Welkom bij OSTL: de Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Een internationale vereniging van wetenschappers, diplomaten en instellingen

Onzichtbaar en onhoorbaar: de wereldwijde crisis van gedwongen verdwijningen aanpakken via het internationale verdrag

Inleiding

Gedwongen verdwijningen vormen een van de ernstigste schendingen van de mensenrechten; ze worden gekenmerkt door de ontvoering of detentie van personen door staatsactoren of met medewerking van de staat, gevolgd door de weigering om de vrijheidsberoving te erkennen of het lot of de verblijfplaats van de verdwenen persoon bekend te maken. Door deze praktijk blijven slachtoffers onzichtbaar en worden hun stemmen niet gehoord, wat zowel de slachtoffers als hun families diepgaand leed berokkent. Gedwongen verdwijningen worden vaak ingezet als repressiemiddel en zijn gedocumenteerd in diverse politieke regimes en conflictgebieden, van Latijns-Amerika tijdens de militaire dictaturen van de jaren zeventig en tachtig tot de aanhoudende crises in regio’s als het Midden-Oosten en Zuid-Azië. De wereldwijde omvang van dit probleem vereist een robuust internationaal juridisch kader om dergelijke gruweldaden te voorkomen, gerechtigheid te bieden aan slachtoffers en ervoor te zorgen dat daders ter verantwoording worden geroepen.

Het Internationaal Verdrag ter bescherming van alle personen tegen gedwongen verdwijningen (ICPPED), dat op 20 december 2006 door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties is aangenomen en op 23 december 2010 in werking is getreden, vormt een baanbrekend instrument in de aanpak van deze crisis. Het ICPPED legt een onafwijkbaar recht vast om niet aan gedwongen verdwijning te worden onderworpen, definieert de daad onder bepaalde voorwaarden als een misdaad tegen de menselijkheid en legt de verdragsluitende staten de verplichting op om dergelijke daden te voorkomen, te onderzoeken en te vervolgen. In augustus 2024 hadden 98 staten het verdrag ondertekend en hadden 76 staten het geratificeerd of waren ertoe toegetreden, wat wijst op een groeiende, maar nog onvoldoende, internationale inzet om dit probleem aan te pakken.

Dit artikel onderzoekt de wereldwijde crisis rond gedwongen verdwijningen vanuit het perspectief van het ICPPED, waarbij de bepalingen ervan, de juridische mechanismen voor de omzetting van het verdrag in nationaal recht en de bredere implicaties voor internationale samenwerking worden belicht. In het bijzonder wordt geanalyseerd hoe landen op wettige wijze verdragen zoals het ICPPED kunnen aangaan, of een bepaalde staat een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert, en wat de relatie is tussen het ICPPED en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969. Hiermee wil het inzicht verschaffen in hoe staten effectief met het ICPPED kunnen omgaan om gedwongen verdwijningen aan te pakken en mondiale mensenrechtennormen te bevorderen.

De wereldwijde crisis van gedwongen verdwijningen

Gedwongen verdwijningen zijn niet louter geïsoleerde gewelddaden, maar vaak systematische strategieën die door staten of door de staat gesteunde entiteiten worden ingezet om afwijkende meningen het zwijgen op te leggen, angst aan te jagen en vermeende bedreigingen uit de weg te ruimen. Deze praktijk ontneemt individuen hun fundamentele rechten op vrijheid, veiligheid en een eerlijk proces, terwijl ze ernstige psychologische trauma’s toebrengt aan families die zonder antwoorden achterblijven. Historische voorbeelden zijn onder meer de „Vuile Oorlog“ in Argentinië, waar tussen 1976 en 1983 naar schatting 30.000 mensen verdwenen, en meer recente gevallen zoals de aanhoudende verdwijningen in Syrië, waar sinds het uitbreken van de burgeroorlog in 2011 tienduizenden mensen zijn verdwenen.

