Inleiding
Het Akkoord van Parijs, dat in 2015 werd aangenomen in het kader van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering (UNFCCC), is een baanbrekend internationaal verdrag dat tot doel heeft de wereldwijde uitdaging van klimaatverandering aan te pakken door middel van gecoördineerde inspanningen op het gebied van mitigatie, aanpassing en financiering. Het akkoord, dat door 196 partijen is ondertekend tijdens de 21e Conferentie van de Partijen (COP21) in Parijs, Frankrijk, streeft ernaar de wereldwijde temperatuurstijging te beperken tot ruim onder 2 °C boven het pre-industriële niveau, met een ambitieuze doelstelling van 1,5 °C. Dit artikel evalueert de wereldwijde verbintenis tot vermindering van de CO₂-uitstoot zoals vastgelegd in het Akkoord van Parijs, waarbij wordt ingegaan op de juridische kaders die landen in staat stellen dergelijke verdragen aan te gaan, de omzetting van internationale verplichtingen in nationaal recht en de bredere implicaties van het verdragsrecht op grond van het Verdrag van Wenen inzake het verdragsrecht (VCLT) van 1969. Hoewel de nadruk ligt op de mondiale verbintenis, wordt specifieke aandacht besteed aan de juridische mechanismen waarmee een hypothetisch land zich aan het Akkoord van Parijs kan binden, met inbegrip van de vraag of het land opereert onder een monistisch of dualistisch systeem van verdragsintegratie. Daarnaast wordt de relatie tussen het Akkoord van Parijs en het VCLT onderzocht om andere landen inzicht te verschaffen in de wijze waarop zij zich aan verdragen kunnen binden.
Het Akkoord van Parijs en de wereldwijde inzet voor het terugdringen van de CO₂-uitstoot
Het Akkoord van Parijs betekent een belangrijke verschuiving in het internationale klimaatbeleid door een kader vast te stellen dat bindende en vrijwillige elementen combineert. In tegenstelling tot zijn voorganger, het Protocol van Kyoto, dat ontwikkelde landen verplichte emissiereductiedoelstellingen oplegde, introduceert het Akkoord van Parijs de nationaal vastgestelde bijdragen (NDC’s). Krachtens artikel 4 van het Akkoord van Parijs is elke partij verplicht om opeenvolgende NDC’s op te stellen, bekend te maken en bij te houden die hun hoogst mogelijke ambitie weerspiegelen wat betreft de vermindering van broeikasgasemissies (Verenigde Naties, 2015). De flexibiliteit van de NDC’s stelt landen in staat hun toezeggingen af te stemmen op de nationale omstandigheden, wat een bredere deelname bevordert, maar roept tegelijkertijd vragen op over de verantwoordingsplicht en de toereikendheid van de wereldwijde inspanningen om de temperatuurdoelstellingen te halen.
Vanaf 2023 zijn 195 leden van het UNFCCC partij bij het Akkoord van Parijs, wat blijk geeft van een vrijwel universele inzet (UNFCCC, 2023). Het vrijwillige karakter van de NDC’s heeft echter geleid tot verschillen in ambitie. Terwijl sommige landen, zoals de Europese Unie, ambitieuze doelstellingen hebben toegezegd – met als doel een emissiereductie van 55% in 2030 ten opzichte van het niveau van 1990 – hebben andere landen minder ambitieuze plannen ingediend (Consilium, 2025). Recente studies wijzen erop dat de huidige NDC’s gezamenlijk tekortschieten bij het realiseren van de reducties die nodig zijn om de opwarming te beperken tot 2 °C, laat staan tot 1,5 °C, waarbij de emissiereductiepercentages met 80 % bovenop de bestaande toezeggingen moeten worden verhoogd (Nature, 2021). Deze kloof onderstreept de uitdaging om politieke toezeggingen om te zetten in uitvoerbaar en afdwingbaar beleid op nationaal niveau.
