Abstract
Dit artikel evalueert de impact van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering (UNFCCC) als hoeksteen van de wereldwijde toezeggingen ter bestrijding van klimaatverandering. Het onderzoekt de juridische mechanismen waarmee landen verdragen sluiten in het kader van het UNFCCC, waarbij de nadruk ligt op de relevante artikelen van het verdrag. Daarnaast onderzoekt het artikel de monistische en dualistische benaderingen van de omzetting van verdragen in nationaal recht, waarbij een algemeen kader wordt geboden om de verschillen in uitvoering te begrijpen. De relatie tussen het UNFCCC en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969 wordt geanalyseerd om de implicaties daarvan voor verdragssluitingsprocessen te beoordelen. Aan de hand van een gedetailleerde effectevaluatie bespreekt het artikel de successen en uitdagingen van het UNFCCC bij het bevorderen van internationale samenwerking, het terugdringen van broeikasgasemissies en het aanpakken van kwetsbaarheden voor klimaatverandering. Deze analyse heeft tot doel beleidsmakers en wetenschappers te informeren over de juridische en praktische aspecten van mondiale klimaatafspraken.
Inleiding
Klimaatverandering vormt een van de meest urgente uitdagingen van de 21e eeuw; het fenomeen overschrijdt nationale grenzen en vereist een gecoördineerde wereldwijde aanpak. Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering (UNFCCC), dat in 1992 tijdens de Earth Summit in Rio de Janeiro werd gesloten, fungeert als het belangrijkste internationale verdrag om deze crisis aan te pakken. Met 198 partijen volgens recente gegevens heeft het UNFCCC tot doel de concentraties van broeikasgassen in de atmosfeer te stabiliseren om gevaarlijke antropogene verstoring van het klimaatsysteem te voorkomen (UNFCCC, 1992, artikel 2). Dit artikel evalueert de impact van het UNFCCC op het mondiale klimaatbeheer, met de nadruk op het juridische kader voor het sluiten van verdragen, de omzetting van internationale verbintenissen in nationale wetgeving en de verhouding tot bredere internationale rechtsnormen, zoals het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969.
De analyse is opgedeeld in verschillende belangrijke onderdelen. Ten eerste wordt een overzicht gegeven van de juridische mechanismen waarmee landen verdragen sluiten in het kader van het UNFCCC, waarbij specifieke artikelen van het Verdrag worden aangehaald. Ten tweede worden de monistische en dualistische benaderingen van de inwerkingstelling van verdragen onder de loep genomen, waarbij wordt besproken hoe deze kaders de nationale uitvoering van de UNFCCC-verplichtingen beïnvloeden. Ten derde wordt onderzocht of het UNFCCC binnen de kaders van het VCLT functioneert en wat de implicaties zijn voor andere landen die verdragen sluiten met of in het kader van het UNFCCC. Ten slotte wordt in het artikel de algehele impact van het UNFCCC beoordeeld, waarbij rekening wordt gehouden met successen, uitdagingen en toekomstperspectieven voor wereldwijde klimaatmaatregelen.
Wettelijk kader van het UNFCCC voor het sluiten van verdragen
Het UNFCCC biedt als internationaal verdrag een uitgebreid juridisch kader waarbinnen landen zich kunnen verbinden tot gezamenlijke maatregelen tegen klimaatverandering. Het verdrag stelt de procedurele en inhoudelijke regels vast voor deelname aan het verdrag, onderhandelingen en uitvoering. Belangrijke artikelen binnen het UNFCCC beschrijven hoe landen juridisch gezien toetreden tot dit verdrag en daaropvolgende overeenkomsten, zoals het Protocol van Kyoto (1997) en de Overeenkomst van Parijs (2015).
Artikel 17 van het UNFCCC beschrijft de procedure voor de aanneming van protocollen, die juridisch bindende overeenkomsten zijn ter aanvulling van het Verdrag. Daarin staat dat elke partij bij het Verdrag wijzigingen of protocollen kan voorstellen, die vervolgens tijdens zittingen van de Conferentie van de Partijen (COP) bij consensus of, bij gebrek daaraan, met een driekwartmeerderheid van de aanwezige en stemgerechtigde partijen worden aangenomen (UNFCCC, 1992, artikel 17). Deze democratische en toch flexibele aanpak zorgt ervoor dat landen zich wettelijk kunnen verbinden tot aanvullende verplichtingen die zijn afgestemd op de zich ontwikkelende wetenschappelijke en politieke inzichten in klimaatverandering.
