Gedeelde rivieren, ook wel grensoverschrijdende waterlopen genoemd, zijn essentiële hulpbronnen die landsgrenzen overschrijden en fungeren als levensaders voor miljoenen mensen over de hele wereld. Deze waterlopen ondersteunen de landbouw, de industrie, de energieopwekking en de huishoudelijke behoeften, maar vormen tegelijkertijd aanzienlijke uitdagingen op het gebied van rechtvaardig beheer en conflictpreventie. Het Verdrag van de Verenigde Naties van 1997 inzake het recht van niet-navigatiegebonden gebruik van internationale waterlopen (hierna het VN-Verdrag inzake waterlopen genoemd) vormt een cruciale mijlpaal in het internationaal waterrecht door een kader vast te stellen voor het duurzame en op samenwerking gebaseerde beheer van gedeelde rivieren. Ondanks het belang ervan stuit de tenuitvoerlegging van dit verdrag op talrijke uitdagingen, waaronder politieke, juridische en institutionele belemmeringen, evenals verschillen in de praktijk van staten met betrekking tot de aanneming van verdragen en de omzetting daarvan in nationaal recht. Dit artikel gaat in op deze uitdagingen, met de nadruk op de juridische mechanismen voor het aangaan van verdragen, de rol van monistische en dualistische benaderingen van het internationaal recht, en de relatie tussen het VN-Verdrag inzake waterlopen en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) van 1969. Gezien de opdracht om „dit land“ te analyseren zonder specifieke identificatie, zal de bespreking een algemene benadering hanteren om juridische kaders te illustreren, terwijl inzichten worden geboden die van toepassing zijn op een hypothetische staat.
Het VN-Verdrag inzake waterlopen: een kader voor samenwerking
Het VN-Verdrag inzake waterlopen, dat op 21 mei 1997 door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties werd aangenomen via Resolutie 51/229, trad op 17 augustus 2014 in werking na een langdurig ratificatieproces (Verenigde Naties, 1997). Het verdrag heeft tot doel een juridisch kader te bieden voor het niet-navigatiegerelateerde gebruik van internationale waterlopen, met inbegrip van het billijke en redelijke gebruik van watervoorraden, de verplichting om geen aanzienlijke schade te veroorzaken, en de plicht tot samenwerking door middel van kennisgeving en overleg. De belangrijkste bepalingen van het Verdrag zijn vastgelegd in artikelen zoals artikel 5, waarin het beginsel van billijk en redelijk gebruik wordt vastgelegd, en artikel 7, dat staten verplicht maatregelen te nemen om aanzienlijke schade aan andere waterloopstaten te voorkomen (Verenigde Naties, 1997).
Het Verdrag behandelt ook procedurele verplichtingen, zoals de vereiste uit artikel 12 om vooraf kennis te geven van geplande maatregelen die aanzienlijke nadelige gevolgen kunnen hebben voor andere staten aan de waterloop. Bovendien moedigt artikel 33 de vreedzame beslechting van geschillen aan door middel van onderhandelingen, bemiddeling of arbitrage. Deze bepalingen zijn gezamenlijk bedoeld om samenwerking te bevorderen en conflicten over gedeelde watervoorraden te voorkomen. Ondanks de uitgebreide reikwijdte is het Verdrag volgens recente gegevens echter slechts door 36 staten geratificeerd, waardoor belangrijke staten aan de waterloop buiten het juridische toepassingsgebied vallen (UNECE, 2024). Deze beperkte deelname onderstreept de uitdagingen bij de wereldwijde tenuitvoerlegging van het Verdrag en benadrukt de noodzaak om staatsspecifieke juridische mechanismen voor de aanneming van het verdrag te onderzoeken.
Juridische mechanismen voor het aangaan van verdragen: een hypothetisch staatsperspectief
Het vermogen van een staat om internationale verdragen aan te gaan, waaronder het VN-Verdrag inzake waterlopen, wordt geregeld door zowel internationale als nationale wettelijke kaders. Op internationaal niveau fungeert het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) van 1969 als het basisinstrument waarin de regels voor het sluiten van verdragen, waaronder ondertekening, ratificatie en inwerkingtreding, zijn vastgelegd. Krachtens artikel 11 van het VCTL kan een staat zijn instemming om door een verdrag gebonden te zijn tot uitdrukking brengen door middel van ondertekening, ratificatie, aanvaarding, goedkeuring of toetreding, afhankelijk van de bepalingen van het verdrag en de constitutionele procedures van de staat (Verenigde Naties, 1969).
