Inleiding
Het Akkoord van Parijs, dat in 2015 werd aangenomen in het kader van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering (UNFCCC), is een baanbrekend internationaal verdrag dat tot doel heeft klimaatverandering tegen te gaan door de wereldwijde temperatuurstijging te beperken tot ruim onder 2 °C boven het pre-industriële niveau, en tegelijkertijd te streven naar een beperking van de stijging tot 1,5 °C. Het akkoord, dat tijdens de 21e Conferentie van de Partijen (COP21) in Parijs, Frankrijk, door 196 partijen is ondertekend, is een cruciaal instrument in het mondiale klimaatbeleid en richt zich op mitigatie, aanpassing en financiële steun voor klimaatbestendige ontwikkeling. Het bereiken van de ambitieuze mondiale doelstellingen voor koolstofemissies die in het akkoord zijn vastgelegd, gaat echter gepaard met talrijke uitdagingen, waaronder uiteenlopende nationale toezeggingen, wettelijke kaders voor de uitvoering van het verdrag, economische ongelijkheden en geopolitieke dynamiek. Dit artikel gaat uitgebreid in op deze uitdagingen, onderzoekt de juridische mechanismen voor het aangaan van verdragen in het kader van de Overeenkomst van Parijs en bespreekt de relatie tussen de Overeenkomst en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) van 1969. Daarnaast wordt ingegaan op de monistische en dualistische benaderingen van de omzetting van verdragen in nationaal recht, waarbij een theoretisch kader wordt geboden om te begrijpen hoe landen internationale toezeggingen vertalen naar binnenlands beleid.
Het Akkoord van Parijs en de wereldwijde doelstellingen voor de CO₂-uitstoot
Het Akkoord van Parijs biedt een kader waarbinnen landen hun nationaal vastgestelde bijdragen (NDC’s) kunnen indienen; dit zijn vrijwillige toezeggingen waarin de inspanningen van elk land worden uiteengezet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en zich aan te passen aan de gevolgen van klimaatverandering. In tegenstelling tot zijn voorganger, het Protocol van Kyoto, hanteert het Akkoord van Parijs een bottom-upbenadering, waardoor landen de flexibiliteit hebben om hun eigen doelstellingen vast te stellen op basis van nationale omstandigheden. Deze flexibiliteit vormt echter een aanzienlijke uitdaging bij het waarborgen van collectieve maatregelen die toereikend zijn om de wereldwijde emissiereductiedoelstellingen te halen. Zoals uiteengezet in artikel 2 van het Akkoord van Parijs is het overkoepelende doel de stijging van de wereldwijde gemiddelde temperatuur ruim onder de 2 °C te houden en ernaar te streven deze tot 1,5 °C te beperken (UNFCCC, 2015). Om dit te bereiken is een drastische vermindering van de wereldwijde CO₂-uitstoot nodig; het Intergouvernementeel Panel inzake Klimaatverandering (IPCC) schat dat de CO₂-uitstoot in 2050 netto nul moet zijn om de 1,5 °C-doelstelling te halen (IPCC, 2018).
Een van de belangrijkste uitdagingen is het verschil in ambitie tussen de NDC’s. Terwijl sommige landen, zoals die in de Europese Unie, ambitieuze doelstellingen hebben vastgesteld die aansluiten bij klimaatneutraliteit tegen het midden van deze eeuw, kampen andere landen, met name ontwikkelingslanden, met beperkingen als gevolg van economische prioriteiten en beperkte middelen. Het verdrag erkent deze verschillen via het beginsel van „gemeenschappelijke maar gedifferentieerde verantwoordelijkheden en respectieve capaciteiten“ (CBDR-RC), zoals vastgelegd in artikel 2.2 (UNFCCC, 2015). Dit beginsel is weliswaar rechtvaardig van opzet, maar leidt vaak tot onvoldoende totale reducties, aangezien grote uitstoters kortetermijnwinsten vaak voorrang geven boven klimaatdoelstellingen op de lange termijn. Bovendien betekent het ontbreken van juridisch bindende handhavingsmechanismen voor NDC’s in het kader van de Overeenkomst van Parijs dat naleving grotendeels afhangt van politieke wil en internationale druk, in plaats van juridische aansprakelijkheid.
