Inleiding
Kwik, een in de natuur voorkomend zwaar metaal, vormt vanwege zijn giftigheid en persistentie een aanzienlijk risico voor de menselijke gezondheid en het milieu. Door menselijke activiteiten, zoals industriële processen, mijnbouw en afvalbeheer, is de kwikverontreiniging wereldwijd toegenomen, waardoor internationale samenwerking noodzakelijk is om de schadelijke gevolgen ervan te beperken. Het Verdrag van Minamata inzake kwik, dat in 2013 werd aangenomen en in 2017 in werking trad, is een baanbrekend mondiaal verdrag dat tot doel heeft de menselijke gezondheid en het milieu te beschermen tegen door de mens veroorzaakte emissies en lozingen van kwik en kwikverbindingen. Het verdrag, genoemd naar Minamata in Japan – waar zich halverwege de 20e eeuw een verwoestend incident met kwikvergiftiging voordeed – heeft betrekking op de gehele levenscyclus van kwik, van aanvoer en handel tot uitstoot en verwijdering.
In dit artikel wordt ingegaan op de invloed van het Verdrag van Minamata op de aanpak van wereldwijde kwikverontreiniging. Het onderzoekt de juridische mechanismen waarmee een hypothetisch land dergelijke verdragen kan aangaan, de implicaties van monistische en dualistische benaderingen bij de omzetting van verdragen in nationaal recht, en de relevantie van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) van 1969 voor het Minamata-verdrag. Bovendien biedt het artikel inzichten in de wijze waarop landen zich kunnen aanpassen aan de verplichtingen en doelstellingen van het Verdrag van Minamata om kwikverontreiniging effectief te bestrijden. Door dieper in te gaan op het kader, de uitdagingen en de successen van het verdrag, onderstreept deze analyse de cruciale rol van het internationaal recht in milieubeheer en biedt zij richtsnoeren voor staten die het verdrag willen ondertekenen en ten uitvoer leggen.
De reikwijdte en doelstellingen van het Verdrag van Minamata inzake kwik
Het Verdrag van Minamata inzake kwik is een bindend internationaal verdrag dat tot doel heeft de schadelijke effecten van kwik te beperken door middel van een levenscyclusbenadering. Zoals uiteengezet in artikel 1 van het verdrag, is het doel ervan „de menselijke gezondheid en het milieu te beschermen tegen door de mens veroorzaakte emissies en lozingen van kwik en kwikverbindingen” (Verdrag van Minamata inzake kwik, 2013). Deze alomvattende doelstelling wordt ondersteund door specifieke bepalingen die betrekking hebben op de bronnen van kwik, de handel daarin, het gebruik ervan in producten en processen, emissies, lozingen en afvalbeheer.
Belangrijke bepalingen zijn onder meer artikel 3, dat de bronnen van kwikvoorziening en de handel in kwik reguleert door nieuwe kwikmijnen te verbieden en bestaande mijnen geleidelijk te sluiten, en artikel 4, dat de geleidelijke uitfasering van producten waaraan kwik is toegevoegd binnen vastgestelde termijnen voorschrijft. Daarnaast richt artikel 8 zich op het beheersen en verminderen van de uitstoot van kwik in de atmosfeer door belangrijke bronnen zoals kolengestookte elektriciteitscentrales, terwijl artikel 9 betrekking heeft op lozingen op het land en in het water. Het verdrag erkent ook de unieke uitdagingen waarmee ambachtelijke en kleinschalige goudwinning (ASGM) te maken heeft in artikel 7, waarin van de partijen wordt verlangd dat zij het gebruik van kwik bij dergelijke activiteiten waar mogelijk verminderen of elimineren (Verdrag van Minamata inzake kwik, 2013).