Bovendien regelt artikel 20 de ratificatie, aanvaarding, goedkeuring of toetreding tot het Verdrag zelf. Daarin wordt bepaald dat het Verdrag openstaat voor ondertekening door staten en regionale organisaties voor economische integratie, en dat het na de eerste ondertekeningsperiode open blijft voor toetreding door elke staat of organisatie (UNFCCC, 1992, artikel 20). Deze bepaling waarborgt een brede inclusiviteit, waardoor landen op elk moment tot het UNFCCC-kader kunnen toetreden, wat wereldwijde deelname bevordert. Het proces van ratificatie of toetreding omvat doorgaans de formele aanvaarding door de bevoegde autoriteit van een land — vaak het staatshoofd, de regering of het wetgevend orgaan — waarmee het land aangeeft juridisch gebonden te willen zijn aan het verdrag.
Artikel 22 verduidelijkt de relatie tussen het UNFCCC en latere protocollen met betrekking tot deelname, waarbij wordt benadrukt dat ratificatie van het Verdrag een voorwaarde is voor deelname aan protocollen, tenzij anders bepaald (UNFCCC, 1992, artikel 22). Deze hiërarchische structuur zorgt ervoor dat landen die aanvullende overeenkomsten aangaan, zich reeds hebben verbonden aan de overkoepelende doelstellingen van het Verdrag.
Via deze artikelen biedt het UNFCCC landen een duidelijk juridisch kader om verdragen aan te gaan en zich te verbinden tot klimaatmaatregelen. Dit proces sluit aan bij de algemene beginselen van het internationaal recht en waarborgt dat de instemming van de staat – hetzij door ondertekening, ratificatie of toetreding – de bindende aard van de verbintenissen onderbouwt.
Monistische vs. dualistische benadering van verdragsintegratie
Zodra een land een verdrag zoals het UNFCCC ondertekent, verschilt de manier waarop internationale verplichtingen in nationale wetgeving worden omgezet, afhankelijk van het rechtsstelsel van dat land. Er zijn twee belangrijke benaderingen: monisme en dualisme. Inzicht in deze kaders is van cruciaal belang om te kunnen beoordelen hoe de UNFCCC-verplichtingen op nationaal niveau worden uitgevoerd.
In een monistisch stelsel vormen het internationaal recht en het nationaal recht één samenhangende rechtsorde. Verdragen worden, zodra ze zijn geratificeerd, automatisch onderdeel van het nationale recht en kunnen rechtstreeks worden ingeroepen voor nationale rechtbanken, zonder dat daarvoor aanvullende wetgevende maatregelen nodig zijn (Cassese, 2005). Landen met een monistische benadering, zoals Nederland, nemen de verplichtingen uit het UNFCCC doorgaans direct bij ratificatie op in hun rechtsstelsel. Dit vergemakkelijkt een snelle uitvoering van de verdragsverplichtingen, aangezien er geen afzonderlijke wetgeving nodig is om de bepalingen van het verdrag, zoals emissiereductiedoelstellingen of vereisten voor aanpassingsplanning, ten uitvoer te brengen.
Omgekeerd worden in een dualistisch systeem het internationaal recht en het nationaal recht als afzonderlijke rechtsorden beschouwd. Verdragen worden niet automatisch onderdeel van het nationale recht; er is specifieke wetgevende actie nodig om ze in het nationale recht op te nemen (Malanczuk, 1997). Landen zoals het Verenigd Koninkrijk en Canada, die een dualistische benadering hanteren, moeten nationale wetgeving vaststellen of bestaande wetten wijzigen om de verplichtingen uit hoofde van het UNFCCC na te komen. Zo kan de ratificatie van de Overeenkomst van Parijs bijvoorbeeld de goedkeuring van een nationale klimaatwet vereisen om koolstofbudgetten of regelgevingsmechanismen voor broeikasgasemissies vast te stellen. Dit proces kan leiden tot vertragingen en verschillen in de uitvoering, afhankelijk van de politieke wil en de wetgevingsprioriteiten.