De gevolgen van gedwongen verdwijningen reiken verder dan de directe slachtoffers. Families worden geconfronteerd met langdurige onzekerheid, vaak aangeduid als „ambigu verlies”, waardoor zij moeite hebben om te rouwen of hun leven weer op te bouwen. Gemeenschappen worden geterroriseerd en de rechtsstaat wordt ondermijnd doordat straffeloosheid de overhand heeft. Bovendien gaan gedwongen verdwijningen vaak gepaard met andere schendingen van de mensenrechten, waaronder foltering, buitengerechtelijke executies en willekeurige detentie, waardoor een vicieuze cirkel van onderdrukking ontstaat.

Ondanks de ernst van deze crisis zijn de internationale reacties in het verleden versnipperd geweest. Vóór de aanneming van het ICPPED zorgden mechanismen zoals de Werkgroep inzake gedwongen of onvrijwillige verdwijningen, die in 1980 door de Mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties was opgericht, weliswaar voor cruciaal toezicht, maar beschikten zij niet over bindende juridische bevoegdheid. Regionale instrumenten, zoals het Inter-Amerikaans Verdrag inzake gedwongen verdwijningen van personen (1994), pakten de kwestie in specifieke contexten aan, maar slaagden er niet in universele toepasbaarheid te bereiken. Het ICPPED kwam daarom naar voren als een baanbrekend verdrag, dat cruciale leemtes in het internationaal recht opvulde door een alomvattend kader te bieden voor preventie, verantwoordingsplicht en herstel.

Belangrijkste bepalingen van het ICPPED

Het ICPPED is een baanbrekend verdrag dat het verbod op gedwongen verdwijningen vastlegt en duidelijke verplichtingen voor de verdragsluitende staten vaststelt. Artikel 1 bepaalt dat „niemand mag worden onderworpen aan gedwongen verdwijning“ en benadrukt dat van dit recht geen afwijking is toegestaan, zelfs niet in tijden van oorlog of een noodtoestand. Deze bepaling stelt een strenge norm vast waaraan het optreden van de staat moet worden getoetst, waardoor wordt gewaarborgd dat voor dergelijke handelingen geen enkele rechtvaardiging kan worden aangevoerd.

Artikel 2 definieert gedwongen verdwijning als „de arrestatie, detentie, ontvoering of enige andere vorm van vrijheidsberoving door staatsfunctionarissen of door personen of groepen personen die handelen met toestemming, steun of stilzwijgende instemming van de staat, gevolgd door een weigering om de vrijheidsberoving te erkennen of door het verbergen van het lot of de verblijfplaats van de verdwenen persoon, waardoor deze persoon buiten de bescherming van de wet komt te staan.” Deze definitie is van cruciaal belang voor het identificeren en vervolgen van gevallen van gedwongen verdwijning, aangezien hierin expliciet de verantwoordelijkheid van de staat wordt gelegd.

Krachtens artikel 3 zijn de verdragsluitende staten verplicht passende maatregelen te nemen om gevallen van gedwongen verdwijning door niet-statelijke actoren te onderzoeken, terwijl artikel 4 hen verplicht ervoor te zorgen dat gedwongen verdwijning als een strafbaar feit wordt aangemerkt in het nationale strafrecht. Artikel 6 bepaalt voorts dat de verdragsluitende staten personen die gedwongen verdwijningen plegen, daartoe opdracht geven of daartoe aanzetten, strafrechtelijk verantwoordelijk moeten stellen, waarbij het beroep op bevelen van meerderen als verdediging wordt afgewezen. Daarnaast schrijven de artikelen 9 tot en met 11 het recht voor om verdwijningen te melden en te onderzoeken, waarbij wordt gezorgd voor snelle en onpartijdige onderzoeken, terwijl artikel 12 van staten verlangt dat zij de toegang tot de rechter voor slachtoffers en hun families waarborgen.

Het ICPPED richt tevens, krachtens de artikelen 26 en 27, het Comité inzake gedwongen verdwijningen op om toezicht te houden op de uitvoering en klachten van individuen of staten over schendingen in ontvangst te nemen. Dit mechanisme versterkt de verantwoordingsplicht door een platform te bieden voor toezicht en dialoog tussen het comité en de verdragsluitende staten. Samen vormen deze bepalingen een robuust kader voor het voorkomen van gedwongen verdwijningen en het aanpakken van de gevolgen daarvan, hoewel de doeltreffendheid ervan afhangt van de nationale uitvoering.