Een andere uitdaging ligt in het kader voor monitoring en transparantie dat is vastgesteld op grond van artikel 13 van de Overeenkomst, waarin van de partijen wordt verlangd dat zij verslag uitbrengen over hun vorderingen bij de uitvoering van de NDC’s (UNFCCC, 2015). Hoewel dit kader tot doel heeft de verantwoordingsplicht te bevorderen, ondermijnen inconsistenties in de gegevensrapportage, uiteenlopende methodologieën en beperkte technische capaciteit in sommige landen de effectiviteit van de wereldwijde monitoring. Deze problemen worden nog verergerd door de dynamiek van uittreding en hertoetreding van belangrijke uitstoters, zoals de Verenigde Staten, die zich in 2020 uit de Overeenkomst terugtrokken, in 2021 weer toetraden en in 2025 een mogelijke nieuwe uittreding aankondigden, wat de kwetsbaarheid van internationale toezeggingen onderstreept (Wikipedia, 2025).
Financiële en technologische belemmeringen maken de uitdagingen nog groter. Artikel 9 van de Overeenkomst van Parijs verplicht ontwikkelde landen om financiële steun te verlenen aan ontwikkelingslanden, met als doel om tegen 2020 jaarlijks 100 miljard dollar te mobiliseren (UNFCCC, 2015). De financiering is echter steeds tekortgeschoten, waardoor kwetsbare landen minder goed in staat zijn om over te stappen op een koolstofarme economie en hun weerbaarheid tegen de gevolgen van klimaatverandering te vergroten (Council on Foreign Relations, 2025). Zonder robuuste financiële mechanismen en technologieoverdracht blijven de wereldwijde inspanningen om de uitstoot te verminderen versnipperd en ongelijk verdeeld.
Wettelijk kader voor het sluiten van verdragen in het kader van de Overeenkomst van Parijs
Het Akkoord van Parijs functioneert als internationaal verdrag binnen het bredere kader van het internationaal recht, dat bepaalt hoe staten verdragen aangaan, ratificeren en uitvoeren. De rechtsgrondslag voor een land om verdragen aan te gaan, waaronder het Akkoord van Parijs, hangt doorgaans af van de nationale grondwet en het rechtsstelsel van dat land. Aangezien de vraag verwijst naar „dit land“ zonder een specifieke natie te noemen, wordt in dit gedeelte een algemeen kader geschetst, waarbij wordt benadrukt dat de specifieke grondwettelijke bepalingen per staat verschillen. Ter illustratie wordt verwezen naar de wettekst van het Akkoord van Parijs om de bepalingen van het verdrag inzake het aangaan en de uitvoering ervan toe te lichten.
Volgens het internationaal recht omvat het proces van het aangaan van een verdrag doorgaans onderhandelingen, ondertekening en ratificatie. Artikel 24 van de Overeenkomst van Parijs specificeert de voorwaarden voor inwerkingtreding en bepaalt dat de Overeenkomst in werking treedt op de 30e dag na de datum waarop ten minste 55 Partijen bij het UNFCCC, die samen ten minste 55% van de totale wereldwijde uitstoot van broeikasgassen vertegenwoordigen, hun akten van ratificatie, aanvaarding, goedkeuring of toetreding hebben neergelegd (UNFCCC, 2015). Deze dubbele drempel zorgt ervoor dat zowel een aanzienlijk aantal landen als de grootste uitstoters zich hebben verbonden voordat het verdrag van kracht wordt. Om toe te treden, moet een land zijn binnenlandse wettelijke procedures voor de ratificatie van verdragen volgen, die doorgaans zijn vastgelegd in de grondwet of relevante wetgeving.
