Inleiding
Het proces van het sluiten van verdragen vormt een cruciaal onderdeel van het internationaal recht; het weerspiegelt het streven van een land naar mondiale samenwerking en waarborgt tegelijkertijd de afstemming op het binnenlandse rechtskader. In Brazilië, een land met een rijke geschiedenis van internationale betrokkenheid, wordt het proces van het sluiten van verdragen bepaald door de grondwettelijke bepalingen en wetgevingsprocedures. Dit artikel onderzoekt het verdragssluitingsproces van Brazilië binnen het constitutionele kader, met de nadruk op de juridische mechanismen voor het aangaan van internationale overeenkomsten, de benadering van het land ten aanzien van de verhouding tussen internationaal en nationaal recht, en zijn standpunt ten aanzien van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969. Door deze elementen te onderzoeken, biedt deze analyse inzicht in de manier waarop Brazilië een evenwicht vindt tussen zijn internationale verplichtingen en nationale soevereiniteit, en levert zij lessen op voor andere landen die verdragsonderhandelingen voeren met Brazilië.
Constitutioneel kader voor het sluiten van verdragen in Brazilië
Het wettelijke kader van Brazilië voor het sluiten van verdragen is vastgelegd in de Grondwet van 1988, officieel bekend als de Grondwet van de Federale Republiek Brazilië. Dit document legt de beginselen, taken en procedures vast die van toepassing zijn op de toetreding van het land tot internationale overeenkomsten. Als federale republiek verdeelt Brazilië de bevoegdheden over de uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht, die elk een specifieke rol spelen in het proces van het sluiten van verdragen.
Uitvoerende macht bij het onderhandelen over en het ondertekenen van verdragen
Krachtens artikel 84, lid VIII, van de Grondwet van 1988 heeft de president van de Republiek de bevoegdheid om „internationale verdragen, conventies en akten te sluiten, onder voorbehoud van goedkeuring door het Nationaal Congres”. Deze bepaling wijst de president aan als de belangrijkste vertegenwoordiger van Brazilië in internationale aangelegenheden en machtigt hem of haar om namens de natie te onderhandelen over en verdragen te ondertekenen. De rol van de president omvat het aangaan van besprekingen met buitenlandse entiteiten, het vaststellen van de voorwaarden van overeenkomsten en het ondertekenen van verdragen als uiting van de intentie van Brazilië om zich daaraan te binden, in afwachting van verdere binnenlandse goedkeuring.
De bevoegdheden van de president zijn echter niet absoluut. Hoewel de uitvoerende macht verantwoordelijk is voor de eerste fasen van het sluiten van verdragen, vereist het proces toezicht door de wetgevende macht om de democratische verantwoording te waarborgen. Dit evenwicht weerspiegelt het streven van Brazilië naar een systeem van checks and balances, dat ervoor zorgt dat internationale verplichtingen in overeenstemming zijn met de nationale belangen en de grondwettelijke beginselen.
Wetgevende goedkeuring en de rol van het Nationaal Congres
Het Nationaal Congres, bestaande uit de Kamer van Afgevaardigden en de Federale Senaat, speelt een centrale rol in het proces van het sluiten van verdragen. Volgens artikel 49, lid I, van de Grondwet is het de exclusieve bevoegdheid van het Nationaal Congres om „definitief te beslissen over internationale verdragen, overeenkomsten of handelingen die leiden tot lasten of verplichtingen ten laste van het nationaal patrimonium“. Deze bepaling schrijft voor dat door de president ondertekende verdragen ter goedkeuring aan het Congres moeten worden voorgelegd voordat zij voor Brazilië juridisch bindend kunnen worden.