Het onderscheid tussen monistische en dualistische stelsels heeft een aanzienlijke invloed op het tempo en de consistentie van de uitvoering van het UNFCCC. In monistische systemen kan de directe toepasselijkheid van verdragsbepalingen de naleving stroomlijnen, terwijl dualistische systemen voor uitdagingen kunnen komen te staan als binnenlandse politieke dynamieken de goedkeuring van noodzakelijke wetgeving belemmeren. Dualistische systemen kunnen echter ook een extra controlelaag bieden, waardoor wordt gewaarborgd dat internationale verbintenissen in overeenstemming zijn met nationale belangen voordat ze binnenlands bindend worden (Shaw, 2017). Voor deze analyse is het de moeite waard op te merken dat het UNFCCC geen specifieke aanpak voorschrijft, maar het aan elke partij overlaat om te bepalen hoe verbintenissen het best kunnen worden omgezet in uitvoerbaar nationaal beleid.
Aangezien dit artikel bedoeld is als algemene evaluatie, wordt er niet specifiek ingegaan op het rechtsstelsel van één bepaald land. Toch is het van essentieel belang om te weten of een land een monistische of dualistische benadering hanteert, om inzicht te krijgen in mogelijke verschillen in de uitvoering van het UNFCCC door de 198 partijen. Toekomstig onderzoek zou specifieke casestudies kunnen onderzoeken om te laten zien hoe deze benaderingen de resultaten van het klimaatbeleid beïnvloeden.
Het UNFCCC en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969
Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) uit 1969 wordt algemeen beschouwd als het fundamentele kader voor het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van verdragen volgens het internationaal recht. Het codificeert de beginselen van het internationaal gewoonterecht die bepalen hoe staten verdragen aangaan en daaraan gebonden zijn. Een cruciale vraag bij de beoordeling van het UNFCCC is of het optreedt als partij bij het VCLT en hoe deze relatie andere landen informeert over het proces van het sluiten van verdragen.
Ter verduidelijking: het UNFCCC zelf is geen partij bij het VCLT, omdat het VCLT van toepassing is op staten en internationale organisaties die verdragen kunnen sluiten, en niet op verdragen of verdragskaders als entiteiten. Het UNFCCC is echter tot stand gekomen en functioneert binnen de bredere context van de beginselen van het VCLT. Veel van de procedurele aspecten van het UNFCCC – zoals de procedures voor ondertekening, ratificatie en inwerkingtreding zoals uiteengezet in de artikelen 20 en 23 – weerspiegelen de bepalingen van het VCLT (VCLT, 1969, artikelen 11-16). Zo komt de nadruk die het VCLT legt op de instemming van staten als basis voor verdragsverplichtingen tot uiting in de eis van het UNFCCC dat partijen het verdrag formeel ratificeren of ertoe toetreden (Bodansky, 2016).
De meeste partijen bij het UNFCCC zijn tevens partijen bij het VCLT, wat betekent dat hun betrokkenheid bij het UNFCCC wordt bepaald door de bepalingen van het VCLT inzake de uitlegging van verdragen (artikel 31) en de naleving van de beginsel van goede trouw bij de uitvoering van verdragen (artikel 26) (Sinclair, 1984). Voor landen die geen partij zijn bij het VCLT, zoals de Verenigde Staten (die het VCLT wel hebben ondertekend maar niet geratificeerd), gelden de beginselen van het VCLT nog steeds als internationaal gewoonterecht, waardoor een consistent juridisch kader voor het sluiten van verdragen wordt gewaarborgd (Brownlie, 2008).
De afstemming tussen de UNFCCC-processen en de VCLT-beginselen biedt waardevolle richtlijnen voor landen die verdragen sluiten in het kader van het UNFCCC of andere multilaterale milieuovereenkomsten. Dit onderstreept het belang van formele instemming, transparantie bij onderhandelingen en naleving van overeengekomen voorwaarden. Zo zijn de bepalingen van het VCLT inzake voorbehouden (artikelen 19-23) relevant wanneer landen de reikwijdte van hun UNFCCC-verplichtingen willen beperken, waarbij moet worden gewaarborgd dat dergelijke voorbehouden het doel en de strekking van het verdrag niet ondermijnen (Gardiner, 2015). Deze juridische synergie maakt een gestandaardiseerde aanpak van het sluiten van verdragen mogelijk, waardoor de voorspelbaarheid en samenwerking binnen het mondiale klimaatstelsel worden versterkt.