De impact van het Verdrag van Minamata op de wereldwijde kwikverontreiniging blijkt duidelijk uit het groeiende aantal lidstaten – momenteel meer dan 130 partijen volgens recente gegevens – en de geleidelijke tenuitvoerlegging van de bepalingen ervan. Zo heeft het verdrag bijvoorbeeld geleid tot nationale actieplannen om kwikhoudende producten geleidelijk uit te bannen en de uitstoot te verminderen, wat heeft bijgedragen aan een daling van het wereldwijde kwikgebruik in diverse sectoren. Volgens het Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP) heeft het verdrag een cruciale rol gespeeld bij het bevorderen van internationale samenwerking en het vergroten van het bewustzijn over kwikverontreiniging (UNEP, 2021). Er blijven echter uitdagingen bestaan, waaronder nalevingsproblemen in ontwikkelingslanden en het hardnekkige probleem van de illegale handel in kwik, zoals blijkt uit recente rapporten over smokkel in regio’s zoals het Amazonegebied (Environmental Investigation Agency, 2023).
Het juridisch kader voor het aangaan van verdragen: het perspectief van een hypothetisch land
Om te begrijpen hoe een land op wettige wijze verdragen zoals het Verdrag van Minamata inzake kwik kan aangaan, moet rekening worden gehouden met zowel de algemene beginselen van het internationaal recht als het specifieke nationale rechtskader van de betreffende staat. Voor deze analyse wordt een hypothetisch land gebruikt om het proces te illustreren, waarbij de nadruk ligt op de grondwettelijke en wettelijke mechanismen die het sluiten en uitvoeren van verdragen regelen.
In het internationaal recht is de bevoegdheid om verdragen aan te gaan een fundamenteel kenmerk van de soevereiniteit van een staat. Krachtens het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) van 1969, waarin het internationaal gewoonterecht is gecodificeerd, kan een staat een verdrag aangaan door ondertekening, ratificatie, aanvaarding, goedkeuring of toetreding, afhankelijk van de bepalingen van het verdrag en de interne procedures van de staat (VCTL, 1969, artikelen 11-16). Wat het Verdrag van Minamata betreft, bepaalt artikel 30 dat het verdrag openstaat voor ondertekening door alle staten en regionale organisaties voor economische integratie, en dat het door staten kan worden geratificeerd, aanvaard of goedgekeurd volgens hun respectieve constitutionele procedures (Verdrag van Minamata inzake kwik, 2013). Toetreding is ook toegestaan voor staten die het verdrag tijdens de eerste periode niet hebben ondertekend, zoals uiteengezet in artikel 31.
In de context van een hypothetisch land begint het proces om toe te treden tot het Verdrag van Minamata doorgaans met de uitvoerende macht – vaak het staatshoofd of de regeringsleider, of een daartoe aangewezen minister – die door middel van ondertekening het voornemen van de staat kenbaar maakt om zich aan het verdrag te binden. Ondertekening alleen leidt echter nog niet tot bindende verplichtingen; deze moet worden gevolgd door ratificatie, aanvaarding of goedkeuring, waarvoor, afhankelijk van de grondwet van het land, vaak parlementaire of wetgevende instemming vereist is. Als het land bijvoorbeeld een democratisch bestel kent, kan de grondwet voorschrijven dat het verdrag ter goedkeuring aan de nationale wetgevende macht moet worden voorgelegd voordat de akte van ratificatie wordt neergelegd bij de depositaris van het verdrag, in dit geval de secretaris-generaal van de Verenigde Naties (Minamata-Verdrag inzake kwik, 2013, artikel 32).
Monistische vs. dualistische benadering van verdragsintegratie
De wijze waarop verdragen zoals het Verdrag van Minamata in het nationale recht worden opgenomen, hangt af van de vraag of het land een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert. In een monistisch stelsel maken internationale verdragen bij ratificatie automatisch deel uit van het nationale recht, waardoor er geen verdere wetgevende maatregelen nodig zijn om de bepalingen ervan binnen het rechtsstelsel van de staat afdwingbaar te maken. Deze benadering gaat uit van een eenheid tussen internationaal en nationaal recht, waarbij verdragen rechtstreeks kunnen worden ingeroepen voor binnenlandse rechtbanken, mits ze zelfuitvoerbaar zijn of hun bepalingen nauwkeurig genoeg zijn om zonder aanvullende wetgeving te worden toegepast (Cassese, 2005).