Het goedkeuringsproces in het Congres omvat doorgaans een grondige toetsing van de bepalingen van het verdrag, die vaak wordt uitgevoerd door gespecialiseerde commissies in beide kamers. Zodra het verdrag met een meerderheid van stemmen is goedgekeurd in zowel de Kamer van Afgevaardigden als de Federale Senaat, wordt het doorgestuurd naar de president voor afkondiging. Deze wetgevende toetsing waarborgt dat verdragen aansluiten bij de nationale prioriteiten van Brazilië en in overeenstemming zijn met de grondwettelijke normen. Met name in gevallen waarin een verdrag mensenrechtenkwesties betreft, bepaalt artikel 5, lid 3, van de grondwet dat dergelijke overeenkomsten de status van grondwetswijzigingen kunnen krijgen indien ze door een meerderheid van drie vijfde in beide kamers worden goedgekeurd, wat het bijzondere belang van mensenrechten in de Braziliaanse rechtsorde onderstreept.
Bekendmaking en omzetting in nationaal recht
Na goedkeuring door het Congres bekrachtigt de president het verdrag door middel van een decreet, zoals bepaald in artikel 84, clausule IV van de Grondwet, dat de president de bevoegdheid toekent om „wetten af te kondigen, decreten uit te vaardigen en verordeningen vast te stellen” die nodig zijn voor de uitvoering ervan. Het afkondigingsdecreet neemt het verdrag formeel op in de Braziliaanse wetgeving, waardoor het binnen het nationale rechtsstelsel afdwingbaar wordt. Bovendien moet de tekst van het verdrag worden gepubliceerd in het Staatsblad (Diário Oficial da União) om de bekendheid bij het publiek en de rechtsgeldigheid ervan te waarborgen.
Dit meerfasige proces – onderhandelingen en ondertekening door de uitvoerende macht, goedkeuring door de wetgevende macht en afkondiging door de president – toont aan dat Brazilië erop toe ziet dat internationale overeenkomsten aan een grondige binnenlandse toetsing worden onderworpen. Door het sluiten van verdragen in het constitutionele kader te verankeren, streeft Brazilië ernaar een evenwicht te vinden tussen zijn internationale verplichtingen enerzijds en de bescherming van de nationale soevereiniteit en het democratisch bestuur anderzijds.
Monistische of dualistische benadering: het Braziliaanse standpunt inzake internationaal recht
De verhouding tussen internationaal recht en nationaal recht is een fundamenteel vraagstuk bij de bestudering van verdragsvormingsprocessen. Staten hanteren doorgaans een van twee benaderingen: monisme, waarbij internationaal recht automatisch in het nationale recht wordt opgenomen zonder dat daarvoor specifieke wetgeving nodig is, of dualisme, waarbij internationaal recht een afzonderlijke omzettingswet vereist om binnen het nationale rechtsstelsel afdwingbaar te worden. De Braziliaanse benadering van deze tweedeling is genuanceerd en combineert elementen van zowel monisme als dualisme, hoewel de praktijk meer in de richting van het laatste neigt.
Brazilië als een dualistisch systeem met monistische elementen
Brazilië wordt vaak gekarakteriseerd als een dualistische staat, omdat internationale verdragen bij ratificatie niet automatisch deel gaan uitmaken van het nationale recht. In plaats daarvan moeten verdragen, zoals in de vorige paragraaf is uiteengezet, een proces van goedkeuring door de wetgever en afkondiging door de president doorlopen om binnen het land rechtskracht te verkrijgen. Deze vereiste voor opname in het nationale recht weerspiegelt een dualistische benadering, waarbij de scheiding tussen de internationale en nationale rechtsorde wordt benadrukt.
Het Braziliaanse rechtsstelsel vertoont echter ook monistische tendensen, met name wat mensenrechtenverdragen betreft. Krachtens artikel 5, lid 2, van de Grondwet van 1988 „sluiten de in deze Grondwet vastgelegde rechten en waarborgen andere rechten en waarborgen niet uit die voortvloeien uit het staatsbestel en de daardoor aangenomen beginselen, of uit de internationale verdragen waarbij de Federale Republiek Brazilië partij is”. Deze bepaling duidt op een zekere mate van automatische erkenning van internationale mensenrechtennormen, mits deze in overeenstemming zijn met de grondwettelijke beginselen. Bovendien kunnen, zoals eerder vermeld, mensenrechtenverdragen die met een gekwalificeerde meerderheid zijn goedgekeurd, grondwettelijke status verkrijgen, wat de inzet van Brazilië voor internationale normen op dit gebied versterkt.
