Welkom bij OSTL: de Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Een internationale vereniging van wetenschappers, diplomaten en instellingen

Het behoud van de rijkdom van onze planeet: de invloed van het Verdrag inzake biologische diversiteit op wereldwijde natuurbeschermingsinspanningen

Inleiding

Het Verdrag inzake biologische diversiteit (CBD), dat in 1992 tijdens de Earth Summit in Rio de Janeiro tot stand kwam, vormt een hoeksteen van de internationale inspanningen om de biologische rijkdom van onze planeet te beschermen. Met 196 partijen volgens recente tellingen vertegenwoordigt het CBD een vrijwel universele verbintenis tot het behoud van de biodiversiteit, het duurzame gebruik van de componenten daarvan en de rechtvaardige verdeling van de voordelen die voortvloeien uit genetische hulpbronnen (Verdrag inzake biologische diversiteit, 2025). Dit multilaterale verdrag heeft de wereldwijde inspanningen op het gebied van natuurbehoud ingrijpend beïnvloed door een juridisch en beleidskader te bieden dat landen aanmoedigt om het alarmerende verlies aan biodiversiteit aan te pakken – een crisis die ecosystemen, het levensonderhoud van mensen en de stabiliteit van de natuurlijke wereld bedreigt.

Dit artikel onderzoekt de impact van het CBD op wereldwijde natuurbeschermingsinitiatieven en gaat daarbij dieper in op de juridische grondslagen, de operationele mechanismen en de concrete resultaten ervan. Ook wordt ingegaan op de juridische processen waarmee landen verdragen in het kader van het CBD aangaan, waarbij de nadruk ligt op de specifieke bepalingen in de tekst ervan. Verder analyseert het artikel de monistische en dualistische benaderingen van de omzetting van verdragen in nationaal recht, waarbij ter verduidelijking een hypothetisch land als casestudy wordt gebruikt. Ten slotte wordt ingegaan op de relatie tussen het CBD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969, waarbij wordt beoordeeld of het CBD partij is bij het VCLT en hoe deze relatie andere landen zou kunnen sturen bij hun omgang met het CBD-kader.

Het Verdrag inzake biologische diversiteit: een kader voor wereldwijde natuurbescherming

Het CBD, dat op 29 december 1993 in werking trad, kwam tot stand als reactie op de groeiende internationale bezorgdheid over het snelle verlies aan biodiversiteit als gevolg van menselijke activiteiten zoals ontbossing, vervuiling, overexploitatie en klimaatverandering. De drie hoofddoelstellingen ervan – het behoud van de biologische diversiteit, het duurzaam gebruik van de componenten daarvan en de eerlijke en billijke verdeling van de voordelen van genetische hulpbronnen – bieden een alomvattende aanpak om het verlies aan biodiversiteit aan te pakken (CBD, artikel 1). Deze doelstellingen zijn niet louter ambitieus; ze worden ondersteund door een reeks bindende toezeggingen en mechanismen die zijn ontworpen om mondiale doelstellingen om te zetten in nationale maatregelen.

Een van de belangrijkste bijdragen van het CBD aan het wereldwijde natuurbehoud is de invoering van nationale strategieën en actieplannen voor biodiversiteit (NBSAP’s). Krachtens artikel 6 van het CBD is elke partij verplicht nationale strategieën, plannen of programma’s te ontwikkelen voor het behoud en het duurzame gebruik van biodiversiteit, en deze te integreren in breder sectoraal en sectoroverschrijdend beleid. Deze bepaling heeft landen ertoe aangezet hun biodiversiteitsbronnen in kaart te brengen, bedreigingen te identificeren en gerichte instandhoudingsmaatregelen te nemen. Volgens recente gegevens hebben meer dan 190 landen NBSAP’s ingediend, waaruit blijkt dat deze cruciale verplichting op grote schaal wordt nageleefd (Verdrag inzake biologische diversiteit, 2025).

Daarnaast heeft het CBD de internationale samenwerking bevorderd via mechanismen zoals de Conferentie van de Partijen (COP), die fungeert als het bestuursorgaan van het Verdrag. De COP komt periodiek bijeen om de voortgang te evalueren, protocollen goed te keuren en nieuwe doelstellingen vast te stellen, zoals de Aichi-biodiversiteitsdoelstellingen (2011-2020) en het daaropvolgende Wereldwijde Biodiversiteitskader (GBF). Deze doelstellingen hebben de wereldwijde inspanningen gestimuleerd door meetbare doelen te bieden, hoewel er nog steeds uitdagingen zijn om ze volledig te verwezenlijken. Zo is er weliswaar vooruitgang geboekt bij de uitbreiding van beschermde gebieden (doelstelling 11), maar zijn veel doelstellingen met betrekking tot het herstel van habitats en de bescherming van soorten niet gehaald vanwege financieringstekorten en handhavingsproblemen (Secretariaat van het CBD, 2020).

Rechtsgrondslagen voor het sluiten van verdragen in het kader van het CBD

De rechtsgrondslag voor landen om verdragen aan te gaan in het kader van het CBD-verdrag wordt expliciet behandeld in de tekst van het verdrag. Artikel 27 van het CBD beschrijft de procedure om partij bij het verdrag te worden door middel van ondertekening, ratificatie, aanvaarding, goedkeuring of toetreding. Er wordt met name bepaald dat het verdrag van 5 juni 1992 tot en met 4 juni 1993 ter ondertekening openstond op het hoofdkwartier van de Verenigde Naties, waarna het openbleef voor toetreding door elke staat of regionale organisatie voor economische integratie (CBD, artikel 27). Voor ratificatie, aanvaarding of goedkeuring moeten staten een akte neerleggen bij de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, waarmee zij hun verbintenis om zich aan de bepalingen van het verdrag te houden, formaliseren.

Bovendien regelt artikel 28 van het CBD de inwerkingtreding van het verdrag, die plaatsvond op de negentigste dag na de nederlegging van de vijftigste akte van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding. Voor latere partijen treedt het Verdrag in werking op de negentigste dag na de nederlegging van hun respectieve akten (CBD, artikel 28). Deze bepalingen zijn in overeenstemming met het internationaal gewoonterecht en zorgen ervoor dat staten over duidelijke procedurele richtlijnen beschikken voor toetreding tot het CBD en dat hun instemming om zich eraan te binden ondubbelzinnig is.

Artikel 30 van het CBD staat ook voorbehouden toe, tenzij dit door het Verdrag zelf wordt verboden, waardoor staten de flexibiliteit krijgen om hun verplichtingen af te stemmen op de nationale context. Er mogen echter geen voorbehouden worden gemaakt ten aanzien van de kerndoelstellingen of -beginselen van het Verdrag, om de integriteit ervan te waarborgen. Daarnaast behandelt artikel 32 de relatie tussen het CBD en andere internationale overeenkomsten, waarbij compatibiliteit en wederzijdse ondersteuning worden aangemoedigd, wat van cruciaal belang is voor staten die verdragen aangaan binnen of naast het CBD-kader.

Monistische of dualistische benadering: een casestudie over de inwerkingstelling van verdragen

De wijze waarop internationale verdragen zoals het CBD in het nationale recht worden opgenomen, verschilt naargelang het rechtsstelsel van een land, en met name naargelang het land een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert. In een monistisch systeem worden internationale verdragen bij ratificatie automatisch onderdeel van het nationale recht, zonder dat daarvoor verdere wetgevende maatregelen nodig zijn. In een dualistisch systeem daarentegen worden internationaal en nationaal recht als twee afzonderlijke systemen beschouwd, waardoor specifieke wetgeving nodig is om de bepalingen van een verdrag in het nationale recht op te nemen (Shaw, 2017).

Laten we voor deze bespreking eens uitgaan van een hypothetisch land, „Ecoland”, om deze begrippen te illustreren. Ecoland hanteert een dualistisch rechtsstelsel, wat betekent dat internationale verdragen zoals het CBD na ratificatie niet automatisch binnenlands afdwingbaar worden. In Ecoland heeft de regering het CBD in 1994 geratificeerd en de akte van ratificatie bij de Verenigde Naties neergelegd. Om de bepalingen van het CBD echter rechtskracht te geven binnen Ecoland, moest het parlement uitvoeringswetgeving aannemen. Deze wetgeving, bekend als de „Wet op de bescherming van de biodiversiteit van 1995”, zette belangrijke CBD-verplichtingen – zoals de ontwikkeling van NBSAP’s en de instelling van beschermde gebieden – om in afdwingbaar nationaal recht.

Deze dualistische benadering weerspiegelt een bewuste scheiding tussen internationale verbintenissen en binnenlandse wettelijke verplichtingen, waardoor de nationale soevereiniteit en wetgevingsprocessen worden gerespecteerd. Hoewel dit de uitvoering kan vertragen vanwege de noodzaak van wetgevende maatregelen, maakt het het mogelijk om verdragsbepalingen aan te passen aan de lokale context. Zo bevatte de Wet op de bescherming van de biodiversiteit van Ecoland specifieke maatregelen die waren afgestemd op de bescherming van de unieke endemische soorten van het land en die verder gingen dan de algemene vereisten van het CBD (Hypothetisch rapport van de regering van Ecoland, 2023).

Een monistisch land daarentegen zou het CBD bij ratificatie onmiddellijk als onderdeel van zijn rechtsstelsel hebben erkend, zonder dat daarvoor aanvullende wetgeving nodig was. Hoewel dit de uitvoering kan versnellen, kan het ook uitdagingen met zich meebrengen als bepalingen van het verdrag in strijd zijn met bestaande nationale wetten of als rechtsstelsels niet voorbereid zijn om internationale verplichtingen rechtstreeks te interpreteren. Ongeacht de gekozen aanpak is de omzetting van het CBD in nationaal recht van cruciaal belang voor de doeltreffendheid ervan, aangezien dit ervoor zorgt dat internationale verbintenissen op lokaal niveau afdwingbaar zijn (Crawford, 2012).

De invloed van het CBD op wereldwijde natuurbeschermingsinspanningen

De invloed van het CBD op het wereldwijde natuurbehoud komt duidelijk tot uiting op verschillende belangrijke gebieden, waaronder de uitbreiding van beschermde gebieden, de integratie van biodiversiteit in nationaal beleid en de bevordering van duurzaam gebruik van hulpbronnen. Een van de meest meetbare resultaten is de toename van beschermde gebieden wereldwijd. In het kader van Doelstelling 11 van de Aichi-biodiversiteitsdoelstellingen hebben de partijen zich ertoe verbonden om tegen 2020 ten minste 17% van de terrestrische en binnenwatergebieden en 10% van de kust- en mariene gebieden te beschermen. Volgens rapporten van het CBD-secretariaat bedroeg de wereldwijde dekking van beschermde gebieden op het land in 2020 ongeveer 15%, een aanzienlijke prestatie, hoewel de doelstelling nog niet is gehaald (Secretariaat van het CBD, 2020).

Het CBD heeft er ook toe bijgedragen dat biodiversiteit een vast onderdeel is geworden van sectoren zoals landbouw, bosbouw en visserij. Artikel 10 van het CBD moedigt de partijen aan om biodiversiteitsoverwegingen te integreren in relevant beleid en relevante programma’s, ter bevordering van duurzame praktijken. Zo hebben verschillende landen initiatieven op het gebied van agrobiodiversiteit genomen die de diversiteit van gewassen bevorderen en de afhankelijkheid van schadelijke bestrijdingsmiddelen verminderen, waardoor landbouwpraktijken worden afgestemd op natuurbeschermingsdoelstellingen (FAO & CBD-secretariaat, 2019). Deze inspanningen illustreren de rol van het CBD bij het overbruggen van milieu- en economische prioriteiten, een cruciaal aspect van duurzame ontwikkeling.

Een ander belangrijk gevolg is de nadruk die het CBD legt op toegang en het delen van voordelen (ABS) via het Protocol van Nagoya, dat in 2010 als aanvullende overeenkomst werd aangenomen. Krachtens artikel 15 van het CBD zijn de partijen verplicht ervoor te zorgen dat de voordelen die voortvloeien uit het gebruik van genetische hulpbronnen eerlijk en billijk worden gedeeld met de landen die deze hulpbronnen ter beschikking stellen, vaak inheemse en lokale gemeenschappen. Het Protocol van Nagoya biedt een juridisch kader voor ABS en zorgt ervoor dat kwetsbare bevolkingsgroepen niet worden uitgebuit door biotechnologische vooruitgang. Landen als Brazilië en India hebben ABS-beleid geïmplementeerd dat inkomsten heeft gegenereerd voor natuurbehoud en tegelijkertijd de lokale bestaansmiddelen heeft ondersteund (Protocol van Nagoya, 2010).

Ondanks deze successen blijven er uitdagingen bestaan. Financiering blijft een belangrijke belemmering, met name voor ontwikkelingslanden die een groot deel van de wereldwijde biodiversiteit herbergen, maar niet over de middelen beschikken voor uitgebreide natuurbeschermingsprogramma’s. Artikel 20 van het CBD benadrukt het belang van financiële middelen en technologieoverdracht ter ondersteuning van de uitvoering, maar de Global Environment Facility (GEF) – het belangrijkste financieringsmechanisme voor het CBD – heeft vaak niet aan de vraag kunnen voldoen (GEF Independent Evaluation Office, 2021). Bovendien loopt de naleving van de CBD-verplichtingen sterk uiteen: sommige partijen slagen er niet in nationale rapporten in te dienen of hun NBSAP’s bij te werken, zoals vereist op grond van artikel 26 (CBD-secretariaat, 2022).

Het CBD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) uit 1969 wordt vaak beschouwd als het „verdrag over verdragen”, waarin het internationaal gewoonterecht inzake het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van verdragen is vastgelegd. Het biedt het fundamentele juridische kader voor de wijze waarop verdragen, waaronder multilaterale milieuovereenkomsten zoals het CBD, worden onderhandeld en ten uitvoer gelegd (VCLT, 1969). Het is echter belangrijk om te verduidelijken dat het CBD zelf geen partij is bij het VCLT, aangezien het VCLT van toepassing is op staten en internationale organisaties die het hebben geratificeerd, en niet op verdragen als entiteiten. In plaats daarvan functioneert het CBD binnen de door het VCLT vastgestelde beginselen en normen, met name wat betreft de totstandkoming van verdragen en de instemming van staten.

De meeste partijen bij het CBD zijn tevens ondertekenaars van het VCLT, wat betekent dat zij bij het aangaan van het CBD of daarmee verband houdende overeenkomsten gebonden zijn aan de bepalingen daarvan. Zo hebben bepalingen in het VCLT, zoals artikel 11 (wijzen waarop instemming met de bindende werking kan worden uitgedrukt) en artikel 18 (verplichting om het doel en de strekking van een verdrag niet te ondermijnen voordat het in werking treedt), rechtstreeks invloed op de wijze waarop staten het CBD ratificeren en ten uitvoer leggen. Deze beginselen waarborgen dat de verbintenissen van staten in het kader van het CBD juridisch solide zijn en in overeenstemming met het internationaal recht (Sinclair, 1984).

Voor landen die overwegen verdragen aan te gaan in het kader van het CBD, biedt de relatie tussen het CBD en het VCLT waardevolle richtlijnen. Ten eerste moeten staten ervoor zorgen dat hun ratificatieproces voldoet aan de normen van het VCLT, zoals het neerleggen van ratificatie-instrumenten bij de aangewezen depositaris (in het geval van het CBD is dat de secretaris-generaal van de VN). Ten tweede bieden de regels van het VCLT inzake de uitlegging van verdragen (artikelen 31-33) een basis voor het oplossen van geschillen of onduidelijkheden in de tekst van het CBD, waardoor consistentie wordt gewaarborgd in de manier waarop verplichtingen worden begrepen en toegepast. Ten slotte zijn de bepalingen van het VCLT inzake voorbehouden (artikelen 19-23) relevant, aangezien deze aansluiten bij de eigen regels van het CBD krachtens artikel 30, waardoor staten flexibiliteit wordt geboden terwijl de kerndoelstellingen van het verdrag worden gewaarborgd (Villiger, 2009).

Voor staten die niet tot het VCLT behoren, blijft het internationaal gewoonterecht – zoals dat in veel bepalingen van het VCLT tot uiting komt – van toepassing, wat betekent dat de fundamentele beginselen van het verdragsrecht relevant blijven. Deze universele toepasbaarheid zorgt ervoor dat de betrokkenheid bij het CBD in verschillende rechtsstelsels consistent blijft, wat een bredere deelname aan wereldwijde natuurbeschermingsinspanningen bevordert.

Uitdagingen en toekomstige ontwikkelingen voor het CBD

Hoewel het CBD aanzienlijke vooruitgang heeft geboekt bij het bevorderen van wereldwijd natuurbehoud, worden de effectiviteit ervan op de lange termijn door verschillende uitdagingen bedreigd. Een belangrijk probleem is het gebrek aan afdwingbare handhavingsmechanismen. In tegenstelling tot handels- of veiligheidsverdragen is het CBD gebaseerd op vrijwillige rapportage en collegiale toetsing via nationale rapporten die worden ingediend op grond van artikel 26. Hoewel dit de samenwerking bevordert, zorgt het er ook voor dat niet-naleving onbestraft blijft, waardoor de impact van het verdrag wordt verzwakt (Harrop & Pritchard, 2011).

Klimaatverandering vormt een andere cruciale uitdaging, aangezien deze het verlies aan biodiversiteit verergert door de vernietiging van leefgebieden, de migratie van soorten en de verstoring van ecosystemen. Hoewel het CBD in artikel 8 (in-situ-behoud) het verband tussen biodiversiteit en klimaat erkent, is de integratie ervan met andere kaders, zoals het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering (UNFCCC), nog steeds onvolledig. Toekomstige COP-bijeenkomsten moeten prioriteit geven aan synergieën tussen deze regelingen om overlappende uitdagingen effectief aan te pakken (Prip, 2018).

Met het oog op de toekomst biedt het Wereldwijde Biodiversiteitskader voor de periode na 2020 (GBF), dat in 2022 tijdens COP15 is aangenomen, een nieuwe kans om de impact van het Verdrag inzake biologische diversiteit (CBD) te versterken. Het GBF stelt ambitieuze doelen vast, waaronder de „30 by 30“-doelstelling om tegen 2030 30% van het land- en zeegebied wereldwijd te beschermen. Om dit te bereiken zijn grotere financiële toezeggingen, capaciteitsopbouw en verantwoordingsmechanismen nodig om ervoor te zorgen dat de doelstellingen in daden worden omgezet (CBD-secretariaat, 2022).

Conclusie

Het Verdrag inzake biologische diversiteit heeft een transformatieve rol gespeeld in de wereldwijde inspanningen op het gebied van natuurbehoud en biedt een juridisch en beleidskader dat landen verenigt in de strijd tegen het verlies aan biodiversiteit. Via mechanismen zoals de nationale strategieën en actieplannen voor biologische diversiteit (NBSAP’s), de uitbreiding van beschermde gebieden en protocollen inzake toegang en verdeling van voordelen heeft het CBD meetbare vooruitgang teweeggebracht, hoewel er nog aanzienlijke uitdagingen bestaan op het gebied van financiering, handhaving en integratie met andere milieuregelingen. Juridisch gezien biedt het CBD in de artikelen 27 en 28 duidelijke richtsnoeren voor staten bij het aangaan van verdragen, waardoor procedurele duidelijkheid en internationale samenwerking worden gewaarborgd.

Het onderscheid tussen monistische en dualistische stelsels, zoals geïllustreerd aan de hand van het hypothetische geval van Ecoland, benadrukt de uiteenlopende manieren waarop de verplichtingen uit het CBD in nationaal recht worden omgezet, en onderstreept het belang van een op maat gesneden uitvoering. Bovendien is de CBD weliswaar geen partij bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969, maar de werking ervan binnen de beginselen van dat verdrag waarborgt consistentie en betrouwbaarheid bij de naleving van verdragen en biedt daarmee een voorbeeld dat andere landen kunnen volgen.

Nu de wereld te maken heeft met steeds ernstiger wordende milieucrises, moet het CBD zich aanpassen om nieuwe uitdagingen het hoofd te bieden, waarbij het gebruik moet maken van het Wereldwijde Kader voor Biodiversiteit en een grotere internationale samenwerking moet bevorderen. Het behoud van de rijkdom van onze planeet vereist niet alleen wettelijke verplichtingen, maar ook aanhoudende politieke wil, voldoende middelen en inclusieve participatie – een veelzijdige onderneming waarbij het CBD bij uitstek geschikt is om het voortouw te nemen.

Referenties

  • Verdrag inzake biologische diversiteit. (1992). Tekst van het Verdrag. Opgehaald van https://www.cbd.int/doc/legal/cbd-en.pdf
  • Verdrag inzake biologische diversiteit. (2025). Home. Ontleend aan https://www.cbd.int/
  • CBD-secretariaat. (2020). Global Biodiversity Outlook 5. Montreal: Secretariaat van het Verdrag inzake biologische diversiteit.
  • CBD-secretariaat. (2022). Wereldwijd kader voor biodiversiteit na 2020. Montreal: Secretariaat van het Verdrag inzake biologische diversiteit.
  • Crawford, J. (2012). Brownlie’s Principles of Public International Law. Oxford University Press.
  • FAO en het secretariaat van het CBD. (2019). Biodiversiteit voor voedsel en landbouw: een bijdrage aan voedselzekerheid en duurzaamheid. Rome: Voedsel- en Landbouworganisatie.
  • Onafhankelijk Evaluatiebureau van het GEF. (2021). Evaluatie van de steun van het GEF aan de biodiversiteit. Washington, DC: Global Environment Facility.
  • Harrop, S. R., & Pritchard, D. J. (2011). Een strikt instrument wordt soepeler: de gevolgen van de huidige koers van het Verdrag inzake biologische diversiteit. Global Environmental Change, 21(2), 474-480.
  • Het Protocol van Nagoya. (2010). Het Protocol van Nagoya inzake toegang tot genetische hulpbronnen en de eerlijke en billijke verdeling van voordelen. Montreal: Secretariaat van het Verdrag inzake biologische diversiteit.
  • Prip, C. (2018). Het Verdrag inzake biologische diversiteit als juridisch kader voor het behoud van ecosysteemdiensten. Ecosystem Services, 29, 199-204.
  • Shaw, M. N. (2017). Internationaal recht. Cambridge University Press.
  • Sinclair, I. (1984). Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Manchester University Press.
  • Villiger, M. E. (2009). Commentaar op het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht 1969. Martinus Nijhoff Uitgevers.
  • Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. (1969). Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1155, blz. 331.

Opmerking: Het hypothetische geval van Ecoland en de bijbehorende bronvermeldingen (bijv. Hypothetisch rapport van de regering van Ecoland, 2023) zijn fictief en worden uitsluitend ter illustratie gebruikt.