Voor een hypothetische staat zou het proces om toe te treden tot het VN-Verdrag inzake waterlopen verschillende stappen omvatten die in overeenstemming zijn met de VCTL. Ten eerste moet de staat onderhandelen over de tekst van het verdrag of deelnemen aan de aanneming ervan, zoals gebeurde tijdens de opstelling van het VN-Verdrag inzake waterlopen onder auspiciën van de Commissie voor Internationaal Recht. Vervolgens kan de staat, krachtens artikel 14 van het VCTL, het verdrag ondertekenen, waarmee hij zijn voornemen kenbaar maakt om ratificatie te overwegen. Ratificatie is, overeenkomstig artikel 2, lid 1, onder b), van het VCTL, de handeling waarmee een staat zijn definitieve instemming tot gebondenheid vaststelt, wat vaak binnenlandse goedkeuringsprocedures vereist, zoals parlementaire instemming of een besluit van de uitvoerende macht (Verenigde Naties, 1969).
In het kader van het VN-Verdrag inzake waterlopen worden in artikel 36 de voorwaarden voor de inwerkingtreding vastgelegd: er zijn 35 ratificaties of toetredingen vereist, een drempel die in 2014 is bereikt. Een staat die vandaag partij wil worden, volgt de toetredingsprocedure overeenkomstig artikel 37 van het Verdrag en dient een akte van toetreding in bij de secretaris-generaal van de Verenigde Naties (Verenigde Naties, 1997). Hierdoor is de staat gebonden aan de verplichtingen van het Verdrag, waaronder de naleving van de beginselen van billijk gebruik (artikel 5) en het voorkomen van schade (artikel 7). De daadwerkelijke uitvoering van deze verplichtingen hangt echter in belangrijke mate af van het binnenlandse rechtsstelsel van de staat, en met name van de vraag of deze een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert.
Monistische versus dualistische benaderingen: gevolgen voor de uitvoering van verdragen
Landen verschillen in de manier waarop zij internationale verdragen in hun nationale rechtsstelsels opnemen, voornamelijk via een monistische of dualistische benadering. In een monistisch systeem worden internationaal recht en nationaal recht beschouwd als onderdeel van één enkele rechtsorde, wat betekent dat een verdrag, zodra het is geratificeerd, automatisch deel uitmaakt van het nationale recht zonder dat er aanvullende wetgeving nodig is. Een dualistisch systeem daarentegen behandelt internationaal en nationaal recht als afzonderlijke systemen, waardoor specifieke wetgevende maatregelen nodig zijn om verdragsverplichtingen om te zetten in afdwingbaar nationaal recht.
Laten we voor dit artikel aannemen dat de hypothetische staat in kwestie een dualistisch stelsel hanteert, een gangbare benadering in veel rechtsgebieden waar het common law geldt. In een dergelijk stelsel leidt de ratificatie van het VN-Verdrag inzake waterlopen door de uitvoerende macht niet automatisch tot binnenlandse rechtsgeldigheid. In plaats daarvan moet het parlement van de staat of een gelijkwaardig wetgevend orgaan uitvoeringswetgeving vaststellen om de bepalingen van het verdrag in het nationale recht op te nemen. Zo zouden de verplichtingen uit hoofde van artikel 5 (billijk en redelijk gebruik) en artikel 9 (regelmatige uitwisseling van gegevens en informatie) van het Verdrag moeten worden omgezet in nationale wetten of verordeningen inzake het beheer van watervoorraden (Verenigde Naties, 1997). Zonder dergelijke wetgeving kunnen personen of entiteiten binnen de staat de bepalingen van het Verdrag niet rechtstreeks inroepen voor nationale rechtbanken, en loopt de staat het risico zijn internationale verplichtingen niet na te komen.
Deze dualistische benadering kan aanzienlijke uitdagingen met zich meebrengen voor de tijdige en doeltreffende tenuitvoerlegging van het VN-Verdrag inzake waterlopen. Vertragingen in de wetgevingsprocedure, politieke tegenstand of een gebrek aan capaciteit om passende wetten op te stellen, kunnen het vermogen van de staat om aan zijn verdragsverplichtingen te voldoen, belemmeren. Omgekeerd zouden in een monistisch systeem de beginselen van het Verdrag onmiddellijk na ratificatie van toepassing zijn, wat mogelijk een snellere naleving zou vergemakkelijken, maar ook zorgen zou oproepen over soevereiniteit en de afstemming van internationale normen op binnenlandse prioriteiten. Ongeacht het gekozen systeem blijft de omzetting van verdragsverplichtingen in uitvoerbaar nationaal beleid een cruciale hindernis, met name in de context van gedeelde rivieren waar coördinatie tussen staten van het grootste belang is.