Hiërarchie van verdragen in het nationale recht
In Brazilië is de juridische status van verdragen binnen de binnenlandse normenhiërarchie een onderwerp van discussie onder wetenschappers en juristen. Over het algemeen wordt aangenomen dat verdragen die naar behoren zijn goedgekeurd en afgekondigd, de kracht van gewone federale wetgeving hebben. Dit betekent dat zij voorrang hebben boven staatswetten en eerdere federale wetgeving, maar ondergeschikt zijn aan de Grondwet. Het Federale Hooggerechtshof (Supremo Tribunal Federal, STF) heeft consequent geoordeeld dat verdragen geen voorrang kunnen hebben boven grondwettelijke bepalingen, waarmee het de suprematie van de nationale Grondwet in de Braziliaanse rechtsorde onderstreept.
De uitzondering op deze regel geldt voor mensenrechtenverdragen, die krachtens artikel 5, lid 3, grondwettelijke status kunnen krijgen indien ze door de vereiste meerderheid worden goedgekeurd. Deze unieke bepaling verheft bepaalde internationale verplichtingen tot het hoogste niveau van juridische autoriteit, waardoor Brazilië zich in de context van de mensenrechten aansluit bij monistische beginselen. Voor de meeste andere verdragen blijft echter de dualistische eis van omzetting in nationaal recht de norm, waardoor wordt gewaarborgd dat het internationaal recht door de nationale wetgevende en uitvoerende processen wordt gefilterd alvorens afdwingbaar te worden.
Omzetting van verdragen in nationaal recht
De omzetting van verdragen in nationaal recht verloopt in Brazilië volgens een gestructureerd proces. Zodra een verdrag door de president is ondertekend en aan het Nationaal Congres is voorgelegd, wordt het door de goedkeuring ervan een binnenlands rechtsinstrument. Het daaropvolgende presidentiële afkondigingsdecreet fungeert als de formele handeling van opname, waardoor de bepalingen van het verdrag voor Braziliaanse rechtbanken kunnen worden ingeroepen. Indien een verdrag echter specifieke uitvoeringswetgeving vereist om van kracht te worden – zoals de oprichting van nieuwe instellingen of de toewijzing van middelen – moeten er aanvullende wetten door het Congres worden aangenomen om aan deze verplichtingen te voldoen.
Dit dualistische mechanisme zorgt ervoor dat Brazilië de controle behoudt over de binnenlandse gevolgen van internationale verbintenissen. Het stelt de staat in staat om verdragsbepalingen aan te passen aan de nationale context, waardoor naleving van grondwettelijke normen en praktische haalbaarheid worden gewaarborgd. Tegelijkertijd kan dit leiden tot vertragingen bij de tenuitvoerlegging, aangezien wetgevings- en bureaucratische processen de periode tussen ratificatie en handhaving kunnen verlengen. Wetenschappers hebben opgemerkt dat deze aanpak een voorzichtig evenwicht weerspiegelt tussen de internationale verplichtingen van Brazilië en de bescherming van de nationale soevereiniteit (Accioly, Silva & Case, 2012).
Brazilië en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969)
Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) uit 1969 vormt een hoeksteen van het internationaal recht en biedt een uitgebreid kader voor de onderhandeling, sluiting en uitleg van verdragen. Het VCLT, dat op 23 mei 1969 werd aangenomen en op 27 januari 1980 in werking trad, codificeert de beginselen van het internationaal gewoonterecht en dient als leidraad voor staten bij het sluiten van verdragen. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de relatie van Brazilië met het VCLT en de gevolgen van zijn standpunt voor andere landen die verdragsonderhandelingen voeren met Brazilië.