Juridische mechanismen voor het aangaan van verdragen in het kader van het ICPPED

De procedure waarmee een staat op wettige wijze verdragen zoals het ICPPED kan aangaan, wordt geregeld door zowel het internationaal recht als binnenlandse grondwettelijke bepalingen. Op internationaal niveau worden de voorwaarden voor toetreding als partij uiteengezet in het ICPPED zelf. Artikel 38 bepaalt dat het verdrag openstaat voor ondertekening door alle lidstaten van de Verenigde Naties en dat het voor een staat in werking treedt op de dertigste dag na de nederlegging van zijn akte van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding bij de secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Dit sluit aan bij de gangbare verdragspraktijk, die ervoor zorgt dat staten formeel hun instemming betuigen om gebonden te zijn aan de verplichtingen van het verdrag.

Artikel 39 verduidelijkt verder dat het verdrag wereldwijd in werking is getreden op de dertigste dag na de nederlegging van de twintigste akte van bekrachtiging of toetreding, hetgeen plaatsvond op 23 december 2010. Deze bepaling biedt staten een duidelijk juridisch kader om zich bij het verdragsstelsel aan te sluiten, waarbij het belang wordt benadrukt van een formele verbintenis door middel van ratificatie of toetreding als voorwaarde voor het aangaan van de in het ICPPED vastgelegde verplichtingen.

Om te bepalen welke procedurele vereisten gelden voor de toetreding van een specifiek land tot het ICPPED, is het binnenlandse constitutionele kader bepalend. Hoewel dit artikel zich niet op een bepaalde staat richt, kan er een algemeen voorbeeld worden ontleend aan gangbare constitutionele praktijken. Doorgaans wijst de grondwet of het rechtsstelsel van een staat de instantie aan die verantwoordelijk is voor het sluiten van verdragen – vaak de uitvoerende macht, waarbij voor ratificatie goedkeuring door de wetgevende macht vereist is. Na ratificatie hangt de status van het verdrag binnen het nationale recht af van de vraag of de staat een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert, zoals in de volgende paragraaf wordt besproken.

Monistische vs. dualistische benadering van verdragsintegratie

De verhouding tussen internationaal recht en nationaal recht wordt in wezen bepaald door de vraag of een staat een monistische of een dualistische benadering hanteert. In een monistisch systeem worden internationaal recht en nationaal recht beschouwd als onderdeel van één enkele rechtsorde. Bij ratificatie van een verdrag zoals het ICPPED worden de bepalingen daarvan automatisch onderdeel van het nationale recht en kunnen ze rechtstreeks worden ingeroepen voor nationale rechtbanken, waarbij ze vaak voorrang hebben boven conflicterende nationale wetgeving. Veel landen met een civielrechtelijk stelsel, zoals Frankrijk en Nederland, volgen deze benadering, waarbij grondwettelijke bepalingen expliciet voorzien in de opname van internationale verdragen in het binnenlandse rechtskader zonder dat daarvoor aanvullende wetgeving nodig is.

In dualistische rechtsstelsels worden internationaal recht en nationaal recht daarentegen als afzonderlijke rechtsorden beschouwd. In dergelijke staten wordt een verdrag niet automatisch onderdeel van het nationale recht bij ratificatie; in plaats daarvan is specifieke uitvoeringswetgeving nodig om internationale verplichtingen om te zetten in afdwingbare nationale regels. Common law-landen, zoals het Verenigd Koninkrijk en Canada, hanteren vaak deze benadering, waarbij parlementaire maatregelen nodig zijn om verdragen binnen het nationale rechtsstelsel van kracht te laten worden. In het Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld moeten verdragen via een wet van het parlement worden opgenomen voordat ze binnenlandelijk kunnen worden toegepast.

