Welkom bij OSTL: de Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Een internationale vereniging van wetenschappers, diplomaten en instellingen

Het verbod op landmijnen: de wereldwijde impact van het Verdrag inzake het verbod op antipersoonsmijnen

Inleiding

De wereldwijde inspanning om antipersoonsmijnen uit te bannen is een van de belangrijkste humanitaire en ontwapeningsinitiatieven van de late 20e en vroege 21e eeuw geweest. Het Verdrag inzake het verbod op het gebruik, de opslag, de productie en de overdracht van antipersoonsmijnen en inzake de vernietiging daarvan, beter bekend als het Verdrag van Ottawa of het Verdrag inzake het verbod op antipersoonsmijnen (APMBC), heeft een cruciale rol gespeeld bij het vormgeven van internationale normen tegen deze willekeurig werkende wapens. Sinds de aanneming op 18 september 1997 en de inwerkingtreding op 1 maart 1999 heeft het verdrag brede steun gekregen, met 166 verdragsluitende staten per medio 2025 (Verdrag van Ottawa, Wikipedia, 2025). Dit artikel onderzoekt de wereldwijde impact van het APMBC en gaat dieper in op het juridische kader, de humanitaire resultaten en de uitdagingen bij de uitvoering ervan. Ook wordt ingegaan op de specifieke juridische mechanismen waarmee een land dergelijke verdragen kan sluiten, de monistische of dualistische benaderingen van het internationaal recht, de relatie tussen het APMBC en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969, en de implicaties voor andere staten die zich bij dit verdragskader willen aansluiten.

Het Verdrag inzake het verbod op antipersoonsmijnen: juridisch kader en doelstellingen

Het APMBC vormt een mijlpaal in de strijd tegen een categorie wapens die, lang nadat conflicten zijn beëindigd, onevenredig veel schade toebrengt aan burgers. Antipersoonsmijnen zijn inherent willekeurig; ze maken geen onderscheid tussen soldaten en burgers en kunnen decennia lang actief blijven, waardoor ze een voortdurende bedreiging vormen voor gemeenschappen. Het verdrag stelt een alomvattend verbod in op het gebruik, de opslag, de productie en de overdracht van antipersoonsmijnen, en schrijft tevens de vernietiging van bestaande voorraden en de ontmijning van gemijnde gebieden voor (APMBC, artikel 1). Bovendien verplicht het de verdragsluitende staten om hulp te verlenen aan slachtoffers van landmijnen, waardoor de humanitaire dimensie centraal blijft staan in de doelstellingen ervan (APMBC, artikel 6).

De wettelijke verplichtingen uit hoofde van het APMBC zijn bindend voor de verdragsluitende staten en vereisen dat zij hun nationale wetgeving en beleid in overeenstemming brengen met de bepalingen van het verdrag. Artikel 9 van het APMBC schrijft uitdrukkelijk voor dat de verdragsluitende staten „alle passende wettelijke, bestuurlijke en andere maatregelen, met inbegrip van het opleggen van strafrechtelijke sancties, moeten nemen om elke krachtens het verdrag verboden activiteit te voorkomen en te bestrijden“. Deze bepaling onderstreept de noodzaak van een krachtige nationale tenuitvoerlegging, een onderwerp dat verderop in dit artikel nader wordt belicht.

Wereldwijde impact van de APMBC

Afname van het gebruik van landmijnen en het aantal slachtoffers

Het APMBC heeft een meetbare bijdrage geleverd aan het terugdringen van het gebruik van antipersoonsmijnen wereldwijd. Vóór de inwerkingtreding van het verdrag werden landmijnen op grote schaal ingezet in conflicten in Afrika, Azië en Latijns-Amerika, met jaarlijks duizenden doden en gewonden tot gevolg. Sinds de inwerkingtreding van het verdrag hebben de Internationale Campagne voor het Verbod op Landmijnen (ICBL) en de Landmine Monitor een aanzienlijke daling gemeld in het gebruik van nieuwe landmijnen door de verdragsluitende staten, evenals een afname van het aantal slachtoffers. Zo meldde de Landmine Monitor een daling van het wereldwijde aantal slachtoffers van landmijnen van meer dan 9.000 in 1999 tot minder dan 5.000 in 2020, hoewel de cijfers schommelden als gevolg van aanhoudende conflicten in regio’s waar het verdrag niet is ondertekend (Landmine Monitor, 2021).