Uitdagingen bij de implementatie van het VN-Verdrag inzake waterlopen
De uitvoering van het VN-Verdrag inzake waterlopen brengt een reeks uitdagingen met zich mee, die grofweg kunnen worden onderverdeeld in politieke, juridische, institutionele en sociaal-economische aspecten. Deze uitdagingen zijn vooral uitgesproken in regio’s waar van oudsher spanningen bestaan over watervoorraden of waar stroomopwaartse en stroomafwaartse staten uiteenlopende belangen hebben.
Politieke en geopolitieke belemmeringen
Een van de grootste uitdagingen is de terughoudendheid van staten om het Verdrag te ratificeren of ertoe toe te treden vanwege geopolitieke overwegingen. Grote rivierstaten, met name die in stroomopwaartse posities, kunnen de beginselen van het Verdrag, zoals de plicht om geen aanzienlijke schade te veroorzaken op grond van artikel 7, beschouwen als beperkingen van hun soevereiniteit over natuurlijke hulpbronnen (Verenigde Naties, 1997). Zo kunnen stroomopwaarts gelegen staten bijvoorbeeld prioriteit geven aan de bouw van dammen of wateromleidingsprojecten ten behoeve van de nationale ontwikkeling, zonder rekening te houden met mogelijke nadelige gevolgen voor hun stroomafwaarts gelegen buurlanden. Deze asymmetrie in belangen leidt vaak tot niet-deelname aan of selectieve naleving van de verplichtingen van het Verdrag.
Bovendien ondermijnt het uitblijven van universele ratificatie de doeltreffendheid van het Verdrag als mondiaal kader. Met slechts 36 staten als partij heeft het Verdrag moeite om samenwerking af te dwingen in cruciale stroomgebieden zoals die van de Nijl, de Indus of de Mekong, waar staten die geen partij zijn een belangrijke rol spelen. Politiek wantrouwen en historische rivaliteiten verergeren deze problemen nog verder, waardoor gezamenlijk beheer in het kader van het verdrag in veel regio’s een ver weg liggend doel is (McCaffrey, 2007).
Juridische en institutionele uitdagingen
Zoals eerder besproken, vloeien juridische uitdagingen voort uit de verscheidenheid aan nationale benaderingen bij de uitvoering van verdragen. In dualistische staten kan de noodzaak van binnenlandse wetgeving de naleving van het Verdrag vertragen of doen mislukken. Zelfs in monistische systemen kunnen conflicten tussen internationale verplichtingen en reeds bestaande nationale wetten of gewoonterechtelijke praktijken leiden tot lacunes in de uitvoering. Zo kan het waterverdelingsbeleid van een staat nationale prioriteiten voorrang geven boven het beginsel van billijk gebruik dat wordt voorgeschreven door artikel 5 van het Verdrag (Verenigde Naties, 1997).
Op institutioneel vlak ondermijnt het ontbreken van robuuste grensoverschrijdende waterbeheersorganen vaak de procedurele vereisten van het Verdrag, zoals het delen van gegevens op grond van artikel 9 of overleg over geplande maatregelen op grond van artikel 12. In veel stroomgebieden ontbreken gezamenlijke commissies of overeenkomsten om samenwerking te vergemakkelijken, waardoor staten aangewezen zijn op ad-hocregelingen die mogelijk niet in overeenstemming zijn met de normen van het Verdrag. Capaciteitsbeperkingen, met name in ontwikkelingslanden, beperken het vermogen om het watergebruik te monitoren, milieueffecten te beoordelen of gebruik te maken van geschillenbeslechtingsmechanismen zoals uiteengezet in artikel 33 (Verenigde Naties, 1997) nog verder.
Sociaal-economische en milieufactoren
Sociaal-economische druk, waaronder bevolkingsgroei en een toenemende vraag naar water, maakt het beheer van gedeelde rivieren in het kader van het Verdrag nog uitdagender. De concurrentie om waterbronnen zet de behoeften van de landbouw, de industrie en huishoudens vaak tegenover elkaar, waardoor het moeilijk is om het „redelijke“ gebruik te realiseren dat in artikel 6 wordt beoogd, waarin rekening wordt gehouden met factoren zoals sociale en economische behoeften, bevolkingsafhankelijkheid en alternatieve bronnen (Verenigde Naties, 1997). Klimaatverandering voegt nog een extra laag van complexiteit toe, doordat de beschikbaarheid van water verandert en conflicten over slinkende hulpbronnen worden verergerd.