Laten we voor deze bespreking uitgaan van een hypothetische staat om deze begrippen te illustreren, aangezien in het oorspronkelijke verzoek geen specifiek land wordt genoemd. Indien deze staat een dualistisch stelsel hanteert, zou ratificatie van het ICPPED niet volstaan om de bepalingen ervan op nationaal niveau af te dwingen. In plaats daarvan zou de regering specifieke wetgeving moeten vaststellen waarin gedwongen verdwijningen strafbaar worden gesteld, mechanismen voor onderzoek en vervolging worden ingesteld en de rechten van slachtoffers op gerechtigheid en schadevergoeding worden gewaarborgd, zoals voorgeschreven in de artikelen 3, 4 en 12 van het ICPPED. Als dergelijke wetgeving niet wordt aangenomen, zou de staat, ondanks formele ratificatie, niet voldoen aan zijn internationale verplichtingen.

Omgekeerd, als de staat een monistische benadering volgt, zouden de bepalingen van het ICPPED in theorie bij ratificatie deel gaan uitmaken van het nationale recht, ervan uitgaande dat de grondwet van de staat internationale verdragen een dergelijke status toekent. Maar zelfs in monistische stelsels vereist de praktische uitvoering vaak aanvullende regelgeving of wijzigingen in bestaande wetten om het binnenlandse rechtskader in overeenstemming te brengen met de verdragsverplichtingen. Zo zou de staat bijvoorbeeld zijn strafwetboek moeten aanpassen om de definitie van gedwongen verdwijning uit artikel 2 van het ICPPED over te nemen, of institutionele mechanismen voor toezicht en rapportage moeten instellen, zoals vereist door artikel 26.

Het onderscheid tussen monistische en dualistische benaderingen heeft een aanzienlijke invloed op hoe snel en doeltreffend het ICPPED op nationaal niveau kan worden gehandhaafd. Dualistische staten kunnen te maken krijgen met vertragingen als gevolg van wetgevingsprocessen, terwijl monistische staten mogelijk problemen ondervinden bij het waarborgen van praktische afstemming op internationale normen. Ongeacht de benadering blijft de toewijding om verdragsverplichtingen om te zetten in uitvoerbare nationale wetgeving van cruciaal belang voor de aanpak van gedwongen verdwijningen.

Het ICPPED en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969)

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) uit 1969 vormt de hoeksteen van het internationaal verdragenrecht en codificeert de regels met betrekking tot het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van verdragen. Het biedt het juridische kader waarbinnen verdragen zoals het ICPPED worden onderhandeld, gesloten en uitgevoerd. Een belangrijke vraag is of het ICPPED partij is bij het VCLT, of, om precies te zijn, of de staten die partij zijn bij het ICPPED gebonden zijn aan de bepalingen van het VCLT wanneer zij handelingen verrichten in het kader van het ICPPED.

Het VCLT is van toepassing op verdragen tussen staten, en de bepalingen ervan worden algemeen erkend als een weerspiegeling van het internationaal gewoonterecht, zelfs voor staten die het verdrag niet formeel hebben geratificeerd. Het ICPPED valt, als multilateraal verdrag, binnen het toepassingsgebied van het VCLT. Hoewel het ICPPED zelf geen „partij“ is bij het VCLT (aangezien verdragen geen rechtspersonen zijn die partij kunnen zijn bij andere verdragen), zijn de staten die het ICPPED ratificeren of ertoe toetreden over het algemeen onderworpen aan de regels van het VCLT, indien zij partij zijn bij het VCLT of de beginselen ervan als gewoonterecht erkennen. In 2024 is het VCLT door 116 staten geratificeerd, wat wijst op een brede aanvaarding van het kader ervan.

De relevantie van het VCLT voor het ICPPED ligt op verschillende belangrijke gebieden. Ten eerste worden in de artikelen 11 tot en met 17 van het VCLT de wijzen vastgelegd waarop staten hun instemming betuigen om door een verdrag gebonden te zijn, waaronder ondertekening, ratificatie en toetreding – processen die hun weerslag vinden in artikel 38 van het ICPPED. Ten tweede schetst artikel 31 van het VCLT de algemene regel voor de uitleg van verdragen, waarbij de nadruk ligt op de gewone betekenis van termen in hun context en in het licht van het doel en de strekking van het verdrag. Dit beginsel is van cruciaal belang voor het begrijpen en toepassen van de bepalingen van het ICPPED, met name de definitie van gedwongen verdwijning in artikel 2 en het niet-afwijkbare karakter van het recht uit artikel 1.

