Welkom bij OSTL: de Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Een internationale vereniging van wetenschappers, diplomaten en instellingen

Toegankelijkheid waarborgen: de uitvoering van het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap in openbare ruimten

Abstract

Dit artikel gaat in op de tenuitvoerlegging van het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap (CRPD) in de openbare ruimte, met de nadruk op de wettelijke kaders die landen in staat stellen dergelijke internationale verdragen aan te gaan en te handhaven. Het onderzoekt de specifieke verplichtingen uit hoofde van het CRPD, met name die welke betrekking hebben op toegankelijkheid, zoals uiteengezet in de belangrijkste artikelen van het verdrag. De bespreking omvat een analyse van monistische en dualistische benaderingen van de omzetting van verdragen in nationaal recht, waarbij een hypothetische analyse voor een specifiek land wordt gegeven om deze concepten te illustreren. Bovendien onderzoekt het artikel de relatie tussen het CRPD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969, waarbij wordt beoordeeld of het CRPD onder de werkingssfeer daarvan valt en hoe deze relatie andere landen kan begeleiden bij de ratificatie en uitvoering van het CRPD. Door deze onderling samenhangende kwesties aan de orde te stellen, beoogt het artikel een uitgebreide leidraad te bieden voor het waarborgen van toegankelijkheid in openbare ruimten door middel van effectieve juridische en beleidsmechanismen.

Inleiding

Het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap (CRPD), dat op 13 december 2006 door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties is aangenomen en op 3 mei 2008 in werking is getreden, vormt een mijlpaal in de wereldwijde inspanningen om de rechten van personen met een handicap te beschermen en te bevorderen. Met wereldwijd meer dan 650 miljoen personen met een handicap fungeert het CRPD als een cruciaal instrument om de perceptie te veranderen: personen met een handicap worden niet langer gezien als voorwerpen van liefdadigheid, maar worden erkend als gelijkwaardige leden van de samenleving met inherente mensenrechten (Verenigde Naties, 2006). Een van de kernbeginselen van het CRPD is toegankelijkheid, wat essentieel is om ervoor te zorgen dat personen met een handicap ten volle kunnen deelnemen aan alle aspecten van het leven, inclusief de toegang tot openbare ruimtes.

Dit artikel richt zich op de uitvoering van het CRPD, met bijzondere aandacht voor toegankelijkheid in openbare ruimtes. Openbare ruimtes – zoals parken, vervoerssystemen, overheidsgebouwen en stedelijke infrastructuur – zijn van fundamenteel belang voor sociale inclusie en burgerparticipatie. Belemmeringen in deze omgevingen sluiten personen met een handicap echter vaak uit, waardoor hun rechten worden ondermijnd. Het CRPD biedt een juridisch en moreel kader om deze barrières aan te pakken, maar voor een effectieve uitvoering ervan is een duidelijk inzicht nodig in de manier waarop landen internationale verdragen aangaan, deze omzetten in nationale wetgeving en hun beleid afstemmen op internationale verplichtingen.

In dit kader onderzoekt het artikel de juridische mechanismen voor het aangaan van verdragen, waarbij een hypothetisch land als casestudy wordt gebruikt om te bespreken of dit land een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert. Ook wordt de relatie tussen het CRPD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969 onderzocht, waarbij wordt beoordeeld of het CRPD onder het VCLT valt en hoe dit van invloed is op de verdragsvormingsprocessen van andere landen. Door juridische analyse te combineren met praktische beleidsoverwegingen wil het artikel een bijdrage leveren aan het debat over de rechten van personen met een handicap en toegankelijkheid.

Toegankelijkheid als kernbeginsel van het CRPD

Toegankelijkheid is als algemeen beginsel vastgelegd in artikel 3 van het CRPD, waarin wordt opgeroepen tot volledige en gelijkwaardige participatie van personen met een handicap in de samenleving. Meer specifiek gaat artikel 9 van het CRPD expliciet in op toegankelijkheid en schrijft het voor dat de verdragsluitende staten passende maatregelen moeten nemen om op gelijke voet toegang te waarborgen tot de fysieke omgeving, vervoer, informatie en communicatie – met inbegrip van informatie- en communicatietechnologieën en -systemen – en tot andere voorzieningen en diensten die openstaan voor of worden aangeboden aan het publiek (Verenigde Naties, 2006). Dit geldt zowel voor stedelijke als voor landelijke gebieden, waarbij rekening wordt gehouden met de uiteenlopende contexten waarin toegankelijkheidsbarrières kunnen ontstaan.