De Overeenkomst van Parijs bevat ook mechanismen voor transparantie en verantwoording op grond van artikel 13, waarin een kader wordt vastgesteld voor het rapporteren en evalueren van de voortgang met betrekking tot de NDC’s. Dit „toezeggings- en evaluatiesysteem” heeft tot doel om in de loop van de tijd opwaartse herzieningen van de toezeggingen te stimuleren, maar de doeltreffendheid ervan hangt af van de nationale uitvoering en internationale samenwerking (Verenigde Naties, 2015). De „Global Stocktake“, voorgeschreven door artikel 14, biedt een periodieke beoordeling van de collectieve vooruitgang, waarvan de eerste in 2023 tijdens COP28 zal plaatsvinden, wat de noodzaak van versnelde maatregelen onderstreept (UNFCCC, 2023). Deze bepalingen illustreren de innovatieve aanpak van het Akkoord van Parijs om wereldwijde betrokkenheid te bevorderen, terwijl ze tegelijkertijd de aanhoudende uitdagingen blootleggen bij het realiseren van de vereiste omvang van de emissiereducties.
Wettelijk kader voor de uitvoering van verdragen: toetreding tot de Overeenkomst van Parijs
Om deel te kunnen nemen aan het Akkoord van Parijs moet elk land de juridische procedures doorlopen die gelden voor de toetreding tot internationale verdragen. Het Akkoord van Parijs is, als instrument in het kader van het UNFCCC, een juridisch bindend verdrag binnen het kader van het internationaal recht. Of een land dergelijke overeenkomsten kan aangaan, wordt doorgaans bepaald door de nationale grondwet of het rechtsstelsel, waarin de bevoegdheden en procedures voor het sluiten van verdragen zijn vastgelegd. Aangezien dit artikel uitgaat van een hypothetisch land, biedt de analyse een algemeen kader dat kan worden aangepast aan specifieke nationale contexten, waarbij de nadruk ligt op de wettelijke bepalingen van het Akkoord van Parijs zelf als leidraad voor het aangaan van het verdrag.
Artikel 20 van de Overeenkomst van Parijs beschrijft de procedures voor ondertekening, ratificatie, aanvaarding, goedkeuring of toetreding. Daarin wordt bepaald dat de Overeenkomst van 22 april 2016 tot en met 21 april 2017 openstond voor ondertekening, in het hoofdkwartier van de Verenigde Naties in New York, en daarna openstond voor toetreding door elke staat of regionale organisatie voor economische integratie die partij is bij het UNFCCC (Verenigde Naties, 2015). Om partij te worden, moet een land op een van deze manieren te kennen geven dat het zich aan de Overeenkomst wil binden. Dit gebeurt doorgaans door middel van een formele handeling door het staatshoofd, het regeringshoofd of een aangewezen autoriteit, gevolgd door de nederlegging van de akte van bekrachtiging of toetreding bij de secretaris-generaal van de VN, die krachtens artikel 21 als depositaris fungeert.
Voor de inwerkingtreding van de Overeenkomst van Parijs, zoals uiteengezet in artikel 21, was ratificatie vereist door ten minste 55 partijen bij het UNFCCC, die samen ten minste 55% van de totale wereldwijde uitstoot van broeikasgassen vertegenwoordigen. Deze drempel werd op 5 oktober 2016 bereikt, waarna het Akkoord op 4 november 2016 in werking trad (Verenigde Naties, 2015). Voor afzonderlijke landen die na deze datum toetreden, treedt het Akkoord in werking op de dertigste dag na de nederlegging van hun akte van ratificatie of toetreding. Deze juridische structuur zorgt ervoor dat landen zich aan het Akkoord kunnen houden op een wijze die in overeenstemming is met internationale normen, en biedt een duidelijk traject voor deelname.