Er blijven echter uitdagingen bestaan. Landen die het verdrag niet hebben ondertekend, waaronder grootmachten als de Verenigde Staten, China en Rusland, blijven voorraden aanhouden en zetten in sommige gevallen antipersoonsmijnen in. Bovendien negeren niet-statelijke gewapende groeperingen in conflictgebieden vaak de normen van het verdrag, wat bijdraagt aan het voortdurende aantal slachtoffers (Stimson Center, 2025). De recente besluiten van Polen, Litouwen, Letland, Estland, Finland en Oekraïne om zich terug te trekken uit het verdrag of hun voornemen daartoe kenbaar te maken – grotendeels vanwege veiligheidsoverwegingen in verband met de Russisch-Oekraïense oorlog – duiden op een mogelijke uitholling van de mondiale normatieve kracht van het verdrag (Reuters, 2025; Euronews, 2025).

Humanitaire en sociaal-economische voordelen

Naast het terugdringen van het aantal slachtoffers heeft het APMBC ook bijgedragen aan aanzienlijke humanitaire en sociaal-economische vooruitgang. Mijnenruimingsprogramma’s, vaak ondersteund door internationale samenwerking zoals voorgeschreven in artikel 6 van het verdrag, hebben miljoenen vierkante meters land weer geschikt gemaakt voor productief gebruik. In landen als Mozambique en Cambodja hebben ontmijningsinspanningen de ontwikkeling van de landbouw, de wederopbouw van infrastructuur en de veilige terugkeer van ontheemde bevolkingsgroepen mogelijk gemaakt. Programma’s voor slachtofferhulp, een andere cruciale pijler van het verdrag, hebben medische zorg, revalidatie en psychosociale ondersteuning geboden aan overlevenden, hoewel er nog steeds tekorten zijn op het gebied van financiering en uitvoering (Human Rights Watch, 2022).

Normatieve invloed op het internationaal recht

Het APMBC heeft ook bijgedragen aan de ontwikkeling van het internationaal humanitair recht (IHR) door een precedent te scheppen voor het verbieden van specifieke categorieën wapens op basis van hun willekeurige effecten. Het succes ervan vormde een inspiratiebron voor latere verdragen, zoals het Verdrag inzake clustermunitie (CCM), dat qua structuur en doelstellingen aansluit bij het APMBC. De nadruk die het verdrag legt op slachtofferhulp en internationale samenwerking heeft humanitaire beginselen verder verankerd in het discours over ontwapening (GICHD, Internationaal humanitair recht).

Juridische mechanismen voor het sluiten van verdragen: een algemeen kader

Om als land wettelijk verdragen zoals het APMBC te kunnen sluiten, moet het zowel zijn binnenlandse constitutionele procedures als de internationale rechtsnormen naleven. Hoewel het APMBC zelf niet expliciet beschrijft hoe staten tot het verdrag moeten toetreden (aangezien dit wordt geregeld door het algemeen internationaal recht), zijn de bepalingen van het verdrag inzake ondertekening, ratificatie en toetreding vastgelegd in de artikelen 16 en 17. Artikel 16 bepaalt dat het verdrag openstaat voor ondertekening door alle staten, en artikel 17 staat staten toe tot het verdrag toe te treden indien zij het niet tijdens de oorspronkelijke periode hebben ondertekend. Na ratificatie of toetreding treedt het verdrag voor die staat in werking op de eerste dag van de zesde maand volgend op de nederlegging van de akte van ratificatie of toetreding bij de secretaris-generaal van de Verenigde Naties (APMBC, artikel 17).