De status van Brazilië als partij bij het VCLT
Brazilië ondertekende het VCLT op 23 mei 1969, toen het verdrag voor het eerst werd aangenomen, waarmee het al in een vroeg stadium zijn steun uitsprak voor de in het verdrag vastgelegde beginselen. Brazilië ratificeerde het verdrag echter pas op 25 september 2009, toen het zijn ratificatieakte bij de Verenigde Naties neerkwam. Deze ratificatie kwam tot stand na decennia van beraad en weerspiegelt de voorzichtige houding van Brazilië bij het formaliseren van zijn verbintenis aan internationale rechtskaders. Sinds de ratificatie is Brazilië een volwaardige partij bij het VCLT en gebonden aan de bepalingen daarvan bij het aangaan van verdragen.
Als partij bij het VCLT houdt Brazilië zich aan belangrijke beginselen, zoals de regels inzake de uitlegging van verdragen (artikelen 31-33), de verplichting om verdragen te goeder trouw na te leven (artikel 26) en de voorwaarden waaronder verdragen kunnen worden beëindigd of opgeschort (artikelen 54-64). Deze beginselen vormen de leidraad voor de betrekkingen van Brazilië met andere staten en bieden een voorspelbaar kader voor internationale samenwerking. De uiteindelijke ratificatie van het VCLT door Brazilië onderstreept tevens zijn streven om zijn praktijken op het gebied van verdragssluiting in overeenstemming te brengen met wereldwijd aanvaarde normen, waardoor zijn geloofwaardigheid als betrouwbare partner in de internationale betrekkingen wordt versterkt.
Implicaties voor andere landen
De status van Brazilië als partij bij het VCLT heeft belangrijke gevolgen voor andere landen die verdragen met Brazilië willen sluiten. Ten eerste zorgt dit ervoor dat onderhandelingen en overeenkomsten met Brazilië plaatsvinden binnen een algemeen erkend juridisch kader, waardoor onduidelijkheid en mogelijke geschillen over verdragsbepalingen worden beperkt. Zo kunnen andere staten bijvoorbeeld vertrouwen op de regels van het VCLT voor de interpretatie van verdragen om wederzijds begrip van de verplichtingen te waarborgen, zelfs als de nationale rechtsstelsels van elkaar verschillen. Dit is met name van belang voor landen met een monistisch stelsel, waar het internationaal recht rechtstreeks van toepassing is, aangezien zij kunnen verwachten dat Brazilië zich aan de beginselen van het VCLT houdt, ondanks zijn dualistische benadering van de tenuitvoerlegging.
Ten tweede geeft de toetreding van Brazilië tot het VCLT andere landen het signaal dat het belangrijk is om verdragsvormingsprocessen via duidelijke procedurele stappen te formaliseren. Landen die met Brazilië samenwerken, moeten rekening houden met het binnenlandse goedkeuringsproces, dat een wetgevende toetsing door het Nationaal Congres omvat. Het besef dat verdragen de goedkeuring van het Congres en de afkondiging door de president vereisen, kan buitenlandse partners helpen hun verwachtingen te temperen wat betreft tijdschema’s en mogelijke wijzigingen tijdens het interne beoordelingsproces in Brazilië.
Ten slotte biedt de late ratificatie van het VCLT door Brazilië andere staten een les over het belang van geduld en binnenlandse consensus bij het sluiten van verdragen. Hoewel Brazilië het verdrag al in 1969 ondertekende, duurde het vier decennia voordat het ratificatieproces was afgerond, waarschijnlijk omdat de binnenlandse juridische en politieke prioriteiten moesten worden afgestemd op de internationale verplichtingen. Dit onderstreept hoe belangrijk het is dat internationale overeenkomsten worden ondersteund door interne mechanismen die een effectieve uitvoering waarborgen. Andere landen kunnen van de ervaringen van Brazilië leren door bij het aangaan van verdragen prioriteit te geven aan binnenlands overleg en wetgevende voorbereidingen, met name wanneer het gaat om staten die een dualistische benadering hanteren.
