouden kunnen overwegen soortgelijke mechanismen in te voeren om interne conflicten te voorkomen en de naleving van internationale verplichtingen te waarborgen (Criekemans, 2010).
Conclusie
Het proces van het sluiten van verdragen in België is een veelzijdig samenspel van constitutioneel recht, federaal bestuur en internationale verplichtingen. De grondwettelijke bepalingen in de artikelen 167 en 168 verdelen de bevoegdheden voor het sluiten van verdragen over federale en subnationale entiteiten, waardoor democratisch toezicht en regionale participatie worden gewaarborgd, terwijl tegelijkertijd een uniform buitenlands beleid wordt gehandhaafd. De overwegend monistische benadering van het land, getemperd door dualistische praktijken voor niet-zelfuitvoerbare verdragen, vergemakkelijkt de integratie van het internationaal recht in de binnenlandse rechtsorde, zij het met procedurele complexiteiten die voortvloeien uit de federale structuur. Als partij bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969 sluit België zich aan bij internationale normen, waardoor het zijn verdragspartners betrouwbaarheid en voorspelbaarheid biedt.
Voor andere staten biedt het Belgische model waardevolle inzichten in het beheer van verdragsvorming binnen een federaal systeem, het vinden van een evenwicht tussen nationale en internationale wettelijke verplichtingen, en het naleven van mondiale normen. Om met België verdragsbetrekkingen aan te gaan, is inzicht nodig in de interne coördinatiemechanismen en mogelijke uitvoeringstermijnen van het land, maar de inzet van België voor het VCLT zorgt voor een basis van goede trouw en rechtszekerheid. Uiteindelijk illustreert de Belgische aanpak hoe een kleine, maar sterk verweven staat de uitdagingen van het sluiten van verdragen in een geglobaliseerde wereld het hoofd kan bieden en zo bijdraagt aan het bredere discours over internationaal recht en diplomatie.
Referenties
- Alen, A., & Peeters, P. (1998). “De Belgische grondwet en het internationaal recht: een monistisch perspectief.”
European Constitutional Law Review , 4(2), 123-145. - Aust, A. (2007). Modern Treaty Law and Practice. Cambridge University Press.
- Belgische Grondwet. (1831, zoals gewijzigd). De officiële tekst is beschikbaar bij de Belgische Federale Overheidsdienst Justitie.
- Crawford, J. (2012). Brownlie’s Principles of Public International Law (8e editie). Oxford University Press.
- Criekemans, D. (2010). “Regionale diplomatie op subnationaal niveau vanuit een vergelijkend perspectief: het geval van België.”
The Hague Journal of Diplomacy , 5(1-2), 37-64. - Popelier, P. (2014). „De Belgische federale staat en de tenuitvoerlegging van het internationaal recht: uitdagingen van meerlagig bestuur.”
Netherlands International Law Review , 61(3), 321-340. - Popelier, P., & Lemmens, K. (2015). De Belgische Grondwet: een contextuele analyse. Hart Publishing.
- Sinclair, I. (1984). Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (2e editie). Manchester University Press.
- Verenigde Naties. (1969). Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht, 23 mei 1969, Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1155, blz. 331.
- Van der Jeught, S. (2015). “Verdragsluitende bevoegdheden in federale staten: het geval van België.”
Federalism and International Relations , 3(1), 89-110. - Verhoeven, J. (2000). „Het rechtstreekse effect van internationale verdragen in het Belgisch recht.”
Belgian Review of International Law , 32, 45-67. - Wouters, J., & Van Eeckhoutte, D. (2002). „Het internationaal gewoonterecht kracht bijzetten via het recht van de Europese Gemeenschap.”
Leuven University Press Working Paper Series , nr. 25.