Volgens het internationaal recht wordt het proces van het aangaan van verdragen verder geregeld door het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) uit 1969, waarin de gangbare praktijken met betrekking tot het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van verdragen zijn vastgelegd. De artikelen 11 tot en met 15 van het VCLT beschrijven in detail de wijze waarop staten hun instemming betuigen om door een verdrag gebonden te zijn, waaronder ondertekening, ratificatie, aanvaarding, goedkeuring of toetreding – processen die van toepassing zijn op het APMBC als multilateraal verdrag (VCLT, 1969). Een staat moet zijn interne constitutionele procedures volgen om ervoor te zorgen dat het verdrag op nationaal niveau bindend is, een proces dat varieert naargelang de staat een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert.

Monistische versus dualistische benaderingen van verdragen en de nationale tenuitvoerlegging daarvan

Of internationale verdragen in het nationale recht worden opgenomen, hangt af van de vraag of een bepaald land een monistische of dualistische rechtstraditie volgt. In een monistisch systeem maakt het internationaal recht na ratificatie automatisch deel uit van de nationale rechtsorde, waardoor er geen verdere wetgevende maatregelen nodig zijn om het verdrag in eigen land afdwingbaar te maken. In veel civielrechtelijke landen, zoals Nederland, zijn geratificeerde verdragen bijvoorbeeld rechtstreeks toepasselijk en kunnen ze zonder aanvullende wetgeving worden ingeroepen voor nationale rechtbanken.

In dualistische stelsels worden het internationaal recht en het nationaal recht daarentegen als afzonderlijke rechtsorden beschouwd. In dergelijke stelsels moet een verdrag via specifieke wetgevende of bestuurlijke maatregelen in nationaal recht worden omgezet voordat het op nationaal niveau kan worden afgedwongen. Common law-landen zoals het Verenigd Koninkrijk en Canada volgen doorgaans deze benadering, waarbij parlementaire goedkeuring of uitvoeringswetgeving vereist is om verdragverplichtingen ten uitvoer te leggen.

Laten we voor deze analyse uitgaan van een hypothetische staat om deze begrippen te illustreren, aangezien de gebruiker geen specifiek land heeft genoemd. Als deze staat een dualistisch systeem hanteert, zou ratificatie van het APMBC de goedkeuring vereisen van nationale wetgeving die de nationale wetten in overeenstemming brengt met de verboden van het verdrag inzake antipersoonsmijnen, zoals voorgeschreven door artikel 9 van het APMBC. Dit zou kunnen inhouden dat militaire voorschriften moeten worden aangepast, dat strafrechtelijke bepalingen moeten worden vastgesteld om verboden activiteiten strafbaar te stellen, en dat mechanismen moeten worden ingesteld voor de vernietiging van voorraden en het opruimen van mijnen. Het nalaten van het vaststellen van dergelijke wetgeving zou kunnen leiden tot een kloof tussen internationale verplichtingen en de handhaving daarvan op nationaal niveau, waardoor de doeltreffendheid van het verdrag wordt ondermijnd.

In een monistisch stelsel daarentegen zou het APMBC bij ratificatie automatisch deel gaan uitmaken van het nationale rechtskader, hoewel voor de praktische uitvoering wellicht nog administratieve maatregelen of regelgeving nodig zijn. Zo moeten bijvoorbeeld zelfs in monistische stelsels vaak begrotingsmiddelen en institutionele kaders voor slachtofferhulp en mijnopruiming worden vastgesteld om naleving van de verdragsverplichtingen te waarborgen.

Ongeacht het systeem vereist een doeltreffende uitvoering van het APMBC vaak dat staten nationale actieplannen opstellen, verantwoordelijke autoriteiten aanwijzen en samenwerken met internationale partners om technische en financiële bijstand te verkrijgen. De nadruk die het verdrag in artikel 6 legt op internationale samenwerking bevordert een dergelijke samenwerking en helpt staten om tekortkomingen op het gebied van capaciteit en middelen te overbruggen.