Casestudies: Het sluiten van verdragen door Brazilië in de praktijk
Om het proces van het sluiten van verdragen door Brazilië en zijn benadering van internationale verplichtingen te illustreren, worden in dit hoofdstuk twee opmerkelijke voorbeelden onder de loep genomen: de deelname van Brazilië aan de Mercosur-overeenkomst en de ratificatie door Brazilië van mensenrechtenverdragen in het kader van het Inter-Amerikaanse systeem. Deze voorbeelden laten de wisselwerking zien tussen grondwettelijke bepalingen, de omzetting in nationaal recht en internationale samenwerking.
De Mercosur-overeenkomst
De Zuidelijke Gemeenschappelijke Markt (Mercosur), opgericht bij het Verdrag van Asunción in 1991, is een regionale integratieovereenkomst tussen Brazilië, Argentinië, Paraguay en Uruguay, met daarnaast nog enkele geassocieerde leden. Als stichtend lid speelde Brazilië een leidende rol bij de onderhandelingen over en de ondertekening van het verdrag, dat tot doel heeft de vrije handel en economische samenwerking in de regio te bevorderen. Het proces voor het sluiten van het verdrag verliep volgens het eerder geschetste constitutionele kader: de president ondertekende de overeenkomst, waarna deze ter goedkeuring aan het Nationaal Congres werd voorgelegd. Na goedkeuring door de wetgevende macht werd het verdrag bij presidentieel decreet afgekondigd, waardoor de bepalingen van Mercosur in de Braziliaanse wetgeving werden opgenomen.
De Mercosur-overeenkomst illustreert de dualistische benadering van Brazilië, aangezien het verdrag in nationale wetgeving moest worden omgezet om afdwingbaar te worden. Bovendien hebben latere protocollen en wijzigingen van het Mercosur-kader soortgelijke processen doorlopen, wat een weerspiegeling is van de consequente naleving door Brazilië van de grondwettelijke procedures. Dit geval toont ook aan dat Brazilië zich inzet voor regionale integratie en er tegelijkertijd voor zorgt dat internationale overeenkomsten in overeenstemming zijn met de nationale wettelijke normen (Amaral Júnior, 2008).
Mensenrechtenverdragen in het Inter-Amerikaanse systeem
Brazilië heeft actief deelgenomen aan het Inter-Amerikaanse mensenrechtensysteem en heeft in 1992 belangrijke verdragen geratificeerd, zoals het Amerikaans Verdrag inzake de Rechten van de Mens (ACHR). Het ratificatieproces verliep opnieuw volgens het grondwettelijke kader, met goedkeuring door het congres en afkondiging door de president. Overeenkomstig artikel 5, lid 3, van de grondwet werd het ACHR echter goedgekeurd met de status van een grondwettelijke norm, wat de monistische tendensen van Brazilië op het gebied van de mensenrechten weerspiegelt.
Dankzij deze verhoogde status kunnen Braziliaanse rechtbanken bepalingen van het ACHR rechtstreeks toepassen in binnenlandse zaken, waarmee wordt aangetoond hoe het internationaal mensenrechtenrecht de nationale rechtspraak kan beïnvloeden. De Braziliaanse benadering van mensenrechtenverdragen dient als model voor het vinden van een evenwicht tussen internationale verplichtingen en binnenlandse juridische prioriteiten, en biedt inzicht in hoe dualistische staten mondiale normen kunnen integreren in hun constitutionele kaders (Piovesan, 2013).