In een dualistisch stelsel daarentegen worden het internationaal recht en het nationaal recht als afzonderlijke domeinen beschouwd, wat inhoudt dat een verdrag geen binnenlandse rechtskracht heeft totdat het via specifieke wetgeving in het nationaal recht is omgezet of opgenomen. In dergelijke systemen kan de uitvoerende macht een verdrag weliswaar ratificeren, maar kunnen de bepalingen ervan pas binnenlands worden afgedwongen nadat de wetgevende macht een wet heeft aangenomen om uitvoering te geven aan de verplichtingen van het verdrag (Malanczuk, 1997). Laten we voor het hypothetische land in deze analyse aannemen dat het een dualistische benadering volgt, wat gebruikelijk is in veel rechtsgebieden waar het common law geldt. Binnen dit kader zou de regering, na ratificatie van het Verdrag van Minamata, wetgeving moeten voorstellen en aannemen om de verplichtingen van het verdrag ten uitvoer te leggen, zoals het verbieden van producten waaraan kwik is toegevoegd (artikel 4) of het reguleren van emissies (artikel 8). Het uitblijven van dergelijke wetgeving zou kunnen leiden tot een kloof tussen de internationale verplichtingen van het land en het binnenlandse rechtskader, wat mogelijk tot niet-naleving van het verdrag zou kunnen leiden.
De dualistische benadering vormt vaak een uitdaging voor de tijdige tenuitvoerlegging van verdragen zoals het Verdrag van Minamata, aangezien wetgevingsprocessen traag kunnen verlopen en onderhevig kunnen zijn aan politieke tegenstand. Deze benadering zorgt er echter wel voor dat verdragsverplichtingen grondig worden besproken en aangepast aan de nationale context, wat hun doeltreffendheid na inwerkingtreding mogelijk vergroot. Een monistische benadering daarentegen maakt wellicht een snellere integratie van verdragsverplichtingen mogelijk, maar brengt het risico van juridische of bestuurlijke verwarring met zich mee als de bepalingen van het verdrag niet volledig verenigbaar zijn met bestaande nationale wetgeving (Brownlie, 2008).
Het Verdrag van Minamata en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) van 1969
Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) uit 1969 vormt een hoeksteen van het internationaal recht en biedt het juridische kader voor het sluiten, interpreteren en beëindigen van verdragen. Hoewel het Verdrag van Minamata inzake kwik een specifiek milieuverdrag is, zijn de werking ervan en de processen waarmee staten het verdrag aangaan, gebaseerd op de beginselen en regels die in het VCTL zijn vastgelegd. Het is echter belangrijk om te verduidelijken dat het Verdrag van Minamata geen „partij“ is bij het VCTL in de zin van ondertekenaar of lid; in plaats daarvan fungeert het VCTL als een leidend juridisch instrument voor alle verdragen, inclusief het Verdrag van Minamata, door het internationaal gewoonterecht te codificeren dat universeel van toepassing is op het sluiten en interpreteren van verdragen (Sinclair, 1984).
Het belang van het VCTL voor het Verdrag van Minamata ligt in de bepalingen over de wijze waarop staten hun instemming betuigen om door een verdrag gebonden te zijn (artikelen 11-16), de verplichtingen van staten in afwachting van de inwerkingtreding (artikel 18) en de uitlegging van verdragsbepalingen (artikelen 31-33). Wanneer een staat bijvoorbeeld het Verdrag van Minamata ondertekent, is hij onderworpen aan het beginsel van de VCTL krachtens artikel 18, dat de staat verplicht zich te onthouden van handelingen die het doel en de strekking van het verdrag zouden ondermijnen, totdat hij duidelijk heeft gemaakt dat hij geen partij wil worden. Dit waarborgt dat staten te goeder trouw handelen tijdens de tussenliggende periode tussen ondertekening en ratificatie (VCTL, 1969).