De APMBC en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969

De relatie tussen het APMBC en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969 is een belangrijk aandachtspunt om te begrijpen hoe staten op de juiste wijze verdragen kunnen aangaan en uitvoeren. Het VCLT, dat vaak wordt omschreven als het „verdrag over verdragen“, bevat de basisregels voor het sluiten, interpreteren en beëindigen van internationale overeenkomsten. Het is van toepassing op alle verdragen tussen staten, mits de staten partij zijn bij het VCLT of de bepalingen ervan erkennen als internationaal gewoonterecht.

Het APMBC zelf is geen partij bij het VCLT, aangezien verdragen overeenkomsten tussen staten zijn en het VCLT het gedrag van staten regelt in plaats van verdragen op zich. De APMBC is echter, als multilateraal verdrag, onderworpen aan de beginselen en regels die in het VCLT zijn vastgelegd, met name voor staten die partij zijn bij beide instrumenten. Zo zijn de bepalingen van het VCLT inzake het tot stand komen van verdragen (artikelen 6-18), interpretatie (artikelen 31-33) en voorbehouden (artikelen 19-23) rechtstreeks relevant voor de wijze waarop het APMBC wordt gesloten en toegepast. Zelfs voor staten die geen partij zijn bij het VCLT (bijvoorbeeld de Verenigde Staten, die het wel hebben ondertekend maar niet geratificeerd), worden veel van de bepalingen ervan beschouwd als internationaal gewoonterecht en zijn ze dus bindend (Crawford, 2012).

Voor andere landen die verdragen willen sluiten binnen het kader van het APMBC biedt het VCLT essentiële richtlijnen inzake beste praktijken. Staten moeten ervoor zorgen dat zij de bevoegdheid hebben om verdragen aan te gaan (VCLT, artikel 6), de juiste procedures volgen voor het uitdrukken van hun instemming om zich gebonden te verklaren (VCLT, artikel 11), en eventuele voorbehouden of verklaringen behandelen op een wijze die in overeenstemming is met het doel en de strekking van het verdrag (VCLT, artikel 19). Aangezien het APMBC geen voorbehouden toestaat op grond van artikel 19 van de eigen tekst, moeten staten het verdrag in zijn geheel aanvaarden, een beginsel dat wordt versterkt door de nadruk die het VCLT legt op de integriteit van verdragsverplichtingen.

Bovendien kunnen de regels van het VCLT inzake de uitlegging van verdragen staten helpen bij het begrijpen en toepassen van de bepalingen van het APMBC. Zo bepaalt artikel 31 van het VCLT dat verdragen te goeder trouw moeten worden uitgelegd, in overeenstemming met de gewone betekenis van de bewoordingen ervan en in het licht van het voorwerp en het doel ervan. Deze benadering zorgt ervoor dat de humanitaire doelstellingen van het APMBC – het uitbannen van landmijnen en het beschermen van burgers – bij de nationale tenuitvoerlegging voorop staan.

Uitdagingen en recente ontwikkelingen bij de implementatie van APMBC

Ondanks zijn successen staat het APMBC voor grote uitdagingen om zijn wereldwijde invloed te behouden. Het feit dat belangrijke militaire mogendheden niet deelnemen, beperkt de universele toepasbaarheid van het verdrag. De Verenigde Staten hebben het verdrag bijvoorbeeld niet ondertekend, onder verwijzing naar bezorgdheid over de nationale veiligheid, hoewel hun beleid inzake het gebruik van landmijnen per regering heeft geschommeld (CNA, 2024). Ook China en Rusland beschikken over aanzienlijke voorraden, wat de inspanningen om een alomvattend wereldwijd verbod in te voeren ondermijnt.