Effectbeoordeling van het UNFCCC
Om de impact van het UNFCCC te beoordelen, is een veelzijdige analyse nodig van de resultaten, uitdagingen en blijvende relevantie ervan in de strijd tegen klimaatverandering. Sinds de oprichting in 1992 heeft het UNFCCC een platform geboden voor internationale dialoog en actie, wat heeft geleid tot baanbrekende overeenkomsten zoals het Protocol van Kyoto en de Overeenkomst van Parijs. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste aspecten van de impact ervan onder de loep genomen, waaronder emissiereducties, aanpassing en veerkracht, financiële mechanismen en politieke samenwerking.
Emissiereducties en maatregelen ter beperking van de gevolgen
De voornaamste doelstelling van het UNFCCC, zoals vastgelegd in artikel 2, is het stabiliseren van de concentraties van broeikasgassen (BKG) op een niveau dat gevaarlijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomt (UNFCCC, 1992, artikel 2). Het Verdrag introduceerde het beginsel van gemeenschappelijke maar gedifferentieerde verantwoordelijkheden (CBDR), waarbij wordt erkend dat ontwikkelde landen een grotere historische verantwoordelijkheid dragen voor de uitstoot van broeikasgassen en het voortouw moeten nemen bij het terugdringen daarvan (UNFCCC, 1992, artikel 3). Dit beginsel werd concreet vormgegeven in het Protocol van Kyoto, waarin wettelijk bindende emissiereductiedoelstellingen voor ontwikkelde landen werden vastgelegd voor de verbintenisperioden (1997-2012).
Het effect van deze inspanningen is gemengd geweest. Hoewel het Kyoto-protocol in de deelnemende ontwikkelde landen tot een bescheiden vermindering van de uitstoot heeft geleid, zijn de wereldwijde broeikasgasemissies blijven stijgen, aangedreven door de snelle industrialisering in ontwikkelingslanden en onvoldoende toezeggingen van grote uitstoters zoals de Verenigde Staten, die zich in 2001 uit het protocol hebben teruggetrokken (IPCC, 2014). Het Akkoord van Parijs uit 2015 betekende een verschuiving naar een meer inclusieve en flexibele aanpak, waarbij landen via nationaal vastgestelde bijdragen (NDC’s) hun eigen doelstellingen kunnen vaststellen. Recente beoordelingen wijzen er echter op dat de huidige NDC’s onvoldoende zijn om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C boven het pre-industriële niveau; volgens prognoses zal de temperatuur tegen 2100 met 2,4–3,5 °C stijgen als de toezeggingen niet aanzienlijk worden aangescherpt (UNEP, 2022).
Ondanks deze tekortkomingen is het UNFCCC erin geslaagd de klimaatwetenschap te institutionaliseren via het Intergouvernementeel Panel inzake Klimaatverandering (IPCC) en regelmatige rapportage- en evaluatiemechanismen in te voeren. Deze processen hebben het mondiale bewustzijn vergroot en een wetenschappelijke basis gelegd voor beleidsvorming, ook al verloopt de vertaling daarvan naar concrete emissiereducties nog steeds ongelijkmatig (Victor, 2011).
Aanpassing en het opbouwen van veerkracht
Naast mitigatie erkent het UNFCCC het belang van aanpassing om de negatieve gevolgen van klimaatverandering aan te pakken, met name voor kwetsbare bevolkingsgroepen in ontwikkelingslanden. Artikel 4 verplicht de partijen tot samenwerking bij de voorbereiding op aanpassing, onder meer door het opstellen van nationale aanpassingsplannen (UNFCCC, 1992, artikel 4). De oprichting van het Aanpassingsfonds in het kader van het Protocol van Kyoto en daaropvolgende mechanismen in het kader van de Overeenkomst van Parijs, zoals het Internationaal Mechanisme van Warschau voor verlies en schade, weerspiegelen de toenemende aandacht voor het opbouwen van veerkracht (UNFCCC, 2015).