Artikel 9 van het CRPD bepaalt verder dat dergelijke maatregelen het opsporen en wegnemen van obstakels en belemmeringen voor toegankelijkheid moeten omvatten. Dit kan worden geïnterpreteerd als een breed scala aan openbare ruimtes, variërend van trottoirs en openbare gebouwen tot openbaar vervoer en digitale platforms die toegang bieden tot openbare diensten. De bepaling moedigt ook de ontwikkeling aan van minimumnormen en richtlijnen voor toegankelijkheid, het aanbieden van opleidingen voor belanghebbenden en het bevorderen van universeel ontwerp – een concept dat in het CRPD wordt gedefinieerd als het ontwerpen van producten, omgevingen, programma’s en diensten die voor iedereen, voor zover mogelijk, bruikbaar zijn zonder dat aanpassingen of een speciaal ontwerp nodig zijn (Verenigde Naties, 2006).

De toezegging inzake toegankelijkheid in het kader van het CRPD is niet louter een streefdoel; het legt de verdragsluitende staten een wettelijke verplichting op om deze maatregelen ten uitvoer te leggen. Zo worden in artikel 4 van het CRPD de algemene verplichtingen van de verdragsluitende staten uiteengezet, waaronder het nemen van alle passende wetgevende, bestuurlijke en andere maatregelen voor de tenuitvoerlegging van de in het verdrag erkende rechten. Dit vereist dat landen hun nationale wetgeving en beleid afstemmen op de toegankelijkheidsvoorschriften van het CRPD, een proces dat sterk afhangt van de wijze waarop verdragen in de nationale rechtsstelsels worden geïntegreerd.

Wettelijk kader voor het sluiten van verdragen: een casestudie van een hypothetisch land

Het proces waarbij landen internationale verdragen zoals het CRPD aangaan, wordt geregeld door zowel het internationaal recht als binnenlandse grondwettelijke bepalingen. Op internationaal niveau biedt het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT), aangenomen in 1969, een uitgebreid kader voor het sluiten, interpreteren en beëindigen van verdragen. De daadwerkelijke omzetting van verdragsverplichtingen in nationaal recht hangt echter af van het constitutionele kader van een land en de manier waarop het omgaat met het internationaal recht.

Het CRPD legt niet zelf vast hoe landen verdragen moeten aangaan, aangezien dit een aangelegenheid is van internationaal en nationaal recht. In plaats daarvan past het CRPD binnen de bredere juridische context van het sluiten van verdragen. In artikel 42 van het CRPD beschrijft het verdrag de procedure voor ondertekening, ratificatie, aanvaarding, goedkeuring en toetreding, waarbij wordt bepaald dat het openstaat voor ondertekening door alle staten en door regionale integratieorganisaties. Artikel 45 bepaalt verder dat het CRPD in werking treedt op de dertigste dag na de nederlegging van de twintigste akte van bekrachtiging of toetreding (Verenigde Naties, 2006). Deze bepalingen sluiten aan bij de gangbare internationale verdragspraktijken zoals uiteengezet in het VCLT, dat aspecten regelt zoals de instemming om door een verdrag gebonden te zijn krachtens de artikelen 11 tot en met 17 (Verenigde Naties, 1969).

Om te illustreren hoe een land op wettige wijze verdragen zoals het CRPD kan aangaan, nemen we een hypothetisch land als voorbeeld, dat we hier ‘Land X’ noemen. In Land X vormt de grondwet het fundamentele juridische kader voor het aangaan van internationale verdragen. Stel dat de grondwet van Land X bepalingen bevat die vergelijkbaar zijn met die in veel echte grondwetten, waarbij artikel 50 (hypothetisch) de uitvoerende macht de bevoegdheid verleent om over verdragen te onderhandelen en deze te ondertekenen, terwijl artikel 51 parlementaire goedkeuring vereist voor ratificatie. Deze structuur waarborgt een machtsevenwicht tussen de uitvoerende en de wetgevende macht, een veelvoorkomend kenmerk in democratische stelsels. In het geval van het CRPD zou de uitvoerende macht van Land X het verdrag ondertekenen, waarmee het de intentie kenbaar maakt om zich eraan te binden, gevolgd door parlementaire ratificatie om de verbintenis te formaliseren, zoals vastgelegd in het internationaal recht in het VCLT.