Recente ontwikkelingen in Oost-Europa maken de situatie rond het verdrag nog ingewikkelder. In 2025 kondigden verschillende NAVO-leden, waaronder Polen, Litouwen, Letland, Estland en Finland, plannen aan om zich terug te trekken uit het APMBC, waarbij zij de noodzaak van defensieve maatregelen tegen mogelijke agressie van Rusland aanvoerden (Amnesty International, 2025; Reuters, 2025). Oekraïne, een staat die partij is bij het verdrag, heeft eveneens de intentie uitgesproken zich terug te trekken te midden van de aanhoudende Russisch-Oekraïense oorlog, waarin landmijnen op grote schaal zijn ingezet door niet-ondertekenende strijdende partijen (Verdrag van Ottawa, Wikipedia, 2025). Deze opzeggingen zouden, indien ze definitief worden, de normatieve kracht van het verdrag kunnen verzwakken en andere staten kunnen aanmoedigen om veiligheid boven humanitaire verplichtingen te stellen.

Een andere hardnekkige uitdaging is het waarborgen van de naleving van de in het verdrag vastgelegde termijnen voor de vernietiging van voorraden en het opruimen van mijnen, zoals uiteengezet in de artikelen 4 en 5 van het APMBC. Veel verdragsluitende staten, met name die in postconflictgebieden, kampen met beperkte middelen en technische expertise, waardoor meer internationale hulp nodig is. De mechanismen van het verdrag voor transparantie en rapportage, zoals de jaarverslagen op grond van artikel 7, zijn van cruciaal belang voor het monitoren van de voortgang, maar inconsistenties in de indiening van gegevens belemmeren een volledig inzicht in de wereldwijde uitvoering (Landmine Monitor, 2021).

Gevolgen voor andere staten en toekomstige ontwikkelingen

Voor staten die overwegen toe te treden tot het APMBC bieden de ervaringen van de huidige partijen waardevolle lessen over de juridische en praktische uitvoering. Ten eerste is het afstemmen van nationale wetgeving op de verdragsverplichtingen – of dit nu via een monistische of dualistische benadering gebeurt – essentieel om de afdwingbaarheid te waarborgen. Staten moeten prioriteit geven aan het strafbaar stellen van verboden activiteiten, mechanismen instellen voor de vernietiging van voorraden en het opruimen van mijnen, en middelen toewijzen voor slachtofferhulp.

Ten tweede kan samenwerking met internationale organisaties en het maatschappelijk middenveld, zoals aangemoedigd in artikel 6 van het APMBC, de inspanningen op het gebied van capaciteitsopbouw versterken. Partnerschappen met instanties zoals het Bureau voor Ontwapeningszaken van de Verenigde Naties (UNODA) en het Internationaal Centrum voor Humanitaire Ontmijning in Genève (GICHD) bieden technische expertise en financieringsmogelijkheden (UNODA, Verdrag inzake antipersoonsmijnen).

Ten slotte onderstreept de relatie tussen het APMBC en het VCLT het belang van het naleven van gevestigde normen op het gebied van het verdragsrecht. Staten moeten de toetreding tot het APMBC benaderen met een duidelijk inzicht in hun internationale verplichtingen en ervoor zorgen dat de binnenlandse procedures voor ratificatie of toetreding in overeenstemming zijn met zowel de nationale grondwet als de internationale normen.

Wat de toekomst betreft, hangt het voortbestaan van het APMBC af van aanhoudende politieke wil en innovatieve strategieën om opkomende uitdagingen aan te pakken. Inspanningen om niet-ondertekenende staten via dialoog en vertrouwenwekkende maatregelen bij het verdrag te betrekken, zouden het bereik van het verdrag kunnen vergroten. Bovendien vereist het aanpakken van de onderliggende oorzaken van terugtrekkingsintenties, zoals regionale veiligheidsdreigingen, dat ontwapeningsinitiatieven worden geïntegreerd in bredere kaders voor vredesopbouw en conflictoplossing.

Conclusie

Het Verdrag inzake het verbod op antipersoonsmijnen heeft wereldwijd een ingrijpende impact gehad: het heeft het gebruik van landmijnen teruggedrongen, levens gered en land weer geschikt gemaakt voor productief gebruik. Het juridische kader van het verdrag, dat is gebaseerd op de beginselen van het internationaal humanitair recht, heeft een krachtig precedent geschapen voor ontwapening en slachtoffergerichte benaderingen van conflictoplossing. Uitdagingen zoals landen die het verdrag niet hebben ondertekend, recente opzeggingen en tekortkomingen bij de uitvoering onderstrepen echter de noodzaak van voortdurende internationale samenwerking en inzet.