De impact van deze initiatieven komt tot uiting in de toegenomen financiering en technische ondersteuning voor aanpassingsprojecten, met name in kleine eilandstaten en de minst ontwikkelde landen. De omvang van de middelen blijft echter ontoereikend in verhouding tot de behoeften. Ontwikkelingslanden schatten dat zij tegen 2030 jaarlijks 100 miljard dollar nodig hebben voor aanpassing, maar de huidige financieringsniveaus schieten hierin aanzienlijk tekort (OESO, 2021). Bovendien is de aandacht voor aanpassing soms overschaduwd door prioriteiten op het gebied van mitigatie, waardoor de effectiviteit van het UNFCCC bij het aanpakken van onmiddellijke klimaateffecten wordt beperkt.
Financiële en technologische ondersteuning
Financiële en technologische overdrachten vormen cruciale onderdelen van het UNFCCC-kader, dat tot doel heeft ontwikkelingslanden in staat te stellen hun klimaatverplichtingen na te komen. Artikel 4 verplicht ontwikkelde landen om financiële middelen ter beschikking te stellen en technologieoverdracht te faciliteren ter ondersteuning van mitigatie en aanpassing in minder ontwikkelde landen (UNFCCC, 1992, artikel 4). Het Groen Klimaatfonds (GCF), opgericht in 2010, vormt een belangrijk mechanisme voor het mobiliseren van middelen, waarbij de ontwikkelde landen vanaf 2020 jaarlijks 100 miljard dollar hebben toegezegd.
Hoewel het GCF en andere mechanismen miljarden aan klimaatfinanciering hebben uitgekeerd, is de nakoming van de toezegging van 100 miljard dollar wisselvallig geweest, waarbij een groot deel van de financiering in de vorm van leningen in plaats van subsidies is verstrekt, wat de schuldenlast in kwetsbare landen heeft verergerd (Wereldbank, 2022). Ook de technologieoverdracht blijft achter, waarbij belemmeringen zoals intellectuele-eigendomsrechten en onvoldoende capaciteitsopbouw de vooruitgang in de weg staan (Stiglitz & Charlton, 2013). Deze tekortkomingen ondermijnen het vertrouwen tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden en vormen een uitdaging voor de doelstelling van het UNFCCC om rechtvaardige klimaatmaatregelen te nemen.
Politieke samenwerking en mondiaal bestuur
Een van de belangrijkste verwezenlijkingen van het UNFCCC is zijn rol als platform voor politieke samenwerking. De jaarlijkse Conferentie van de Partijen (COP) brengt vertegenwoordigers uit vrijwel alle landen bijeen om te onderhandelen, de voortgang te evalueren en toekomstige agenda’s vast te stellen. Mijlpaalresultaten, zoals de goedkeuring van het Akkoord van Parijs tijdens COP21, tonen aan dat er ondanks geopolitieke spanningen ruimte is voor multilaterale consensus over klimaatkwesties (UNFCCC, 2015).
Niettemin leidt het besluitvormingsproces op basis van consensus vaak tot resultaten die op de kleinste gemene deler zijn gebaseerd, zoals blijkt uit de vertragingen bij de operationalisering van de financiering voor verlies en schade tijdens COP27 (UNFCCC, 2022). Bovendien onderstreept de terugtrekking van grote uitstoters zoals de Verenigde Staten uit bepaalde toezeggingen (bijvoorbeeld de tijdelijke opschorting van het Akkoord van Parijs onder de regering-Trump) de kwetsbaarheid van de politieke wil. Ondanks deze uitdagingen blijft het UNFCCC het centrale forum voor klimaatdiplomatie, dat een gedeeld begrip van de crisis bevordert en niet-statelijke actoren, zoals het bedrijfsleven en het maatschappelijk middenveld, aanmoedigt om bij te dragen aan oplossingen (Hale, 2016).
Uitdagingen en toekomstperspectieven
Hoewel het UNFCCC aanzienlijke vooruitgang heeft geboekt bij het institutionaliseren van wereldwijd klimaatbeheer, blijven er verschillende uitdagingen bestaan. Ten eerste beperkt het gebrek aan afdwingbare mechanismen voor naleving het vermogen van het Verdrag om ervoor te zorgen dat partijen hun toezeggingen nakomen. In tegenstelling tot handelsovereenkomsten, die vaak voorzien in geschillenbeslechting en sancties, steunt het UNFCCC op vrijwillige samenwerking en groepsdruk, wat ontoereikend kan zijn wanneer nationale belangen met elkaar concurreren (Keohane & Oppenheimer, 2016).