Monistische versus dualistische benadering in land X

De omzetting van internationale verdragen in het nationale recht van Land X hangt af van de vraag of het land een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert. In een monistisch stelsel maakt het internationaal recht bij ratificatie automatisch deel uit van het nationale rechtsstelsel, en kunnen verdragen rechtstreeks worden ingeroepen voor nationale rechtbanken zonder dat daarvoor aanvullende wetgeving nodig is. In een dualistisch systeem daarentegen hebben internationale verdragen geen rechtstreekse werking in het nationale recht, tenzij ze via specifieke nationale wetgeving worden omgezet of opgenomen (Cassese, 2005).

Laten we voor deze analyse aannemen dat Land X een dualistische benadering hanteert, wat gebruikelijk is in veel rechtsgebieden met een common law-traditie, zoals het Verenigd Koninkrijk. In een dualistisch systeem zoals dat van Land X moet de regering, na ratificatie van het CRPD, uitvoeringswetgeving vaststellen om de bepalingen van het verdrag om te zetten in nationaal recht. Zonder dergelijke wetgeving kan het CRPD niet rechtstreeks worden afgedwongen voor binnenlandse rechtbanken, en zouden personen met een handicap in Land X geen rechtsmiddelen hebben om uitsluitend op basis van het CRPD toegankelijkheid in openbare ruimtes te eisen. Dit proces zorgt ervoor dat de wetgevende macht een rol speelt bij het toetsen en aanpassen van internationale verplichtingen aan de nationale context, maar het kan de uitvoering ook vertragen als de politieke wil of de middelen ontbreken.

Als Land X daarentegen een monistische staat zou zijn, zou ratificatie van het CRPD betekenen dat de bepalingen ervan, waaronder die inzake toegankelijkheid uit hoofde van artikel 9, onmiddellijk deel zouden uitmaken van het nationale recht en afdwingbaar zouden zijn voor binnenlandse rechtbanken. Dit zou de uitvoering van toegankelijkheidsmaatregelen kunnen versnellen, maar zou ook uitdagingen kunnen opleveren als nationale rechtsstelsels er niet op zijn voorbereid om internationale normen rechtstreeks te interpreteren en toe te passen. Ongeacht de gekozen aanpak moet bij de omzetting van het CRPD in afdwingbaar nationaal recht in Land X prioriteit worden gegeven aan toegankelijkheid in de openbare ruimte door middel van specifiek beleid, zoals bouwvoorschriften, vervoersregelgeving en richtlijnen voor stadsplanning die aansluiten bij de principes van universeel ontwerp.

Verband tussen het CRPD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969)

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT), aangenomen op 23 mei 1969, vormt het fundamentele internationale rechtsinstrument dat het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van verdragen regelt. Het is van toepassing op verdragen tussen staten en, onder bepaalde voorwaarden, tussen staten en internationale organisaties. Een belangrijke vraag is of het CRPD onder het toepassingsgebied van het VCLT valt en hoe deze relatie van invloed is op het verdragssluitingsproces voor andere landen.

Het CRPD, als internationaal verdrag dat onder auspiciën van de Verenigde Naties is aangenomen, valt inderdaad onder de beginselen en regels van het VCLT. Het VCLT is van toepassing op alle schriftelijke verdragen tussen staten, zoals gedefinieerd in artikel 2, lid 1, onder a), en aangezien het CRPD een verdrag tussen staten is (en openstaat voor regionale integratieorganisaties overeenkomstig artikel 42 van het CRPD), worden de totstandkoming, ratificatie en uitvoering ervan geleid door de bepalingen van het VCLT (Verenigde Naties, 1969). Zo volgt de inwerkingtreding van het CRPD, zoals uiteengezet in artikel 45, de algemene regels van het VCLT inzake de inwerkingtreding van verdragen krachtens artikel 24 van het VCLT, waarin wordt bepaald dat een verdrag in werking treedt zoals overeengekomen door de partijen, doorgaans na een bepaald aantal ratificaties.

De toepasselijkheid van het VCLT op het CRPD bestrijkt echter niet elk aspect van de inhoudelijke bepalingen van het Verdrag. Het VCLT regelt de procedurele en formele aspecten van verdragen, en niet de specifieke verplichtingen die daarin zijn vastgelegd. Hoewel het VCLT dus aangeeft hoe staten hun verbintenissen uit hoofde van het CRPD aangaan, interpreteren en eventueel beëindigen, schrijft het niet voor hoe toegankelijkheid in openbare ruimten moet worden gerealiseerd – dat blijft het domein van het CRPD zelf en de nationale wetgeving van de verdragsluitende staten.