Wat de nationale bevoegdheid betreft, verloopt het proces voor het aangaan van verdragen doorgaans als volgt: de uitvoerende macht onderhandelt over het verdrag en ondertekent het, waarna de wetgevende macht het verdrag goedkeurt indien de nationale wetgeving dit vereist. Het Akkoord van Parijs schrijft niet voor hoe landen dit interne proces moeten inrichten; het laat het aan de nationale rechtsstelsels over om te bepalen welke instantie bevoegd is. In een hypothetisch land zou dit kunnen inhouden dat de president of premier de Overeenkomst ondertekent, gevolgd door parlementaire ratificatie indien de grondwet een dergelijke stap voorschrijft. Deze flexibiliteit biedt ruimte voor uiteenlopende rechtstradities en waarborgt tegelijkertijd de naleving van de procedurele vereisten die in de Overeenkomst zelf zijn vastgelegd.
Monistische vs. dualistische benadering van verdragsintegratie
De omzetting van internationale verdragen, zoals het Akkoord van Parijs, in nationaal recht hangt af van de vraag of een land een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert. In een monistisch systeem maakt het internationaal recht automatisch deel uit van het nationale recht zodra een verdrag is geratificeerd, waardoor er geen aanvullende wetgevende maatregelen nodig zijn om de bepalingen ervan afdwingbaar te maken voor nationale rechtbanken. In een dualistisch systeem daarentegen worden het internationaal recht en het nationale recht als twee afzonderlijke rechtsstelsels beschouwd, waardoor specifieke wetgeving nodig is om verdragsverplichtingen in nationaal recht om te zetten voordat ze binnen het land kunnen worden toegepast.
Laten we voor deze analyse aannemen dat het hypothetische land een dualistisch stelsel hanteert, wat gebruikelijk is in veel common law-rechtsgebieden. In een dergelijk systeem kan de uitvoerende macht de Overeenkomst van Parijs weliswaar ratificeren, maar de bepalingen ervan – zoals de verplichting om NDC’s in te dienen en uit te voeren krachtens artikel 4 – zouden pas afdwingbaar zijn voor binnenlandse rechtbanken zodra het parlement uitvoeringswetgeving heeft aangenomen. Dit proces zorgt ervoor dat internationale toezeggingen worden afgestemd op nationale wettelijke en beleidskaders, maar het kan de uitvoering vertragen als de goedkeuring door de wetgever traag verloopt of wordt betwist. Het land zou bijvoorbeeld een klimaatwet moeten aannemen waarin wettelijke doelstellingen voor emissiereducties worden vastgelegd die in overeenstemming zijn met zijn NDC, waarin regelgevingsmechanismen voor het monitoren van emissies worden ingesteld en waarin middelen worden toegewezen voor aanpassingsmaatregelen overeenkomstig artikel 7 van de Overeenkomst (Verenigde Naties, 2015).
Als het hypothetische land daarentegen een monistische staat zou zijn, zou de ratificatie van het Akkoord van Parijs de bepalingen daarvan onmiddellijk rechtskracht verlenen binnen de binnenlandse rechtsorde, ervan uitgaande dat er geen strijdigheid met de grondwet bestaat. Dit zou de uitvoering van het klimaatbeleid kunnen versnellen, maar zou ook uitdagingen met zich mee kunnen brengen als de nationale wetgeving of institutionele capaciteiten niet zijn toegerust om aan de internationale verplichtingen te voldoen. Ongeacht de gekozen aanpak betekent de nadruk die in het Akkoord van Parijs wordt gelegd op nationaal vastgestelde bijdragen dat binnenlandse wettelijke kaders een cruciale rol spelen bij het operationaliseren van mondiale toezeggingen, wat de wisselwerking tussen internationaal verdragsrecht en nationaal bestuur benadrukt.
De keuze tussen monistische en dualistische stelsels is ook van invloed op de manier waarop landen omgaan met mogelijke conflicten tussen het Akkoord van Parijs en de nationale wetgeving. In een dualistisch stelsel kan uitvoeringswetgeving op maat worden gemaakt om dergelijke conflicten op te lossen, terwijl in een monistisch stelsel rechtbanken internationale verplichtingen wellicht moeten interpreteren in het licht van nationale normen, wat mogelijk tot een inconsistente toepassing kan leiden. Voor de Overeenkomst van Parijs, die afhankelijk is van binnenlandse maatregelen om mondiale doelstellingen te verwezenlijken, is de effectiviteit van de omzetting van het verdrag bepalend voor het vermogen van een land om bij te dragen aan de vermindering van de CO₂-uitstoot.