In een hypothetisch scenario, waarin de grondwet van een land de bevoegdheid tot het sluiten van verdragen toekent aan de uitvoerende macht (bijvoorbeeld de president of de premier), kan het staatshoofd of regeringsleider het verdrag ondertekenen als blijk van de intentie om zich daaraan te binden. Voor ratificatie is echter vaak goedkeuring door de wetgevende macht vereist, met name in democratische stelsels, om te waarborgen dat het verdrag in overeenstemming is met de nationale belangen en wettelijke normen. Zo leidt onder de Overeenkomst van Parijs de ondertekening op zich niet tot bindende verplichtingen; het is de handeling van ratificatie, overeenkomstig artikel 21, die een staat juridisch bindt aan de bepalingen van het verdrag (UNFCCC, 2015). Na ratificatie deponeert het land zijn akte van ratificatie bij de secretaris-generaal van de VN, die krachtens artikel 25 als depositaris fungeert (UNFCCC, 2015).
De juridische procedure voor de inwerkingtreding van verdragen hangt ook samen met de benadering van het internationaal recht door een land, met name of het een monistische of dualistische visie hanteert. Deze begrippen zullen in de volgende paragraaf nader worden toegelicht om duidelijk te maken hoe verdragen zoals het Akkoord van Parijs in het nationale recht worden opgenomen.
Monistische versus dualistische benadering van verdragen en nationale omzetting
De omzetting van internationale verdragen in nationaal recht verschilt aanzienlijk, afhankelijk van het feit of een land een monistische of dualistische rechtstraditie volgt. In een monistisch systeem worden internationaal recht en nationaal recht beschouwd als onderdeel van één enkele rechtsorde. Zodra een verdrag is geratificeerd, wordt het automatisch onderdeel van het nationale recht en kan het rechtstreeks door nationale rechtbanken worden afgedwongen zonder dat daarvoor aanvullende wetgeving nodig is. In een dualistisch systeem daarentegen worden het internationaal recht en het nationale recht als afzonderlijke rechtsorden beschouwd. In dergelijke systemen heeft een geratificeerd verdrag niet automatisch rechtskracht in het binnenland; het moet via door de wetgever aangenomen uitvoeringswetgeving in nationaal recht worden omgezet.
Aangezien de vraag zonder nadere specificatie verwijst naar „dit land”, is het niet mogelijk om definitief vast te stellen of er sprake is van een monistische of dualistische benadering. Een algemene analyse kan echter de implicaties voor het Akkoord van Parijs illustreren. In een monistisch systeem bijvoorbeeld zouden, zodra een land het Akkoord van Parijs heeft geratificeerd, de bepalingen ervan – zoals de verplichting om NDC’s in te dienen krachtens artikel 4 – in theorie voor binnenlandse rechtbanken kunnen worden ingeroepen als bindend recht, mits de bepalingen zelfuitvoerbaar zijn (d.w.z. voldoende nauwkeurig om zonder verdere verduidelijking rechtstreeks toepasbaar te zijn) (UNFCCC, 2015). Veel bepalingen van het Akkoord van Parijs, waaronder de NDC’s, zijn echter geformuleerd als gedragsverplichtingen in plaats van resultaatverplichtingen, wat betekent dat er verdere binnenlandse maatregelen nodig zijn om ze operationeel te maken, zelfs in monistische systemen.
In een dualistisch systeem zou ratificatie van het Akkoord van Parijs niet automatisch leiden tot afdwingbare nationale wetgeving. In plaats daarvan zou de regering specifieke wetgeving moeten vaststellen om toezeggingen – zoals emissiereductiedoelstellingen of aanpassingsmaatregelen – om te zetten in bindende nationale regelgeving. Een land zou bijvoorbeeld een klimaatwet kunnen aannemen om een koolstofbeprijzingssysteem of doelstellingen voor hernieuwbare energie vast te stellen, in overeenstemming met zijn NDC. Het uitblijven van dergelijke wetgeving zou kunnen leiden tot een kloof tussen internationale toezeggingen en nationale handhaving, waardoor de doeltreffendheid van het Akkoord van Parijs op nationaal niveau zou worden ondermijnd.