De relatie tussen het CRPD en het VCLT biedt waardevolle inzichten voor andere landen die verdragen willen sluiten met vergelijkbare mensenrechtendoelstellingen. Ten eerste zorgt naleving van het VCLT ervoor dat het ratificatieproces van het CRPD op transparante wijze en in overeenstemming met internationale normen verloopt, zoals het verkrijgen van instemming om gebonden te zijn overeenkomstig de artikelen 11 tot en met 17 van het VCLT. Dit biedt een voorspelbaar en gestandaardiseerd kader voor het sluiten van verdragen, wat essentieel is voor het bevorderen van vertrouwen en samenwerking tussen staten. Ten tweede kan het besef dat het VCLT procedurele aspecten regelt maar geen inhoudelijke bepalingen, landen aanmoedigen om zich te richten op binnenlandse wetshervormingen om aan de verplichtingen van het CRPD te voldoen, in plaats van uitsluitend te vertrouwen op internationale mechanismen.

Bovendien onderstreept de status van het CRPD in het kader van het VCLT het belang van capaciteitsopbouw en technische bijstand voor staten die wellicht niet beschikken over de juridische of bestuurlijke infrastructuur om complexe mensenrechtenverdragen te ratificeren en ten uitvoer te leggen. Andere landen kunnen van deze relatie leren door ervoor te zorgen dat hun verdragsvormingsprocessen in overeenstemming zijn met de normen van het VCLT en tegelijkertijd nationale actieplannen te ontwikkelen om aan specifieke CRPD-verplichtingen te voldoen, zoals toegankelijkheid in openbare ruimten.

Toegankelijkheid in openbare ruimtes: uitdagingen en strategieën

Hoewel de wettelijke kaders voor het ondertekenen en omzetten van het CRPD in nationale wetgeving van cruciaal belang zijn, brengt het omzetten van deze toezeggingen in concrete verbeteringen in de openbare ruimte aanzienlijke uitdagingen met zich mee. Een van de belangrijkste obstakels is het gebrek aan middelen – zowel financieel als technisch – om bestaande infrastructuur aan te passen of nieuwe openbare ruimtes te ontwerpen die voldoen aan de principes van universeel ontwerp. In veel ontwikkelingslanden bijvoorbeeld kunnen de kosten voor het aanleggen van hellingbanen, tactiele bestrating of toegankelijke openbaarvervoerssystemen onbetaalbaar zijn zonder externe financiering of internationale steun.

Een andere uitdaging is het gebrek aan bewustzijn en opleiding bij beleidsmakers, architecten en stedenbouwkundigen op het gebied van toegankelijkheidsnormen. Artikel 9 van het CRPD roept expliciet op tot het opleiden van belanghebbenden op het gebied van toegankelijkheidskwesties, maar in de praktijk zijn dergelijke opleidingsprogramma’s vaak ondergefinancierd of ontbreken ze geheel. Deze kenniskloof kan ertoe leiden dat openbare ruimtes niet voldoen aan de behoeften van personen met een handicap, zelfs wanneer er wetgeving van kracht is.

Om deze uitdagingen aan te pakken, kunnen landen zoals Land X een meerledige strategie volgen. Ten eerste moeten zij prioriteit geven aan het vaststellen van specifieke wetgeving of regelgeving die toegankelijkheidsnormen in openbare ruimtes verplicht stelt, waarbij rechtstreeks wordt voortgebouwd op de bepalingen van artikel 9 van het CRPD. Zo zouden bouwvoorschriften kunnen worden herzien om te eisen dat alle nieuwe openbare gebouwen voorzien zijn van voorzieningen zoals hellingbanen, brede deuropeningen en toegankelijke toiletten. Ten tweede moeten overheden investeren in bewustmakingscampagnes om zowel ambtenaren als het grote publiek voor te lichten over het belang van toegankelijkheid, en zo een cultuur van inclusie te bevorderen.

Ten derde kunnen partnerschappen met maatschappelijke organisaties en internationale instanties de nodige middelen en expertise opleveren om toegankelijkheidsmaatregelen uit te voeren. Het Comité voor de Rechten van Personen met een Beperking, opgericht krachtens artikel 34 van het CRPD, kan begeleiding bieden en de voortgang bewaken door middel van periodieke beoordelingen van de verslagen van de verdragsluitende staten. Daarnaast kunnen financieringsmechanismen, zoals die van de Verenigde Naties of regionale instanties zoals de Europese Commissie, infrastructurele verbeteringen ondersteunen in omgevingen met beperkte middelen.