Milieukwesties, zoals vervuiling en aantasting van ecosystemen, vormen eveneens een uitdaging voor de uitvoering van het Verdrag. Hoewel artikel 20 van het Verdrag staten verplicht de ecosystemen van internationale waterlopen te beschermen en in stand te houden, verloopt de handhaving nog steeds niet uniform vanwege uiteenlopende nationale milieunormen en beperkte middelen voor toezicht en mitigatie (Verenigde Naties, 1997). Deze factoren onderstrepen de noodzaak van krachtigere internationale steun en capaciteitsopbouw om staten in staat te stellen hun verplichtingen uit hoofde van het Verdrag na te komen.
Verband met het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) van 1969
Een cruciaal aspect voor het begrijpen van het juridische kader van het VN-Verdrag inzake waterlopen is de relatie ervan met het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) uit 1969. Het VCTL, dat vaak wordt beschouwd als het „verdrag over verdragen”, codificeert de regels die van toepassing zijn op het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van internationale overeenkomsten. Hoewel het VN-Verdrag inzake waterlopen zelf geen partij is bij het VCTL – aangezien verdragen overeenkomsten zijn tussen staten en niet tussen rechtspersonen die partij kunnen zijn – functioneert het binnen het bredere normatieve kader dat door het VCTL is vastgesteld.
Het VCTL vormt het procedurele raamwerk voor de wijze waarop staten verdragen zoals het VN-Verdrag inzake waterlopen aangaan, interpreteren en ten uitvoer leggen. Zo zijn de in de artikelen 14 en 15 van de VCTL beschreven ratificatie- en toetredingsprocedures rechtstreeks van toepassing op de deelname van staten aan het VN-Verdrag inzake waterlopen (Verenigde Naties, 1969). Bovendien bieden de regels van het VCTL inzake de interpretatie van verdragen, zoals vastgelegd in de artikelen 31 en 32, houvast voor de manier waarop staten de bepalingen van het Verdrag inzake waterlopen interpreteren en toepassen, waardoor de samenhang in de juridische verplichtingen tussen verschillende verdragen wordt gewaarborgd.
Voor andere landen die overwegen verdragen te sluiten met staten die partij zijn bij het VN-Verdrag inzake waterlopen, biedt het VCTL belangrijke lessen op het gebied van procedurele en materiële naleving. Ten eerste moeten staten zich houden aan het beginsel van pacta sunt servanda (verdragen moeten te goeder trouw worden nageleefd) overeenkomstig artikel 26 van het VCTL, om ervoor te zorgen dat de in het kader van het Verdrag inzake waterlopen aangegane verplichtingen worden nagekomen (Verenigde Naties, 1969). Ten tweede stellen de bepalingen van het VCTL inzake voorbehouden (artikelen 19-23) staten in staat hun verdragsverplichtingen binnen de toegestane grenzen aan te passen, een flexibiliteit die een bredere deelname aan het Verdrag inzake waterlopen zou kunnen stimuleren. Ten slotte kunnen de mechanismen voor geschillenbeslechting van het VCTL krachtens artikel 65 als leidraad dienen voor de wijze waarop staten conflicten aanpakken die voortvloeien uit de interpretatie of toepassing van overeenkomsten inzake waterlopen, ter aanvulling van de mechanismen in artikel 33 van het Verdrag inzake waterlopen (Verenigde Naties, 1969; Verenigde Naties, 1997).
Het besef dat het VN-Verdrag inzake waterlopen binnen het bredere juridische kader van de VCTL functioneert, kan staten helpen bij het opzetten van degelijke verdragsvormingsprocessen. Het benadrukt het belang van duidelijke instemming, afstemming op de nationale wetgeving en mechanismen voor geschillenbeslechting, die allemaal van cruciaal belang zijn voor een doeltreffend grensoverschrijdend waterbeheer.
Aanbevelingen ter verbetering van de uitvoering
Om de uitdagingen bij de tenuitvoerlegging van het VN-Verdrag inzake waterlopen aan te pakken, is een veelzijdige aanpak nodig die juridische, institutionele en politieke lacunes overbrugt. De volgende aanbevelingen bieden mogelijkheden voor staten, waaronder de hier besproken hypothetische dualistische staat, om hun betrokkenheid bij het Verdrag te versterken.