Ten tweede heeft het CBDR-beginsel, hoewel het in theorie rechtvaardig is, geleid tot spanningen tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden over de verdeling van verantwoordelijkheden. Opkomende economieën zoals China en India, die tot de grootste uitstoters behoren, verzetten zich tegen bindende doelstellingen binnen hetzelfde kader als landen die van oudsher veel uitstoten, wat de onderhandelingen bemoeilijkt (Rajamani, 2013). Ten derde is nog steeds niet voldaan aan de dringende behoefte aan meer klimaatfinanciering en technologieoverdracht, wat het vertrouwen en de samenwerking ondermijnt.
Om het UNFCCC in de toekomst te versterken, zullen deze uitdagingen moeten worden aangepakt door middel van verbeterde verantwoordingsmechanismen, zoals robuustere transparantiekaders voor het toezicht op de NDC’s. Bovendien zou de integratie van klimaatdoelstellingen in andere mondiale agenda’s, zoals de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG’s), synergieën kunnen opleveren om armoede, ongelijkheid en milieuvervuiling tegelijkertijd aan te pakken (Sachs et al., 2019). Ten slotte zou het inzetten van niet-statelijke actoren – steden, bedrijven en ngo’s – via initiatieven zoals de Race to Zero-campagne een aanvulling kunnen vormen op de door staten geleide inspanningen in het kader van het UNFCCC.
Conclusie
Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering blijft een cruciaal instrument in de wereldwijde strijd tegen klimaatverandering en biedt een juridisch en politiek kader voor internationale samenwerking. Via bepalingen zoals de artikelen 2, 3, 4, 17, 20 en 22 worden duidelijke trajecten uitgestippeld waarmee landen verdragen kunnen sluiten en zich kunnen verbinden tot klimaatmaatregelen. De monistische en dualistische benaderingen van de omzetting van verdragen in nationaal recht benadrukken de uiteenlopende manieren waarop de UNFCCC-verplichtingen in nationaal recht worden omgezet, wat van invloed is op de snelheid en consistentie van de uitvoering. Hoewel het UNFCCC zelf geen partij is bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht, biedt de afstemming ervan op de beginselen van dat verdrag waardevolle richtlijnen voor staten die betrokken zijn bij het opstellen van verdragen.
De impact van het UNFCCC komt duidelijk tot uiting in het faciliteren van baanbrekende overeenkomsten, de institutionalisering van de klimaatwetenschap en het bevorderen van aanpassings- en financieringsmechanismen. Aanhoudende uitdagingen – zoals onvoldoende emissiereducties, ontoereikende financiering en een kwetsbare politieke consensus – onderstrepen echter de noodzaak van hervormingen en een grotere ambitie. Nu de wereld te maken heeft met steeds sneller toenemende klimaateffecten, moet het UNFCCC zich verder ontwikkelen om verantwoording, rechtvaardigheid en doeltreffendheid te waarborgen bij de wereldwijde toezeggingen ter bestrijding van klimaatverandering. Toekomstig onderzoek zou zich moeten richten op vergelijkende studies van de nationale uitvoering en innovatieve bestuursmodellen ter ondersteuning van de doelstellingen van het Verdrag.
Referenties
Bodansky, D. (2016). De juridische aard van de Overeenkomst van Parijs.
Brownlie, I. (2008). Beginselen van internationaal publiekrecht (7e editie). Oxford University Press.
Cassese, A. (2005). Internationaal recht (2e editie). Oxford University Press.
Gardiner, R. (2015). Treaty Interpretation (2e druk). Oxford University Press.
Hale, T. (2016). „All hands on deck”: Het Akkoord van Parijs en klimaatmaatregelen door niet-statelijke actoren.
IPCC. (2014).
Keohane, R. O., & Oppenheimer, M. (2016). Parijs: uit de klimaatimpasse door toezeggingen en evaluaties?
Malanczuk, P. (1997). Akehurst’s Moderne Inleiding tot het Internationaal Recht (7e ed.). Routledge.
OESO. (2021).
Rajamani, L. (2013). Differentiatie in het zich ontwikkelende klimaatregime.
S