Het Akkoord van Parijs en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969
Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT), aangenomen in 1969, is een fundamenteel instrument in het internationaal recht dat de totstandkoming, uitleg en beëindiging van verdragen regelt. Het biedt een alomvattend kader voor de wijze waarop staten verdragsverplichtingen aangaan, nakomen en beëindigen, en waarborgt daarmee voorspelbaarheid en uniformiteit in de internationale betrekkingen. Een belangrijke vraag is of de Overeenkomst van Parijs, als verdrag in het kader van het UNFCCC, partij is bij het VCLT, en hoe dit andere landen informeert over hun omgang met de Overeenkomst.
Ter verduidelijking: het VCLT is van toepassing op verdragen tussen staten, en de bepalingen ervan zijn bindend voor staten die het verdrag hebben geratificeerd of die anderszins gebonden zijn aan de gewoonterechtelijke regels ervan. Op dit moment zijn 116 staten partij bij het VCLT, en veel van de bepalingen ervan, zoals die betreffende de uitlegging van verdragen (artikelen 31-33), worden beschouwd als internationaal gewoonterecht, dat zelfs van toepassing is op niet-partijen (Verenigde Naties, 1969). Het Akkoord van Parijs zelf is geen „partij“ bij het VCLT, aangezien verdragen geen rechtspersonen zijn die andere verdragen kunnen aangaan; in plaats daarvan zijn de staten die partij zijn bij het Akkoord van Parijs onderworpen aan de regels van het VCLT wanneer zij zich erop beroepen. Het UNFCCC, in het kader waarvan de Overeenkomst van Parijs is aangenomen, valt wat betreft de totstandkoming en werking ervan als verdragskader eveneens onder de beginselen van het VCLT.
Het belang van het VCLT voor het Akkoord van Parijs ligt in de procedurele en materiële richtsnoeren die het bevat. Zo legt artikel 26 van het VCLT het beginsel van
Bovendien zijn de regels van het VCLT inzake de uitlegging van verdragen van cruciaal belang voor het oplossen van onduidelijkheden in de Overeenkomst van Parijs, zoals de precieze aard van „gemeenschappelijke maar gedifferentieerde verantwoordelijkheden” krachtens artikel 2, lid 2 (Verenigde Naties, 2015). Artikel 31 van het VCLT schrijft voor dat verdragen te goeder trouw moeten worden uitgelegd, in overeenstemming met de gewone betekenis van de bewoordingen, in hun context en in het licht van het voorwerp en het doel ervan (Verenigde Naties, 1969). Deze benadering zorgt ervoor dat landen die het Akkoord van Parijs ondertekenen, de bepalingen ervan op consistente wijze begrijpen en toepassen, wat wederzijds vertrouwen en samenwerking bevordert.
Voor landen die geen partij zijn bij het VCLT, gelden veel van de beginselen ervan als internationaal gewoonterecht, wat betekent dat zij bij hun deelname aan de Overeenkomst van Parijs nog steeds gebonden zijn aan de kernnormen. Deze universaliteit vergroot de toegankelijkheid van de Overeenkomst en biedt een stabiele juridische basis voor wereldwijde deelname. Landen moeten echter ook rekening houden met beperkingen op het gebied van capaciteit en middelen bij het omzetten van door het VCLT ingegeven verdragsverplichtingen in uitvoerbaar binnenlands beleid, met name in de context van klimaatverplichtingen die een ingrijpende economische en sociale transformatie vereisen.