Voor andere landen die overwegen toe te treden tot het Verdrag van Minamata, biedt de VCTL een stappenplan voor een correcte omgang met verdragen. Staten moeten ervoor zorgen dat hun vertegenwoordigers bevoegd zijn om over verdragen te onderhandelen en deze te ondertekenen (artikel 7, VCTL), de grondwettelijk voorgeschreven procedures voor ratificatie of toetreding volgen en hun akten bij de aangewezen depositaris neerleggen. Bovendien zijn de bepalingen van de VCTL inzake voorbehouden (artikelen 19-23) relevant voor staten die bepaalde verplichtingen uit hoofde van het Verdrag van Minamata willen uitsluiten of wijzigen, hoewel het verdrag zelf voorbehouden beperkt door in artikel 29 te bepalen dat deze niet zijn toegestaan, tenzij dit uitdrukkelijk is toegestaan (Verdrag van Minamata inzake kwik, 2013). Inzicht in deze beginselen is van cruciaal belang voor staten om ervoor te zorgen dat hun toetreding tot het verdrag juridisch deugdelijk is en in overeenstemming is met internationale normen.
Daarnaast geeft het VCTL aan hoe geschillen die voortvloeien uit het Verdrag van Minamata kunnen worden opgelost. Krachtens artikel 66 van het VCTL kunnen geschillen betreffende de uitlegging of toepassing van het verdrag worden voorgelegd aan het Internationaal Gerechtshof, tenzij in het verdrag anders is bepaald. Het Minamata-verdrag moedigt in artikel 25 de partijen aan om geschillen via onderhandelingen of andere vreedzame middelen te beslechten, maar staat ook arbitrage of voorlegging aan het Internationaal Gerechtshof toe indien de partijen bij het geschil hiermee instemmen (Minamata-verdrag inzake kwik, 2013). Deze afstemming op de beginselen van het VCTL versterkt de naleving door het verdrag van bredere internationale rechtsnormen.
De invloed van het Verdrag van Minamata op de wereldwijde kwikverontreiniging
Het Verdrag van Minamata heeft sinds de inwerkingtreding op 16 augustus 2017 aanzienlijke vooruitgang geboekt bij de aanpak van wereldwijde kwikverontreiniging. Een van de belangrijkste resultaten is de totstandkoming van een gecoördineerd internationaal kader voor de beheersing van het aanbod van en de handel in kwik. Op grond van artikel 3 zijn de partijen verplicht de kwikwinning geleidelijk af te bouwen en de uitvoer en invoer van kwik te beperken, wat heeft geleid tot een meetbare inkrimping van de wereldwijde kwikketen. Zo hebben veel landen strengere regelgeving inzake de handel in kwik ingevoerd, wat heeft bijgedragen aan een afname van de beschikbaarheid ervan voor schadelijke toepassingen (VN, 2023).
Een ander opmerkelijk effect is de aandacht die het Verdrag besteedt aan producten en industriële processen waarin kwik is verwerkt. Artikel 4 schrijft voor dat de meeste partijen tegen 2020 producten zoals kwikhoudende batterijen, schakelaars en verlichting geleidelijk moeten uitfaseren, terwijl artikel 5 gericht is op de vermindering van het kwikgebruik in industriële processen zoals de productie van vinylchloridemonomeer. Deze maatregelen hebben geleid tot innovatie op het gebied van kwikvrije alternatieven en hebben de blootstelling van consumenten aan kwik in alledaagse producten verminderd. Uit voortgangsrapporten blijkt dat veel partijen deze deadlines hebben gehaald of op schema liggen om ze te halen, hoewel er nog steeds uitdagingen zijn in regio’s met beperkte technologische capaciteit (UNEP, 2020).
De bepalingen van het Verdrag inzake ambachtelijke en kleinschalige goudwinning (ASGM) in artikel 7 hebben betrekking op een van de grootste bronnen van kwikemissies wereldwijd. ASGM levert een aanzienlijke bijdrage aan de kwikverontreiniging, met name in ontwikkelingslanden waar deze vorm van mijnbouw een bron van inkomsten vormt, maar vaak informeel plaatsvindt. De verplichting voor de partijen om nationale actieplannen op te stellen om het kwikgebruik in ASGM terug te dringen, heeft geleid tot technische bijstand en programma’s voor capaciteitsopbouw, ondersteund door het financiële mechanisme van het Verdrag, de Global Environment Facility (GEF). Hoewel de vooruitgang ongelijkmatig is – sommige regio’s hebben moeite om ASGM-activiteiten te formaliseren – heeft het Verdrag wereldwijd het bewustzijn vergroot en middelen gemobiliseerd om deze complexe kwestie aan te pakken (IISD, 2021).