De meeste landen hanteren een hybride of contextgebonden benadering, waarbij elementen van monisme en dualisme worden gecombineerd, afhankelijk van de aard van het verdrag en de nationale rechtstradities. Specifiek voor de Overeenkomst van Parijs geldt dat, zelfs in monistische systemen, het niet-bindende karakter van de NDC’s (zoals bepaald in artikel 4, lid 2, waarin staat dat elke partij „haar NDC’s zal opstellen, meedelen en handhaven“ NDC’s moet opstellen, meedelen en bijhouden, maar geen specifieke resultaten voorschrijft) vaak aanvullende nationale wetgeving vereist om naleving te waarborgen (UNFCCC, 2015). Deze dynamiek wijst op een bredere uitdaging: ongeacht of er sprake is van een monistische of dualistische oriëntatie, vereist een effectieve uitvoering van de Overeenkomst van Parijs robuuste nationale wettelijke en beleidskaders, die veel landen met moeite tot stand kunnen brengen vanwege politieke, economische of institutionele belemmeringen.
Het Akkoord van Parijs en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) van 1969
Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCTL) uit 1969 is een fundamenteel instrument in het internationaal recht, waarin de regels en beginselen met betrekking tot het tot stand komen, de uitleg, de toepassing en de beëindiging van verdragen zijn vastgelegd. Het biedt het juridische kader waarbinnen verdragen zoals de Overeenkomst van Parijs worden onderhandeld en uitgevoerd. Hoewel in de Overeenkomst van Parijs niet expliciet naar het VCTL wordt verwezen, valt deze onder de beginselen van het internationaal gewoonterecht die het VCTL codificeert; veel van deze beginselen zijn voor alle staten bindend als gewoontenormen, zelfs voor staten die geen partij zijn bij het VCTL.
Het Akkoord van Parijs is op zichzelf een verdrag volgens de definitie in artikel 2, lid 1, onder a), van het VCTL, waarin een verdrag wordt gedefinieerd als „een internationale overeenkomst die tussen staten in schriftelijke vorm is gesloten en onder het internationaal recht valt” (VN, 1969). Als zodanig sluiten de in het Akkoord van Parijs (artikelen 20 tot en met 24) beschreven procedures voor ondertekening, ratificatie en inwerkingtreding aan bij de procedurele normen van het VCTL, met name de artikelen 11 tot en met 16, die betrekking hebben op de wijze waarop instemming met de bindende werking van een verdrag tot uitdrukking wordt gebracht (UNFCCC, 2015; VN, 1969). Bovendien zou de interpretatie van de bepalingen van de Overeenkomst van Parijs worden geleid door de beginselen van het VCTL, zoals artikel 31, dat de nadruk legt op het te goeder trouw interpreteren van verdragen op basis van de gewone betekenis van termen in hun context en in het licht van het voorwerp en het doel van het verdrag (VN, 1969).
Wat betreft de vraag of het Akkoord van Parijs een „partij“ is bij het VCTL, is het belangrijk om te verduidelijken dat verdragen zelf geen partijen zijn bij andere verdragen; het zijn de staten die partij zijn bij verdragen. De VCTL is van toepassing op het Akkoord van Parijs als rechtsinstrument, en staten die partij zijn bij zowel de VCTL als het Akkoord van Parijs zijn bij de uitvoering van laatstgenoemde gebonden aan de regels van de VCTL. Vanaf 2025 zijn de meeste staten die partij zijn bij het Akkoord van Parijs ook partij bij de VCTL of erkennen zij de bepalingen ervan als internationaal gewoonterecht, waardoor een brede afstemming in de verdragspraktijk wordt gewaarborgd (VN-Verdragencollectie, 2025).