1. Bevordering van ratificatie en toetreding: Staten zouden prioriteit moeten geven aan ratificatie van of toetreding tot het Verdrag om het wereldwijde bereik ervan te vergroten. Stimulansen, zoals technische en financiële bijstand van internationale organisaties, zouden deelname kunnen aanmoedigen, met name onder ontwikkelingslanden die terughoudend zijn vanwege beperkte capaciteit.
2. Versterking van de binnenlandse wettelijke kaders: In dualistische staten zijn versnelde wetgevingsprocedures voor de omzetting van verdragen van essentieel belang. Wetshervormingen moeten het nationale waterbeleid in overeenstemming brengen met de beginselen van het Verdrag, zodat de handhaafbaarheid op lokaal niveau wordt gewaarborgd.
3. Opbouw van institutionele capaciteit: Het oprichten of versterken van gezamenlijke commissies voor waterlopen kan de uitwisseling van gegevens, overleg en geschillenbeslechting vergemakkelijken, zoals voorgeschreven door het Verdrag. Programma’s voor capaciteitsopbouw, ondersteund door instanties zoals het Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP), zouden een oplossing kunnen bieden voor beperkte middelen.
4. Bevordering van regionale samenwerking: Regionale overeenkomsten die zijn afgestemd op specifieke stroomgebieden kunnen een aanvulling vormen op het mondiale kader van het Verdrag. Deze overeenkomsten moeten de kernbeginselen van het Verdrag omvatten en tegelijkertijd een oplossing bieden voor de specifieke uitdagingen van het betreffende stroomgebied.
5. Omgaan met sociaal-economische druk: Internationale steun voor duurzame waterbeheerpraktijken, waaronder strategieën voor aanpassing aan de klimaatverandering, kan staten helpen een evenwicht te vinden tussen concurrerende behoeften en te voldoen aan de milieuverplichtingen uit hoofde van het Verdrag.
Conclusie
Het beheer van gedeelde rivieren blijft een van de meest urgente uitdagingen in de internationale betrekkingen en vereist samenwerkingskaders die een evenwicht vinden tussen nationale belangen en collectieve duurzaamheidsdoelstellingen. Het VN-Verdrag inzake waterlopen biedt een essentieel juridisch kader om dit evenwicht te bereiken, waarin beginselen van rechtvaardig gebruik, schadepreventie en procedurele samenwerking zijn vastgelegd. De tenuitvoerlegging ervan wordt echter belemmerd door politieke terughoudendheid, juridische discrepanties, institutionele tekortkomingen en sociaal-economische druk. Voor een hypothetische dualistische staat houdt het proces van toetreding tot en tenuitvoerlegging van het Verdrag in dat binnenlandse juridische procedures moeten worden doorlopen om internationale verplichtingen om te zetten in nationale wetgeving, een taak die wordt bemoeilijkt door mogelijke vertragingen en discrepanties.
De relatie tussen het VN-Verdrag inzake waterlopen en het VCTL van 1969 onderstreept eens te meer het belang van procedurele nauwkeurigheid en goede trouw bij het sluiten van verdragen. Hoewel het Verdrag zelf geen partij is bij het VCTL, functioneert het binnen het normatieve kader daarvan en biedt het andere staten lessen over hoe zij op effectieve wijze aan verdragsprocessen kunnen deelnemen. Door de geschetste uitdagingen aan te pakken en de aanbevolen strategieën toe te passen, kunnen staten hun inzet voor het duurzame beheer van gedeelde rivieren versterken en ervoor zorgen dat deze cruciale hulpbronnen ten goede komen aan huidige en toekomstige generaties. De weg naar universele aanvaarding en uitvoering van het VN-Verdrag inzake waterlopen is lang, maar met een gezamenlijke inspanning blijft het een haalbaar doel voor mondiaal waterbeheer.
Referenties
- McCaffrey, S. C. (2007). Het recht inzake internationale waterlopen. Oxford University Press.
- Verenigde Naties. (1969). Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Treaty Series, deel 1155, blz. 331.
- Verenigde Naties. (1997). Verdrag inzake het recht betreffende het niet-navigatiegerelateerde gebruik van internationale waterlopen. Aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op 21 mei 1997. Beschikbaar op: https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/8_3_1997.pdf
- UNECE. (2024). VN-Verdrag inzake waterlopen. Economische Commissie voor Europa van de Verenigde Naties. Beschikbaar op: https://unece.org/environment-policy/water/un-watercourses-convention