Ten slotte is het van cruciaal belang om een participatieve aanpak te hanteren door personen met een handicap te betrekken bij het ontwerp en de uitvoering van projecten op het gebied van de openbare ruimte. Artikel 4, lid 3, van het CRPD schrijft voor dat de verdragsluitende staten personen met een handicap raadplegen en actief betrekken bij de ontwikkeling en uitvoering van wetgeving en beleid met betrekking tot het Verdrag. Dit zorgt ervoor dat toegankelijkheidsmaatregelen worden afgestemd op de daadwerkelijke behoeften van de gemeenschap, in plaats van dat ze via een top-downbenadering worden opgelegd.

Lessen voor andere landen

De ervaringen met de tenuitvoerlegging van het CRPD in een hypothetische context zoals Land X bieden verschillende lessen voor andere landen. Ten eerste: ongeacht of een land een monistische of dualistische benadering hanteert, vereist de omzetting van internationale verplichtingen in nationale wetgeving weloverwogen en proactieve wetgevende maatregelen. Landen moeten hiaten in hun bestaande wettelijke kaders opsporen en deze aanpakken door middel van gerichte hervormingen, om ervoor te zorgen dat toegankelijkheid in de openbare ruimte niet louter een beleidsdoel is, maar een wettelijk afdwingbaar recht.

Ten tweede onderstrepen de procedurele richtsnoeren van het VCLT het belang van naleving van internationale normen bij het sluiten van verdragen. Andere landen moeten ervoor zorgen dat hun procedures voor het ondertekenen, ratificeren en uitvoeren van het CRPD voldoen aan de VCLT-normen, aangezien dit de legitimiteit en duurzaamheid van hun toezeggingen versterkt. Dit geldt met name voor staten die nog niet veel ervaring hebben met het sluiten van mensenrechtenverdragen of voor staten met beperkte juridische capaciteit.

Ten derde benadrukt de inhoudelijke focus van het CRPD op toegankelijkheid de noodzaak van sectoroverschrijdende samenwerking. Overheden moeten samenwerken met stedenbouwkundigen, pleitbezorgers voor de rechten van personen met een handicap en entiteiten uit de particuliere sector om openbare ruimtes te creëren die werkelijk inclusief zijn. Internationale samenwerking, zoals gefaciliteerd door het CRPD-Comité en andere VN-mechanismen, kan deze inspanningen verder ondersteunen door beste praktijken uit te wisselen en technische bijstand te verlenen.

Conclusie

Het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap vormt een baanbrekend kader voor het waarborgen van de rechten van personen met een handicap, waarbij toegankelijkheid in de openbare ruimte een hoeksteen van deze visie vormt. Voor een doeltreffende tenuitvoerlegging van het CRPD is echter een genuanceerd begrip nodig van de wettelijke kaders voor het aangaan van verdragen, evenals de omzetting van internationale verplichtingen in nationale wetgeving. Aan de hand van een hypothetische casestudie over Land X heeft dit artikel de verschillen tussen de monistische en dualistische benaderingen van de omzetting van verdragen geïllustreerd, waarbij het belang van op maat gesneden wetgevende en beleidsmaatregelen om aan de CRPD-verplichtingen te voldoen, benadrukt werd.

Bovendien biedt de relatie tussen het CRPD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969 een procedureel kader voor het sluiten van verdragen dat andere landen als leidraad kan dienen bij hun inspanningen om het CRPD te ratificeren en ten uitvoer te leggen. Hoewel uitdagingen zoals beperkte middelen en een gebrek aan bewustzijn blijven bestaan, kunnen strategische maatregelen – variërend van wetshervormingen tot opleiding van belanghebbenden en internationale samenwerking – deze hiaten overbruggen.

Uiteindelijk is het waarborgen van toegankelijkheid in openbare ruimtes niet alleen een wettelijke verplichting op grond van het CRPD, maar ook een morele plicht om de waardigheid en de rechten van personen met een handicap te waarborgen. Door te leren van uiteenlopende nationale ervaringen en zich te houden aan gevestigde internationale normen, kunnen landen inclusieve omgevingen creëren waarin iedereen volledig en op voet van gelijkheid aan de samenleving kan deelnemen.

Referenties

  • Cassese, A. (2005). Internationaal recht (2e editie). Oxford University Press.
  • Verenigde Naties. (1969). Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1155, blz. 331.
  • Verenigde Naties. (2006). Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Resolutie A/RES/61/106 van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties.