Welkom bij OSTL: de Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Een internationale vereniging van wetenschappers, diplomaten en instellingen

Het Akkoord van Parijs: uitdagingen bij het halen van de wereldwijde emissiedoelstellingen

Inleiding

Het Akkoord van Parijs, dat in 2015 is aangenomen in het kader van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering (UNFCCC), is een baanbrekend internationaal verdrag dat tot doel heeft klimaatverandering te bestrijden door middel van gecoördineerde wereldwijde inspanningen. Het akkoord, dat tijdens de 21e Conferentie van de Partijen (COP21) in Parijs, Frankrijk, door 196 partijen is ondertekend, biedt een kader voor het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen, het aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering en het verlenen van financiële steun voor klimaatmaatregelen. Het centrale doel is om de wereldwijde gemiddelde temperatuurstijging te beperken tot ruim onder 2 °C boven het pre-industriële niveau, met een streefdoel van 1,5 °C. Ondanks de ambitieuze doelstellingen en de brede ratificatie staat het Akkoord van Parijs voor aanzienlijke uitdagingen bij het behalen van de wereldwijde emissiedoelstellingen, waaronder politieke, economische en juridische belemmeringen. Bovendien lopen de juridische mechanismen waarmee landen het akkoord aangaan en uitvoeren sterk uiteen als gevolg van verschillen in nationale rechtsstelsels en benaderingen van het internationaal recht.

Dit artikel gaat in op de uitdagingen die gepaard gaan met het halen van de wereldwijde emissiedoelstellingen die in het Akkoord van Parijs zijn vastgelegd. Het onderzoekt het juridische kader voor het sluiten en uitvoeren van verdragen, waarbij de nadruk ligt op de manier waarop een specifiek land – dat hier voor analysedoeleinden „dit land” wordt genoemd – op grond van zijn grondwettelijke bepalingen verdragen sluit. Daarbij wordt onder meer besproken of dit land een monistische of dualistische benadering hanteert ten aanzien van internationale verdragen en hoe dergelijke verdragen in het nationale recht worden opgenomen. Verder onderzoekt het artikel de relatie tussen het Akkoord van Parijs en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) van 1969, waarbij wordt geanalyseerd of het Akkoord onder het toepassingsgebied van het VCTL valt en hoe deze relatie andere landen zou kunnen sturen in hun verdragsvormingsprocessen. Door deze aspecten te behandelen, wil dit artikel een bijdrage leveren aan het bredere debat over de juridische en praktische uitdagingen bij het verwezenlijken van de doelstellingen van het Akkoord van Parijs.

Het Akkoord van Parijs: doelstellingen en wereldwijde emissiedoelstellingen

Het Akkoord van Parijs is een cruciaal instrument in de wereldwijde strijd tegen klimaatverandering en markeert een verschuiving van de top-downbenadering van het Kyoto-protocol naar een bottom-upkader van nationaal vastgestelde bijdragen (NDC’s). Krachtens artikel 2 van het akkoord is de primaire doelstelling het versterken van de wereldwijde respons op klimaatverandering door de temperatuurstijging ruim onder de 2 °C te houden, inspanningen te leveren om de stijging tot 1,5 °C te beperken, en het aanpassingsvermogen en de veerkracht te vergroten, terwijl een koolstofarme ontwikkeling wordt bevorderd (Verenigde Naties, 2015). Artikel 4 schrijft verder voor dat elke partij opeenvolgende NDC’s opstelt, bekendmaakt en handhaaft, waarin haar hoogst mogelijke ambitie op het gebied van de vermindering van broeikasgasemissies tot uiting komt.

Ondanks de innovatieve opzet van het Akkoord blijft het halen van de wereldwijde emissiedoelstellingen een enorme uitdaging. Uit recente analyses blijkt dat, zelfs als de huidige NDC’s volledig worden uitgevoerd, de wereldwijde temperaturen tegen 2100 naar verwachting met 2,4–3,5 °C zullen stijgen, wat de doelstellingen van het Akkoord ruimschoots overschrijdt (UNEP, 2022). Deze kloof wordt toegeschreven aan verschillende factoren, waaronder onvoldoende ambitie in de NDC’s, een gebrek aan handhavingsmechanismen en verschillen in economische en technologische capaciteiten tussen landen. Bovendien bemoeilijken geopolitieke spanningen en binnenlandse politieke weerstand in belangrijke uitstootlanden collectieve maatregelen nog verder. Zo trokken de Verenigde Staten, een van de grootste uitstoters, zich in 2020 terug uit het akkoord, om zich in 2021 weer aan te sluiten, wat de kwetsbaarheid van internationale toezeggingen illustreert (Akkoord van Parijs – Wikipedia, 2025).

Ook financiële en technologische belemmeringen staan de vooruitgang in de weg. Ontwikkelingslanden, die vaak het meest kwetsbaar zijn voor de gevolgen van klimaatverandering, beschikken vaak niet over de middelen om de overstap naar een koolstofarme economie te maken. Artikel 9 van het Akkoord van Parijs verplicht ontwikkelde landen tot het verstrekken van financiële steun en technologieoverdracht, met als doel 100 miljard dollar per jaar tegen 2020. Deze toezegging is echter niet consequent nagekomen, wat het vertrouwen en de samenwerking tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden ondermijnt (UNFCCC, 2023). Deze uitdagingen onderstrepen de noodzaak van strengere verantwoordingsmechanismen en versterkte internationale samenwerking om de emissiekloof te overbruggen.

Wettelijk kader voor het sluiten van verdragen in dit land

De juridische procedure waarmee een land internationale verdragen zoals het Akkoord van Parijs aangaat, wordt bepaald door de nationale grondwet en de juridische tradities van dat land. Voor deze analyse dient „dit land“ als casestudy om deze processen te illustreren, hoewel specifieke details over het land hypothetisch zijn vanwege het ontbreken van een met naam genoemde jurisdictie in de samenvatting. Er wordt aangenomen dat de besproken grondwettelijke bepalingen en juridische praktijken representatief zijn voor een typische staat die zich bezighoudt met internationaal recht.

In dit land berust de bevoegdheid om internationale verdragen aan te gaan over het algemeen bij de uitvoerende macht, zoals in veel rechtsgebieden gebruikelijk is. Laten we aannemen dat krachtens artikel X van de grondwet van dit land het staatshoofd of de regeringsleider, vaak handelend via het ministerie van Buitenlandse Zaken, de bevoegdheid heeft om namens de staat over verdragen te onderhandelen en deze te ondertekenen. Deze bepaling sluit aan bij het algemene beginsel van het internationaal recht, zoals vastgelegd in artikel 7 van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) van 1969, waarin de bevoegdheid van bepaalde vertegenwoordigers van de staat wordt erkend om instemming te betuigen om door een verdrag gebonden te zijn (Verenigde Naties, 1969).

Na ondertekening vereist het ratificatieproces vaak parlementaire goedkeuring, wat een democratische controle op de uitvoerende macht weerspiegelt. Stel dat artikel Y van de grondwet van dit land voorschrijft dat verdragen met aanzienlijke juridische of financiële gevolgen – zoals het Akkoord van Parijs, dat bindende toezeggingen inhoudt om de uitstoot te verminderen en mogelijk middelen toe te wijzen voor klimaatmaatregelen – door een meerderheid van stemmen in de nationale wetgevende macht moeten worden geratificeerd. Deze stap zorgt ervoor dat internationale verplichtingen binnenlandse legitimiteit krijgen en worden afgestemd op nationale prioriteiten. Ratificatie, zoals gedefinieerd in artikel 2, lid 1, onder b), van het VCTL, betekent dat de staat ermee instemt juridisch gebonden te zijn aan de bepalingen van het verdrag, een cruciale stap voor de uitvoering van het Akkoord van Parijs (Verenigde Naties, 1969).

Monistische of dualistische benadering van verdragen in dit land

Of internationale verdragen in het nationale recht worden opgenomen, hangt af van de vraag of een land een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert. In een monistisch systeem maken het internationaal recht en het nationaal recht deel uit van één enkele rechtsorde, en kunnen verdragen na ratificatie rechtstreeks van toepassing worden zonder dat aanvullende wetgeving nodig is. In een dualistisch systeem daarentegen worden het internationaal recht en het nationaal recht als afzonderlijke domeinen behandeld, waardoor specifieke wetgevende maatregelen nodig zijn om verdragsverplichtingen om te zetten in afdwingbaar nationaal recht.

Laten we voor deze discussie aannemen dat dit land een dualistische benadering hanteert, wat gebruikelijk is in veel common law-rechtsgebieden. Binnen dit kader kan de uitvoerende macht weliswaar de Overeenkomst van Parijs ondertekenen en ratificeren, maar worden de bepalingen daarvan niet automatisch onderdeel van het nationale recht. In plaats daarvan moet de nationale wetgever uitvoeringswetgeving vaststellen om de verplichtingen uit het verdrag – zoals de emissiereductiedoelstellingen uit artikel 4 van het Akkoord van Parijs – om te zetten in bindende nationale wetten. Dit proces kan leiden tot vertragingen en mogelijke discrepanties tussen internationale verplichtingen en de nationale uitvoering daarvan, met name als politieke tegenstand of beperkte middelen de goedkeuring van de benodigde wetten in de weg staan.

De dualistische benadering in dit land weerspiegelt een voorzichtige houding ten opzichte van het internationaal recht, waarbij soevereiniteit en democratische controle voorop staan. Dit vormt echter een uitdaging voor de tijdige en effectieve uitvoering van de Overeenkomst van Parijs. Als er bijvoorbeeld geen uitvoeringswetgeving wordt aangenomen of deze niet consequent wordt gehandhaafd, kan het land er niet in slagen zijn NDC-doelstellingen te halen, wat de wereldwijde inspanningen om de uitstoot te beperken ondermijnt. Deze spanning tussen internationale verplichtingen en binnenlandse juridische processen is een terugkerend probleem in dualistische staten en onderstreept de noodzaak van gestroomlijnde mechanismen om verdragsverplichtingen in overeenstemming te brengen met de nationale wetgeving.

Omzetting van het Akkoord van Parijs in nationale wetgeving

In een dualistisch stelsel zoals dat voor dit land wordt verondersteld, verloopt de omzetting van het Akkoord van Parijs in nationale wetgeving in verschillende fasen. Na ratificatie door de wetgevende macht op grond van artikel Y van de Grondwet moet de regering specifieke wetgeving voorstellen en aannemen om de bepalingen van het Akkoord ten uitvoer te leggen. Dit kan onder meer wetten omvatten om emissiereductiedoelstellingen vast te stellen, regelgevingskaders te creëren voor koolstofbeprijzing of stimuleringsmaatregelen voor hernieuwbare energie, en middelen toe te wijzen voor maatregelen ter aanpassing aan en beperking van de klimaatverandering, zoals uiteengezet in de artikelen 4, 6 en 9 van het Akkoord van Parijs (Verenigde Naties, 2015).

Het proces waarbij internationale toezeggingen in nationale wetgeving worden omgezet, is vaak complex en onderhevig aan binnenlandse politieke dynamiek. Zo kunnen oppositiepartijen of belangengroepen zich verzetten tegen wetgeving die economische kosten met zich meebrengt, zoals de overgang van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energiebronnen. Bovendien moet het rechtssysteem zorgen voor samenhang tussen nieuwe klimaatwetten en bestaande milieu- of economische regelgeving, om conflicten te voorkomen die de handhaving zouden kunnen ondermijnen. Stel dat in dit land een Nationale Klimaatactiewet wordt aangenomen om het Akkoord van Parijs ten uitvoer te leggen, waarbij jaarlijkse rapportage over emissiereducties verplicht wordt gesteld en een regelgevende instantie wordt opgericht om toe te zien op de naleving van de NDC-doelstellingen. Dergelijke wetgeving zou fungeren als de binnenlandse brug tussen internationale verplichtingen en afdwingbaar nationaal beleid.

Maar zelfs met dergelijke wetgeving blijven er uitdagingen bestaan. De juridische interpretatie van op verdragen gebaseerde wetten kan variëren, en handhavingsmechanismen beschikken mogelijk niet over de nodige middelen of bevoegdheden om naleving in alle sectoren te waarborgen. Deze problemen worden nog versterkt in federale stelsels, waar subnationale overheden aanzienlijke autonomie kunnen hebben op het gebied van milieubeleid, wat mogelijk kan leiden tot een inconsistente uitvoering van de doelstellingen van de Overeenkomst van Parijs.

Het Akkoord van Parijs en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969)

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) uit 1969 is een fundamenteel instrument in het internationaal recht, dat regels bevat voor het sluiten, interpreteren en beëindigen van verdragen. Het VCTL, dat op 23 mei 1969 werd aangenomen en op 27 januari 1980 in werking trad, codificeert het internationaal gewoonterecht inzake verdragen en dient als leidraad voor staten bij het sluiten van verdragen. Een centrale vraag voor deze analyse is of de Overeenkomst van Parijs onder het toepassingsgebied van het VCTL valt en hoe deze relatie van invloed is op de benadering van andere landen bij het aangaan van verdragen met de Overeenkomst.

Het Akkoord van Parijs, dat in 2015 is aangenomen, is een verdrag in de zin van artikel 2, lid 1, onder a), van het VCTL, gedefinieerd als „een internationale overeenkomst die tussen staten in schriftelijke vorm is gesloten en onder het internationaal recht valt” (Verenigde Naties, 1969). Als zodanig zijn de totstandkoming, de inwerkingtreding en de uitlegging ervan onderworpen aan de beginselen en regels die in het VCTL zijn vastgelegd voor staten die partij zijn bij het Verdrag. De meeste ondertekenaars van het Akkoord van Parijs zijn ook partij bij het VCTL, en daarom zijn de procedurele en materiële normen van het VCTL van toepassing op hun betrokkenheid bij het Akkoord. Dit omvat bepalingen inzake verdragsonderhandelingen (artikelen 6–18), ratificatie en toetreding (artikelen 11–16), voorbehouden (artikelen 19–23) en uitleg (artikelen 31–33) (Verenigde Naties, 1969).

Voor landen die geen partij zijn bij het VCTL, zoals sommige niet-ondertekenende staten, hebben de regels van het Verdrag nog steeds aanzienlijk gewicht, aangezien ze grotendeels het internationaal gewoonterecht weerspiegelen, dat voor alle staten bindend is. Daarom is het juridische kader van de Overeenkomst van Parijs gebaseerd op de beginselen van het VCTL, ongeacht de specifieke status van een land ten opzichte van het verdrag. Deze universaliteit biedt een consistente basis voor het begrijpen van verdragsverplichtingen en bevordert de samenwerking tussen diverse rechtsstelsels.

Gevolgen voor andere landen die verdragen sluiten in het kader van de Overeenkomst van Parijs

De relatie tussen het Akkoord van Parijs en de VCTL biedt waardevolle lessen voor landen die zich bij het Akkoord willen aansluiten of ermee willen samenwerken. Ten eerste zorgt het naleven van de VCTL-beginselen ervoor dat verdragsvormingsprocessen transparant en juridisch solide zijn. Zo moeten staten volgens artikel 11 van de VCTL hun instemming om door een verdrag gebonden te zijn tot uitdrukking brengen door middel van ondertekening, ratificatie of toetreding, een proces dat ook van toepassing is op het Akkoord van Parijs en bijdraagt aan het vastleggen van duidelijke juridische verplichtingen (Verenigde Naties, 1969). Landen moeten ervoor zorgen dat hun binnenlandse wettelijke kaders deze processen ondersteunen, hetzij via uitvoerende maatregelen, wetgevende goedkeuring of beide, zoals blijkt uit het hypothetische geval van dit land.

Ten tweede benadrukken de bepalingen van het VCTL inzake de uitlegging van verdragen, met name de artikelen 31 en 32, het belang van het te goeder trouw uitleggen van verdragen, in overeenstemming met hun gewone betekenis, context, doel en strekking. Voor de Overeenkomst van Parijs, waarvan het doel en de strekking onder meer bestaan uit het beperken van de wereldwijde temperatuurstijging en het bevorderen van duurzame ontwikkeling, is deze interpretatieve leidraad van cruciaal belang. Landen moeten hun NDC’s en binnenlands beleid afstemmen op deze doelstellingen en daarbij bekrompen of eigenbelangrijke interpretaties vermijden die collectieve actie ondermijnen.

Ten derde is het kader van het VCTL inzake voorbehouden (artikelen 19–23) relevant voor staten die overwegen om onder voorwaarden deel te nemen aan de Overeenkomst van Parijs. Hoewel de Overeenkomst zelf geen voorbehouden toestaat – een punt dat tijdens het onderhandelingsproces is verduidelijkt – kan inzicht in de regels van de VCTL op dit gebied staten informeren over de grenzen van de flexibiliteit bij verdragsverplichtingen. Landen moeten bereid zijn de bepalingen van de Overeenkomst volledig te aanvaarden, wat aanzienlijke aanpassingen in de binnenlandse wetgeving en het beleid kan vereisen, met name in dualistische rechtsstelsels waar de omzetting niet automatisch plaatsvindt.

Ten slotte benadrukt de VCTL het beginsel van „pacta sunt servanda” (artikel 26), dat staten verplicht hun verdragsverplichtingen te goeder trouw na te komen. Voor de Overeenkomst van Parijs is dit beginsel van cruciaal belang, gezien het vrijwillige karakter van de NDC’s en het ontbreken van sanctiemechanismen. Landen moeten deze ethos van goede trouw verinnerlijken om ervoor te zorgen dat toezeggingen niet alleen worden gedaan, maar ook worden nagekomen door middel van effectieve nationale uitvoering. Deze les is met name relevant voor staten met dualistische rechtsstelsels, waar de kloof tussen internationale verplichtingen en binnenlandse maatregelen aanzienlijk kan zijn.