Voor andere landen die overwegen verdragen zoals het Akkoord van Parijs aan te gaan, biedt de relatie met het VCTL cruciale richtlijnen. Ten eerste onderstreept het het belang van formele ratificatieprocedures om instemming te betuigen met de bindende kracht van het verdrag, zoals uiteengezet in artikel 14 van het VCTL (VN, 1969). Ten tweede benadrukt het de noodzaak van duidelijkheid in de bewoordingen van verdragen om dubbelzinnigheid in verplichtingen te voorkomen, een les die relevant is voor het flexibele NDC-kader van het Akkoord van Parijs. Ten derde geven de bepalingen van de VCTL inzake voorbehouden bij verdragen (artikelen 19-23) aan hoe staten hun toezeggingen in het kader van het Akkoord van Parijs zouden kunnen beperken, hoewel dit akkoord geen voorbehouden toestaat overeenkomstig artikel 27 (UNFCCC, 2015; VN, 1969). Landen kunnen deze beginselen gebruiken om ervoor te zorgen dat hun deelname aan klimaatverdragen juridisch deugdelijk is en in overeenstemming is met internationale normen, waardoor vertrouwen en samenwerking in het mondiale klimaatbeheer worden bevorderd.
Grotere uitdagingen bij het behalen van de CO₂-emissiedoelstellingen
Naast de wettelijke kaders wordt het Akkoord van Parijs geconfronteerd met structurele uitdagingen bij het realiseren van de wereldwijde doelstellingen voor de CO₂-uitstoot. Een belangrijke belemmering is de economische afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, met name in landen met een hoge uitstoot. De overgang naar hernieuwbare energie vereist aanzienlijke investeringen in infrastructuur, technologie en omscholing van het personeel, wat op korte termijn economische ontwrichting kan veroorzaken. Met name ontwikkelingslanden pleiten voor meer financiële en technologische steun, aangezien hun historische bijdrage aan de uitstoot minimaal is in vergelijking met die van de geïndustrialiseerde landen. Artikel 6 van het Akkoord van Parijs probeert dit aan te pakken via mechanismen zoals koolstofmarkten en samenwerkingsverbanden, maar de uitvoering ervan verloopt nog steeds niet uniform (UNFCCC, 2015).
Ook geopolitieke spanningen belemmeren de vooruitgang. Klimaatbeleid wordt vaak ondergeschikt gemaakt aan nationale veiligheid of economische concurrentie, zoals blijkt uit handelsgeschillen over groene technologieën of weerstand tegen energietransities die gevolgen hebben voor binnenlandse industrieën. De periodieke terugtrekking van belangrijke spelers uit het akkoord, zoals in het geval van de Verenigde Staten, onderstreept de kwetsbaarheid van de internationale consensus. Bovendien vormt de opkomst van populisme en klimaatscepticisme in verschillende regio’s een uitdaging voor de politieke wil die nodig is voor duurzame maatregelen (Council on Foreign Relations, 2025).
Ten slotte vormt de urgentie van de klimaatcrisis zelf een uitdaging. Het IPCC waarschuwt dat de wereldwijde uitstoot vóór 2025 haar hoogtepunt moet bereiken en tegen 2030 met ongeveer 43% moet zijn gedaald om de 1,5 °C-doelstelling te halen (IPCC, 2022). Toch zullen de huidige NDC’s, zelfs als ze volledig worden uitgevoerd, volgens het Emissions Gap Report van het UNEP (UNEP, 2023) naar verwachting leiden tot een opwarming van 2,4–3,5 °C tegen 2100. Deze kloof tussen ambitie en daad illustreert de structurele beperkingen van een vrijwillig kader zoals het Akkoord van Parijs, waarbij de handhaving berust op morele overreding in plaats van wettelijke dwang.
Beleidsaanbevelingen en toekomstige richtingen
Om deze uitdagingen het hoofd te bieden, kunnen verschillende beleidsmaatregelen worden voorgesteld. Ten eerste is het van cruciaal belang om het transparantiekader op grond van artikel 13 van de Overeenkomst van Parijs te versterken. Gestandaardiseerde rapportagerichtlijnen en verbeterde capaciteitsopbouw voor ontwikkelingslanden kunnen de nauwkeurigheid en vergelijkbaarheid van emissiegegevens verbeteren (UNFCCC, 2015). Ten tweede moeten ontwikkelde landen hun financiële toezeggingen krachtens artikel 9 nakomen en zelfs overtreffen, zodat de jaarlijkse doelstelling van 100 miljard dollar wordt gehaald en na 2025 wordt opgeschroefd om verlies en schade aan te pakken, zoals overeengekomen tijdens COP27 (UNFCCC, 2022).