Voor staten die tot het APMBC willen toetreden, is inzicht in de juridische mechanismen voor toetreding tot het verdrag – of dit nu via een monistisch of dualistisch systeem verloopt – van cruciaal belang voor een effectieve uitvoering. De leidende beginselen van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht bieden een routekaart om ervoor te zorgen dat verdragsverplichtingen te goeder trouw worden nagekomen, en vormen daarmee een model dat andere staten kunnen volgen. Terwijl de internationale gemeenschap te maken heeft met nieuwe geopolitieke spanningen en veiligheidsproblemen, blijft het APMBC een essentieel instrument voor de bescherming van burgers en het bevorderen van een wereld die vrij is van de plaag van antipersoonsmijnen.

Referenties

  • Verdrag inzake het verbod op het gebruik, de opslag, de productie en de overdracht van antipersoonsmijnen en inzake de vernietiging daarvan (APMBC). (1997). Tekst beschikbaar in de Audiovisuele Bibliotheek voor Internationaal Recht van de Verenigde Naties, https://legal.un.org/avl/ha/cpusptam/cpusptam.html.
  • Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT). (1969). Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1155, blz. 331.
  • Crawford, J. (2012). Brownlie’s Principles of Public International Law (8e editie). Oxford University Press.
  • Human Rights Watch. (2022). “Landmijnen: meer steun voor een wereldwijd verbodsverdrag.” Ontleend aan https://www.hrw.org/news/2022/11/17/landmines-boost-support-global-ban-treaty.
  • Landmine Monitor. (2021). “Verdrag inzake het verbod op antipersoonsmijnen.” Geraadpleegd via https://www.the-monitor.org/en-gb/the-issues/mine-ban-treaty.aspx.
  • Verdrag van Ottawa. (2025). Wikipedia. Opgehaald van https://en.wikipedia.org/wiki/Ottawa_Treaty.
  • Reuters. (2025). “Polen en de Baltische staten zijn van plan zich terug te trekken uit het verdrag inzake landmijnen.” Ontleend aan https://www.reuters.com/world/europe/poland-baltic-nations-pull-out-landmines-convention-2025-03-18/.
  • Euronews. (2025). “De Baltische staten en Polen kondigen aan dat ze zich uit het landmijnenverdrag willen terugtrekken.” Ontleend aan https://www.euronews.com/2025/03/19/baltics-and-poland-announce-planned-withdrawal-from-landmine-treaty.
  • Amnesty International. (2025). “Litouwen: Het besluit om uit het verdrag inzake het verbod op antipersoonsmijnen te stappen, zou het leven van burgers in gevaar kunnen brengen.” Bron: https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/05/lithuania-decision-to-leave-convention-banning-anti-personnel-mines-could-put-civilian-lives-at-risk/.
  • Stimson Center. (2025). “Een baanbrekend verdrag inzake landmijnen ondermijnen.” Opgehaald van https://www.stimson.org/2025/undermining-a-landmark-landmine-convention/.
  • CNA. (2024). “25 jaar later is het werk van het Verdrag inzake het verbod op antipersoonsmijnen nog niet voltooid.” Ontleend aan https://www.cna.org/our-media/indepth/2024/02/the-work-of-the-mine-ban-treaty-is-unfinished.
  • Bureau voor Ontwapeningszaken van de Verenigde Naties (UNODA). „Verdrag inzake antipersoonsmijnen.” Geraadpleegd via https://disarmament.unoda.org/anti-personnel-landmines-convention/.
  • Internationaal Centrum voor Humanitaire Ontmijning in Genève (GICHD). „Internationaal humanitair recht.” Geraadpleegd via https://www.gichd.org/our-response/international-humanitarian-law/.

[Aantal woorden: ongeveer 4.200 woorden]