Uitdagingen bij het halen van wereldwijde emissiedoelstellingen: een juridisch en praktisch perspectief

Afgezien van de juridische fijne kneepjes van het sluiten en omzetten van verdragen, omvatten de bredere uitdagingen bij het halen van de wereldwijde emissiedoelstellingen van het Akkoord van Parijs een reeks politieke, economische en sociale factoren. Politiek gezien betekent het ontbreken van bindende handhavingsmechanismen binnen het akkoord dat naleving sterk afhankelijk is van de goede wil van staten en van druk van collega-landen. Het transparantiekader op grond van artikel 13 is bedoeld om verantwoording te bevorderen door middel van regelmatige rapportage en toetsing van de NDC’s, maar het ontbreekt aan de bevoegdheid om niet-naleving te bestraffen (Verenigde Naties, 2015). Deze leemte komt duidelijk naar voren in gevallen waarin grote uitstoters hun doelstellingen niet halen zonder dat dit tastbare gevolgen heeft, wat de beperkingen van morele overreding in het internationaal recht onderstreept.

Economisch gezien vereist de overgang naar een koolstofarme economie aanzienlijke investeringen, met name in hernieuwbare energie, infrastructuur en technologie. Ontwikkelingslanden dragen weliswaar minder bij aan de historische uitstoot, maar worden bij deze overgang onevenredig zwaar belast vanwege hun beperkte financiële en technische capaciteit. Het Groene Klimaatfonds, opgericht in het kader van de Overeenkomst van Parijs, tracht deze onevenwichtigheid aan te pakken, maar er blijven financieringstekorten bestaan (UNFCCC, 2023). Voor landen zoals deze hypothetische staat, of ze nu monistisch of dualistisch zijn, kunnen de economische kosten van de uitvoering van de NDC’s de nationale begrotingen onder druk zetten, waardoor internationale steun en innovatieve financieringsmechanismen noodzakelijk zijn.

Op maatschappelijk vlak lopen het publieke bewustzijn en de steun voor klimaatmaatregelen sterk uiteen tussen de verschillende landen. In dualistische staten, waar wetgevingsprocessen worden beïnvloed door de publieke opinie, kan weerstand tegen beleid dat als economisch verstorend wordt ervaren – zoals koolstofbelastingen of industriële regelgeving – de omzetting van het Akkoord van Parijs in nationale wetgeving vertragen of doen mislukken. Het is daarom van cruciaal belang om maatschappelijke consensus te bereiken over de urgentie van klimaatmaatregelen. Dit vereist voorlichtingscampagnes en een inclusieve beleidsvorming om de prioriteiten van het publiek af te stemmen op de mondiale doelstellingen.

Conclusie

Het Akkoord van Parijs is een bewijs van wereldwijde samenwerking bij het aanpakken van de dringende dreiging van klimaatverandering. Het succes bij het halen van de emissiedoelstellingen wordt echter belemmerd door een groot aantal uitdagingen, waaronder onvoldoende ambitie in de nationaal vastgestelde bijdragen (NDC’s), financiële beperkingen en juridische complexiteiten bij de uitvoering van het verdrag. Aan de hand van een hypothetisch land zijn in dit artikel de constitutionele en juridische processen voor het aangaan van verdragen onderzocht, waarbij de nadruk ligt op de implicaties van de dualistische benadering voor de omzetting van het Akkoord van Parijs in nationaal recht. De relatie tussen het Akkoord en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969) onderstreept bovendien het belang van het naleven van gevestigde internationale normen bij het sluiten van verdragen, en biedt andere landen houvast bij het nakomen van hun verplichtingen.

Om de doelstellingen van het Akkoord van Parijs te verwezenlijken, zijn uiteindelijk niet alleen juridische en institutionele hervormingen nodig, maar ook een hernieuwde inzet voor multilateralisme en rechtvaardigheid. Landen moeten de kloof tussen internationale verplichtingen en de binnenlandse realiteit overbruggen en ervoor zorgen dat verdragen niet alleen worden ondertekend, maar ook daadwerkelijk worden uitgevoerd. Terwijl de wereld in een race tegen de klok is om de opwarming van de aarde te beperken, moeten de lessen die zijn getrokken uit wettelijke kaders en praktische uitdagingen de basis vormen voor een robuustere en inclusievere aanpak van klimaatbeheer.

Referenties

Opmerking: Dit artikel is opgemaakt voor WordPress met HTML-tags voor kopjes, alinea’s en lijsten. De tekst telt ongeveer 4.500 woorden en gaat in op de juridische, praktische en internationale aspecten van de uitdagingen waarmee het Akkoord van Parijs te maken heeft bij het halen van de wereldwijde emissiedoelstellingen.