Ten derde kan het integreren van klimaatdoelstellingen in het bredere economische beleid nationale belangen in lijn brengen met mondiale doelstellingen. Koolstofbeprijzing, subsidies voor hernieuwbare energie en groen industriebeleid kunnen de overgang naar een koolstofarme economie stimuleren en tegelijkertijd de economische verstoring tot een minimum beperken. Ten vierde kan het inzetten van internationale instellingen zoals het UNFCCC om geschillen te bemiddelen en de dialoog te bevorderen, geopolitieke barrières verminderen, waardoor wordt gewaarborgd dat klimaatmaatregelen niet worden gedwarsboomd door spanningen die daar niets mee te maken hebben.
Ten slotte zouden landen vanuit juridisch oogpunt prioriteit moeten geven aan de omzetting van het Akkoord van Parijs in nationale wetgeving door middel van uitgebreide klimaatwetgeving, hetzij via monistische rechtstreekse toepassing, hetzij via dualistische omzetting. Dergelijke wetten moeten duidelijke tijdschema’s, verantwoordingsplichtige instellingen en afdwingbare sancties vastleggen om de kloof tussen internationale toezeggingen en nationale maatregelen te overbruggen.
Conclusie
Het Akkoord van Parijs is een historisch verdrag in de strijd tegen klimaatverandering, dat landen verenigt onder een gemeenschappelijk doel: het beperken van de wereldwijde temperatuurstijging en het terugdringen van de CO₂-uitstoot. Het succes ervan wordt echter belemmerd door een reeks uitdagingen, variërend van het vrijwillige karakter van de NDC’s tot verschillen in economische draagkracht, geopolitieke instabiliteit en de urgentie van de klimaatcrisis zelf. Juridisch gezien valt het akkoord onder het internationaal recht, met inbegrip van de beginselen die zijn vastgelegd in het VCTL van 1969, en de uitvoering ervan op nationaal niveau hangt af van de vraag of een staat een monistische of dualistische benadering hanteert bij de omzetting van verdragen in nationaal recht. Voor landen die zich bij de Overeenkomst van Parijs willen aansluiten, zijn naleving van internationale rechtsnormen en de ontwikkeling van robuuste binnenlandse kaders essentieel om toezeggingen om te zetten in concrete maatregelen. Hoewel de weg naar het behalen van de wereldwijde doelstellingen voor de CO₂-uitstoot nog steeds bezaaid is met obstakels, bieden gerichte beleidsmaatregelen, versterkte financiële steun en aanhoudende internationale samenwerking een weg om de ambitiekloven te overbruggen en de planeet voor toekomstige generaties te beschermen.
Referenties
- Raad voor Buitenlandse Betrekkingen. (2025). Wereldwijde klimaatovereenkomsten: successen en mislukkingen. Beschikbaar op: https://www.cfr.org/backgrounder/paris-global-climate-change-agreements
- IPCC. (2018). Opwarming van de aarde met 1,5 °C. Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering.
- IPCC. (2022). Klimaatverandering 2022: Beperking van klimaatverandering. Intergouvernementeel Panel inzake Klimaatverandering.
- VN. (1969). Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1155, blz. 331.
- UNEP. (2023). Rapport over de emissiekloof 2023. Milieuprogramma van de Verenigde Naties.
- UNFCCC. (2015). Het Akkoord van Parijs. Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering.
- UNFCCC. (2022). Resultaten van COP27: Fonds voor verlies en schade. Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering.
- Verdragensverzameling van de VN. (2025). Status van verdragen: Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Verenigde Naties.
- Wikipedia. (2025). Het Akkoord van Parijs. Beschikbaar op: https://en.wikipedia.org/wiki/Paris_Agreement