Uitdagingen en kritiek op het proces van verdragssluiting in Brazilië
Hoewel het proces voor het sluiten van verdragen in Brazilië is verankerd in een solide grondwettelijk kader, verloopt het niet zonder uitdagingen. Een belangrijk punt is het risico op vertragingen in het wetgevingsproces. Het Nationaal Congres, dat belast is met de toetsing van verdragen, kampt vaak met een achterstand in de behandeling van wetgevingsprioriteiten, waardoor de omzetting van internationale overeenkomsten in nationaal recht kan worden uitgesteld. Dit kan de betrekkingen met verdragspartners onder druk zetten, die wellicht een snellere tenuitvoerlegging verwachten.
Een andere uitdaging ligt in de spanning tussen internationale verplichtingen en nationale soevereiniteit. De dualistische benadering van Brazilië, die de binnenlandse autonomie beschermt, kan soms tot conflicten leiden wanneer verdragsverplichtingen wijzigingen in bestaande wetten of beleidsmaatregelen vereisen. Zo stuiten milieuverdragen, zoals die met betrekking tot klimaatverandering, vaak op weerstand vanwege economische en politieke overwegingen binnen Brazilië, wat de complexiteit onderstreept van het afstemmen van internationale doelstellingen op nationale belangen.
Critici wijzen ook op het gebrek aan inspraak van het publiek in het proces van het sluiten van verdragen. Hoewel verdragen in het Congres worden besproken, is er weinig ruimte voor inbreng van het maatschappelijk middenveld, wat de transparantie en de verantwoording kan ondermijnen. Om deze uitdagingen aan te pakken zijn hervormingen nodig om de wetgevingsprocedures te stroomlijnen, de betrokkenheid van het publiek te vergroten en ervoor te zorgen dat internationale toezeggingen worden ondersteund door voldoende middelen voor de uitvoering ervan (Mazzuoli, 2011).
Conclusie
Het proces van het sluiten van verdragen in Brazilië is een complex samenspel van grondwettelijke bepalingen, wetgevend toezicht en internationale verplichtingen. Dit proces, dat is verankerd in de Grondwet van 1988, betrekt de uitvoerende en wetgevende macht in een evenwichtig systeem van onderhandeling, goedkeuring en afkondiging, waardoor wordt gewaarborgd dat internationale overeenkomsten de nationale prioriteiten weerspiegelen. Hoewel Brazilië bij de omzetting van verdragen in nationaal recht in de eerste plaats een dualistische benadering hanteert, wijzen de monistische tendensen op het gebied van de mensenrechten op een flexibele houding ten opzichte van het internationaal recht.
Als partij bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht sinds 2009 houdt Brazilië zich bij het sluiten van verdragen aan wereldwijd erkende normen, waardoor het zijn internationale partners voorspelbaarheid en betrouwbaarheid biedt. Andere landen kunnen leren van de ervaringen van Brazilië door inzicht te krijgen in het belang van binnenlandse goedkeuringsprocessen en de noodzaak van geduld bij het bereiken van consensus over internationale verbintenissen. Ondanks uitdagingen zoals vertragingen in de wetgevingsprocedure en spanningen met betrekking tot de nationale soevereiniteit blijft Brazilië een toegewijde speler op het internationale toneel, waarbij het een evenwicht zoekt tussen zijn mondiale verantwoordelijkheden en de bescherming van zijn constitutionele orde.
Referenties
- Accioly, E., Silva, G. E. do N., & Case, L. B. (2012). Publiek internationaal recht. São Paulo: Saraiva.
- Amaral Júnior, A. de. (2008).
Internationaal recht en regionale integratie: het geval van Mercosul . São Paulo: Atlas. - Grondwet van de Federale Republiek Brazilië. (1988). Ontleend aan de officiële website van de Braziliaanse regering.
- Mazzuoli, V. de O. (2011). Cursus internationaal publiekrecht. São Paulo: Revista dos Tribunais.
- Piovesan, F. (2013). Mensenrechten en het internationaal constitutioneel recht. São Paulo: Saraiva.
- Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. (1969). United Nations Treaty Series, Vol. 1155, blz. 331.
[Aantal woorden: ongeveer 4.200]