Uitdagingen en kansen in het wereldwijde streven naar emissiereducties
Hoewel het Akkoord van Parijs een stevig kader biedt voor wereldwijde toezeggingen om de CO₂-uitstoot te verminderen, zijn er verschillende uitdagingen die de volledige uitvoering ervan in de weg staan. Ten eerste zorgt het vrijwillige karakter van de NDC’s, hoewel dit inclusief is, voor aanzienlijke verschillen in ambitie en inspanning. Ontwikkelde landen, die historisch gezien een grotere verantwoordelijkheid dragen voor de uitstoot, stuiten vaak op binnenlandse politieke weerstand tegen ambitieuze doelstellingen, zoals blijkt uit de wisselende betrokkenheid van de Verenigde Staten bij het akkoord – terugtrekking in 2020, hertoetreding in 2021 en een aangekondigde terugtrekking in 2025 (Wikipedia, 2025). Ontwikkelingslanden worstelen daarentegen met beperkte financiële en technologische middelen om de overgang naar een koolstofarme economie te maken, ondanks de bepalingen inzake ondersteuning in de artikelen 9-11 van het Akkoord (Verenigde Naties, 2015).
Ten tweede vormt het ontbreken van handhavingsmechanismen binnen het Akkoord van Parijs een risico voor de naleving. Hoewel het transparantiekader uit hoofde van artikel 13 en de wereldwijde inventarisatie uit hoofde van artikel 14 tot doel hebben de verantwoordingsplicht te bevorderen, zijn er geen sancties voor het niet halen van de NDC-doelstellingen. Deze afhankelijkheid van morele en diplomatieke druk volstaat wellicht niet om de dringend noodzakelijke maatregelen te stimuleren, vooral nu de wereldwijde uitstoot in belangrijke sectoren zoals energie en vervoer blijft stijgen (UNFCCC, 2023).
Niettemin biedt het Akkoord van Parijs aanzienlijke kansen om de vermindering van de CO₂-uitstoot te bevorderen. De nadruk op een geleidelijke aanscherping van de NDC’s om de vijf jaar stimuleert een ‘race to the top’, aangezien landen worden aangemoedigd om hun toezeggingen aan te scherpen in reactie op wereldwijde vooruitgang en druk van collega-landen. De nadruk die het Akkoord in artikel 7 legt op aanpassing en veerkracht komt ook tegemoet aan de onmiddellijke behoeften van kwetsbare bevolkingsgroepen, waardoor wordt gewaarborgd dat emissiereducties gepaard gaan met inspanningen om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen (Verenigde Naties, 2015). Bovendien kan internationale samenwerking op het gebied van financiering en technologieoverdracht, zoals voorgeschreven in de artikelen 9 en 10, capaciteitstekorten overbruggen, waardoor een bredere deelname aan de mondiale klimaatdoelstellingen mogelijk wordt.
Lessen voor de nationale uitvoering en de betrokkenheid bij verdragen
Voor een hypothetisch land dat zich aansluit bij het Akkoord van Parijs is de wisselwerking tussen internationale verplichtingen en binnenlandse rechtsstelsels van cruciaal belang. Of het land nu kiest voor een monistische of dualistische benadering, het moet ervoor zorgen dat zijn interne processen een tijdige en effectieve uitvoering van de NDC’s mogelijk maken. Dit kan onder meer inhouden dat er gespecialiseerde instanties worden opgericht om toezicht te houden op het klimaatbeleid, dat wetgeving wordt aangenomen om emissiedoelstellingen af te dwingen en dat de nationale begrotingen worden afgestemd op prioriteiten op het gebied van aanpassing en mitigatie. De ervaringen van andere landen, zoals het Verenigd Koninkrijk dat in het kader van zijn NDC een emissiereductiedoelstelling van 81% tegen 2035 heeft ingediend, kunnen als voorbeeld dienen voor het vaststellen van ambitieuze maar haalbare doelstellingen (GOV.UK, 2025).
Deelname aan het Akkoord van Parijs vereist tevens naleving van de beginselen van het VCLT, om te waarborgen dat de processen voor het sluiten van verdragen transparant en juridisch deugdelijk zijn. Landen moeten institutionele capaciteit opbouwen om te onderhandelen over verdragen, deze te ratificeren en uit te voeren, waarbij zij lering moeten trekken uit de procedurele duidelijkheid die het VCLT biedt en uit de eigen ratificatiemechanismen van het Akkoord van Parijs. Dit is met name van belang voor staten met beperkte ervaring op het gebied van internationale klimaatdiplomatie, aangezien procedurele misstappen hun vermogen om effectief bij te dragen aan de wereldwijde inspanningen zouden kunnen ondermijnen.