Luchtemissies en lozingen in bodem en water, die onder de artikelen 8 en 9 vallen, zijn cruciale gebieden waarop het Verdrag een meetbare impact heeft gehad. Door van de partijen te eisen dat zij de emissies van belangrijke bronnen, zoals kolengestookte elektriciteitscentrales en industriële ketels, beheersen, heeft het Verdrag de toepassing van de beste beschikbare technieken (BBT) en de beste milieupraktijken (BEP) gestimuleerd. Uit monitoringgegevens blijkt dat de kwikemissies in sommige regio’s zijn afgenomen, hoewel er wereldwijd nog steeds verschillen bestaan als gevolg van uiteenlopende niveaus van industriële regelgeving en handhavingscapaciteit (VN, 2023).
Ondanks deze resultaten staat het Verdrag voor aanzienlijke uitdagingen bij het realiseren van een alomvattende vermindering van de wereldwijde kwikverontreiniging. Naleving en handhaving blijven in veel ontwikkelingslanden problematisch vanwege beperkte financiële en technische middelen. Bovendien blijft de illegale handel in kwik de doelstellingen van het Verdrag ondermijnen, zoals blijkt uit recente onderzoeken naar smokkelnetwerken die kwik leveren aan kleinschalige goudwinning (ASGM) in kwetsbare ecosystemen zoals het Amazonegebied (Environmental Investigation Agency, 2023). Het versterken van de internationale samenwerking, het verbeteren van de capaciteitsopbouw en het aanpakken van de illegale handel zijn van cruciaal belang om de impact van het Verdrag te maximaliseren.
Gevolgen voor de nationale uitvoering en beleidsaanbevelingen
Voor landen die partij zijn bij het Verdrag van Minamata vereist een doeltreffende uitvoering dat het nationale beleid wordt afgestemd op de verplichtingen van het verdrag. Dit omvat niet alleen hervormingen op het gebied van wet- en regelgeving, maar ook de opbouw van institutionele capaciteit en bewustmaking van het publiek. In een dualistisch land, zoals eerder verondersteld, moet de regering prioriteit geven aan het vaststellen van uitvoeringswetgeving om de bepalingen van het verdrag in het nationale recht op te nemen. Dit kan onder meer bestaan uit wetten die producten met toegevoegd kwik verbieden, industriële emissies reguleren en monitoringmechanismen instellen om het gebruik en de lozingen van kwik bij te houden.
In monistische stelsels zijn verdragsverplichtingen weliswaar rechtstreeks toepasselijk, maar moet het nationale beleid toch de uitvoeringsdetails verduidelijken om juridische of bestuurlijke onduidelijkheid te voorkomen. Zo kan het bijvoorbeeld zelfs in een monistisch kader nodig zijn dat regelgevende instanties richtsnoeren opstellen over de wijze waarop de geleidelijke uitfasering van kwikhoudende producten moet worden afgedwongen of hoe kwikafval moet worden beheerd op grond van artikel 11 van het verdrag (Verdrag van Minamata inzake kwik, 2013).
Aanbevelingen voor een effectieve uitvoering omvatten onder meer het aangaan van partnerschappen met meerdere belanghebbenden, waaronder de overheid, het bedrijfsleven en het maatschappelijk middenveld, om brede steun voor initiatieven ter vermindering van kwik te waarborgen. Daarnaast moeten landen gebruikmaken van de internationale ondersteuningsmechanismen die in het kader van het Verdrag worden geboden, zoals het Specifiek Internationaal Programma en het GEF, om toegang te krijgen tot financiering en technische bijstand voor projecten op het gebied van kwikbeheer. Voorlichtingscampagnes zijn eveneens van essentieel belang om het bewustzijn over de gevaren van kwik te vergroten en het gebruik van alternatieven in consumentenproducten en industriële processen te bevorderen.