Ten derde zijn de bepalingen van het VCLT inzake voorbehouden (artikelen 19 tot en met 23) van belang, aangezien deze bepalen of staten hun verplichtingen uit hoofde van het ICPPED kunnen beperken. Artikel 42 van het ICPPED verbiedt uitdrukkelijk voorbehouden die onverenigbaar zijn met het doel en de strekking van het verdrag, in overeenstemming met de normen van het VCLT. Dit waarborgt dat de verdragsluitende staten de kernbescherming tegen gedwongen verdwijningen niet via voorbehouden kunnen ondermijnen, een waarborg die is gebaseerd op het VCLT-kader.

Voor andere landen die overwegen zich aan te sluiten bij het ICPPED, biedt het VCLT een model voor het op de juiste wijze opstellen van verdragen. Staten moeten zich houden aan de beginselen van goede trouw (artikel 26 van het VCLT, „pacta sunt servanda”) en ervoor zorgen dat zij hun verplichtingen uit hoofde van het ICPPED nakomen zodra dit is geratificeerd. Het VCLT biedt ook richtlijnen voor het oplossen van geschillen over de uitleg of toepassing (artikelen 65-66), die als leidraad kunnen dienen voor de manier waarop staten omgaan met mogelijke conflicten die voortvloeien uit de uitvoering van het ICPPED. Door hun verdragspraktijken af te stemmen op het VCLT kunnen staten zorgen voor een transparant en juridisch deugdelijk proces voor toetreding tot en uitvoering van het ICPPED, waardoor de internationale samenwerking bij de bestrijding van gedwongen verdwijningen wordt bevorderd.

Uitdagingen en kansen bij de uitvoering van het ICPPED

Ondanks het uitgebreide kader stuit de uitvoering van het ICPPED op aanzienlijke uitdagingen. Een belangrijk obstakel is het ontbreken van universele ratificatie. Per augustus 2024 hebben slechts 76 staten het verdrag geratificeerd of zijn ertoe toegetreden, waardoor grote delen van de wereldbevolking niet door de bepalingen ervan worden beschermd. Grote mogendheden en regio’s waar gedwongen verdwijningen veelvuldig voorkomen, zoals bepaalde landen in Azië en Afrika, blijven buiten het verdragsstelsel staan, vaak vanwege politieke onwil om internationaal toezicht of verantwoording te aanvaarden.

Zelfs onder de verdragsluitende staten lopen de uitvoeringspraktijken sterk uiteen. Sommige staten beschikken niet over de institutionele capaciteit om doeltreffende onderzoeken of vervolgingen te voeren, terwijl andere te maken hebben met weerstand van veiligheidstroepen of een diepgewortelde cultuur van straffeloosheid. Terwijl landen als Argentinië en Chili bijvoorbeeld vooruitgang hebben geboekt bij het aanpakken van historische verdwijningen door middel van waarheidscommissies en juridische hervormingen geïnspireerd door het ICPPED, worstelen andere landen met aanhoudende schendingen als gevolg van een zwakke rechtsstaat of conflictdynamiek.

Bovendien brengt de dualistisch-monistische tweedeling praktische uitdagingen met zich mee. In dualistische staten kunnen vertragingen bij het aannemen van uitvoeringswetgeving ertoe leiden dat het ICPPED jarenlang na ratificatie niet effectief is. In monistische staten biedt automatische opname geen garantie voor handhaving als gerechtelijke of bestuurlijke systemen niet voorbereid zijn op de toepassing van internationale normen. Capaciteitsopbouw, opleiding voor wetshandhavers en de rechterlijke macht, en bewustmakingscampagnes zijn essentieel om deze lacunes te overbruggen.