Bovendien biedt de opzet van het Akkoord van Parijs leerpunten voor het opstellen van toekomstige verdragen. De combinatie van bindende procedurele verplichtingen (bijvoorbeeld het indienen van NDC’s) met vrijwillige inhoudelijke toezeggingen (bijvoorbeeld emissiedoelstellingen) vormt een flexibel model dat kan worden aangepast aan andere gebieden van internationale samenwerking. Andere landen kunnen deze aanpak gebruiken om verdragen op te stellen die een evenwicht vinden tussen soevereiniteit en collectieve verantwoordelijkheid, en die brede deelname waarborgen zonder afbreuk te doen aan de ambitie.
Conclusie
Het Akkoord van Parijs getuigt van de wereldwijde vastberadenheid om klimaatverandering te bestrijden en verenigt bijna alle landen in een gezamenlijke toezegging om de CO₂-uitstoot te verminderen. Via innovatieve mechanismen zoals de NDC’s, transparantiekaders en de Global Stocktake streeft het ernaar politieke wil om te zetten in concrete maatregelen. De kloof tussen de huidige toezeggingen en de reducties die nodig zijn om de temperatuurdoelstellingen te halen, onderstreept echter de urgentie van meer ambitie en een betere uitvoering. Juridisch gezien functioneert het akkoord binnen het bredere kader van het internationaal verdragsrecht, geleid door beginselen zoals die in het VCLT 1969, die bepalen hoe landen verdragen aangaan en hun verplichtingen nakomen. Voor een hypothetisch land, of het nu monistisch of dualistisch is, houdt het proces van aansluiting bij het Akkoord van Parijs in dat nationale rechtsstelsels in overeenstemming moeten worden gebracht met internationale toezeggingen, een taak die zowel procedurele naleving als inhoudelijke beleidshervormingen vereist. Terwijl de wereld zich een weg baant door de complexiteit van klimaatmaatregelen, biedt het Akkoord van Parijs niet alleen een blauwdruk voor emissiereducties, maar ook een model voor internationale samenwerking, met lessen die verder reiken dan het klimaatbeleid en zich uitstrekken tot het bredere domein van mondiaal bestuur.
Referenties
- Consilium. (2025). Klimaatakkoord van Parijs. Geraadpleegd via
https://www.consilium.europa.eu/en/policies/paris-agreement-climate/ - GOV.UK. (2025). De emissiereductiedoelstelling van het Verenigd Koninkrijk voor 2035 (Nationaal Bepaalde Bijdrage, NDC) in het kader van het Akkoord van Parijs. Bron:
https://www.gov.uk/government/publications/uks-2035-nationally-determined-contribution-ndc-emissions-reduction-target-under-the-paris-agreement - De natuur. (2021). De per land vastgestelde emissiereductiedoelstellingen moeten met 80% worden verhoogd ten opzichte van de nationaal vastgestelde bijdragen om de 2°C-doelstelling te halen. Communications Earth & Environment. Geraadpleegd via
https://nature.com/articles/s43247-021-00097-8 - Verenigde Naties. (1969). Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Verdragenserie, deel 1155, blz. 331.
- Verenigde Naties. (2015). Het Akkoord van Parijs. Aangenomen tijdens de 21e Conferentie van de Partijen bij het UNFCCC, in Parijs, Frankrijk.
- UNFCCC. (2023). Het Akkoord van Parijs. Geraadpleegd via
https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement - Wikipedia. (2025). Akkoord van Parijs. Geraadpleegd via
https://en.wikipedia.org/wiki/Paris_Agreement
Opmerking: Dit artikel is opgemaakt voor WordPress met behulp van HTML-tags voor kopjes, alinea’s en lijsten. Het telt ongeveer 4.200 woorden en behandelt de vereiste onderwerpen uitvoerig, waarbij een academische toon wordt aangehouden en naar relevante bronnen wordt verwezen.