Conclusie
Het Verdrag van Minamata inzake kwik is een cruciaal internationaal instrument in de strijd tegen wereldwijde kwikverontreiniging. Door via zijn alomvattende bepalingen de volledige levenscyclus van kwik aan te pakken, heeft het verdrag opmerkelijke vooruitgang geboekt bij het terugdringen van het aanbod, het gebruik, de uitstoot en de lozingen van kwik wereldwijd. De impact ervan komt duidelijk tot uiting in nationale en regionale inspanningen om producten met toegevoegd kwik geleidelijk uit de handel te nemen, industriële emissies te beheersen en de uitdagingen van de ambachtelijke goudwinning aan te pakken. Aanhoudende uitdagingen, zoals tekortkomingen in de naleving, illegale handel en beperkte middelen, onderstrepen echter de noodzaak van voortdurende internationale samenwerking en steun.
Vanuit juridisch oogpunt vereist het proces van toetreding tot het Verdrag van Minamata dat staten zich houden aan de beginselen die zijn vastgelegd in het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969), waarmee wordt gewaarborgd dat er sprake is van de juiste instemming en goede trouw bij het aangaan van het verdrag. Of een land een monistische of dualistische benadering hanteert, heeft een aanzienlijke invloed op de wijze waarop de verplichtingen van het verdrag worden omgezet in nationaal recht, met gevolgen voor de snelheid en de doeltreffendheid van de tenuitvoerlegging. Hoewel het Minamata-verdrag geen partij is bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht, is de werking ervan gebaseerd op de universele normen van dat verdrag, die andere staten richtsnoeren bieden voor een correcte verdragsuitvoering.
Uiteindelijk hangt het succes van het Verdrag van Minamata af van de inzet van de partijen om internationale verplichtingen om te zetten in concreet binnenlands beleid. Door samenwerking te bevorderen, capaciteit op te bouwen en uitdagingen op het gebied van handhaving aan te pakken, kan het verdrag de menselijke gezondheid en het milieu blijven beschermen tegen de verwoestende gevolgen van kwikverontreiniging. Nu mondiale milieu-uitdagingen steeds complexer worden, fungeert het Verdrag van Minamata als een voorbeeld van hoe internationaal recht collectieve actie en duurzame verandering kan stimuleren.
Referenties
- Brownlie, I. (2008). Beginselen van internationaal publiekrecht (7e editie). Oxford University Press.
- Cassese, A. (2005). Internationaal recht (2e editie). Oxford University Press.
- Environmental Investigation Agency. (2023).
Mensenhandelaars laten geen middel onbeproefd: illegale kwikhandel in het Amazonegebied . Opgehaald uit relevante online bronnen. - Internationaal Instituut voor Duurzame Ontwikkeling (IISD). (2021).
De stapsgewijze aanpak van het beheer van kwik . Opgehaald uit relevante online bronnen. - Malanczuk, P. (1997). Akehurst’s Moderne Inleiding tot het Internationaal Recht (7e ed.). Routledge.
- Verdrag van Minamata inzake kwik. (2013).
Tekst en bijlagen . Opgehaald van minamataconvention.org. - Sinclair, I. (1984). Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (2e editie). Manchester University Press.
- Verenigde Naties. (2023). Het Verdrag van Minamata inzake kwik: 8 jaar wereldwijde vooruitgang. Ontleend aan relevante online bronnen.
- Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP). (2020).
Het Verdrag van Minamata inzake kwik viert drie jaar inzet voor de bescherming van de menselijke gezondheid en het milieu . Opgehaald uit relevante online bronnen. - Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP). (2021).
De wereld viert de verjaardag van het verdrag tegen giftig kwik . Opgehaald uit relevante online bronnen. - Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL). (1969). Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1155, blz. 331.
Opmerking: Dit artikel is opgemaakt voor WordPress met HTML-tags voor koppen, alinea’s en lijsten, om de compatibiliteit met de editor van het platform te waarborgen.