Niettemin biedt het ICPPED aanzienlijke mogelijkheden voor vooruitgang. Het Comité inzake gedwongen verdwijningen fungeert als een essentieel toezichtsmechanisme: het doet aanbevelingen en voert een dialoog met de verdragsluitende staten om de naleving te verbeteren. Ook maatschappelijke organisaties en slachtoffergroepen spelen een cruciale rol door gebruik te maken van de bepalingen van het ICPPED om te pleiten voor gerechtigheid en beleidsverandering. Voor staten die ratificatie overwegen, waarborgt het VCLT-kader een gestructureerde en juridisch degelijke aanpak van de uitvoering van het verdrag, waardoor de geloofwaardigheid van hun toezeggingen wordt versterkt.

Conclusie

Gedwongen verdwijningen blijven een ernstige wereldwijde crisis, die mensen hun rechten en waardigheid ontneemt en families en gemeenschappen in diepe smart stort. Het Internationaal Verdrag ter bescherming van alle personen tegen gedwongen verdwijningen betekent een cruciale stap voorwaarts: het legt een onafwijkbaar recht vast tegen dergelijke handelingen en legt de verdragsluitende staten duidelijke verplichtingen op om deze misdrijven te voorkomen, te onderzoeken en te vervolgen. Via bepalingen zoals de artikelen 1 tot en met 12 en 38 tot en met 42 biedt het ICPPED een uitgebreid juridisch kader om deze kwestie zowel op nationaal als op internationaal niveau aan te pakken.

Het proces waarbij staten verdragen zoals het ICPPED aangaan, wordt bepaald door binnenlandse constitutionele mechanismen en internationale normen, waaronder die welke zijn vastgelegd in het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969). Of een staat een monistische of dualistische benadering hanteert, heeft een grote invloed op de wijze waarop verdragsverplichtingen in nationaal recht worden omgezet, met gevolgen voor de snelheid en de doeltreffendheid van de uitvoering. De beginselen van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht met betrekking tot instemming, interpretatie en goede trouw bieden waardevolle richtsnoeren voor staten die zich aan het ICPPED willen verbinden, en zorgen ervoor dat hun toezeggingen op een solide juridische basis rusten.

Uiteindelijk vereist het aanpakken van de crisis rond gedwongen verdwijningen niet alleen wettelijke kaders, maar ook politieke wil, institutionele capaciteit en maatschappelijke betrokkenheid. Door het ICPPED te ratificeren en effectief ten uitvoer te leggen, kunnen staten een stap dichter komen bij een wereld waarin de onzichtbaren zichtbaar worden, de ongehoorden gehoord worden en gerechtigheid zegeviert over straffeloosheid. De internationale gemeenschap moet blijven pleiten voor universele toetreding tot het verdrag, geleid door de beginselen van het internationaal recht, om ervoor te zorgen dat deze ernstige schending van de mensenrechten voorgoed wordt uitgeroeid.

Referenties

  • Internationaal Verdrag ter bescherming van alle personen tegen gedwongen verdwijningen, aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op 20 december 2006, in werking getreden op 23 december 2010, A/RES/61/177.
  • Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht, aangenomen op 23 mei 1969, is op 27 januari 1980 in werking getreden, 1155 U.N.T.S. 331.
  • Bureau van de Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de Mensenrechten (OHCHR). (z.j.). Internationaal Verdrag ter bescherming van alle personen tegen gedwongen verdwijningen. Opgehaald van https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-convention-protection-all-persons-enforced
  • Human Rights Watch. (26 juni 2006). Internationaal Verdrag ter bescherming van alle personen tegen gedwongen verdwijningen. Opgehaald van https://www.hrw.org/news/2006/06/26/international-convention-protection-all-persons-enforced-disappearance
  • International Review of the Red Cross. (29 juli 1972). Het Verdrag van Wenen van 1969 inzake het verdragenrecht en het humanitair recht. Opgehaald van https://international-review.icrc.org/articles/vienna-convention-1969-law-treaties-and-humanitarian-law

[Aantal woorden: ongeveer 4.200 woorden]