Welkom bij OSTL: de Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Een internationale vereniging van wetenschappers, diplomaten en instellingen

De wereldwijde kwikverontreiniging aanpakken: de impact van het Verdrag van Minamata

Inleiding

Kwikverontreiniging vormt een van de grootste uitdagingen van deze tijd op het gebied van milieu en volksgezondheid. Als giftig zwaar metaal vormt kwik een ernstig risico voor ecosystemen en de menselijke gezondheid, met name door bioaccumulatie in voedselketens en de neurotoxische effecten ervan. Om dit wereldwijde probleem aan te pakken is gecoördineerde internationale actie nodig, aangezien de uitstoot en lozing van kwik de nationale grenzen overschrijden. Het Verdrag van Minamata inzake kwik, dat op 10 oktober 2013 in Kumamoto, Japan, werd aangenomen en op 16 augustus 2017 in werking trad, is een baanbrekend internationaal verdrag dat tot doel heeft de schadelijke effecten van kwik te beperken. Dit artikel onderzoekt de impact van het Verdrag van Minamata op de wereldwijde kwikverontreiniging en gaat daarbij dieper in op het juridische kader, de bepalingen en de uitvoeringsmechanismen ervan. Ook worden de juridische procedures onderzocht waarmee landen tot dit verdrag kunnen toetreden, de monistische en dualistische benaderingen van de integratie van het verdrag in het nationale recht, en de relatie tussen het Verdrag van Minamata en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969. Door deze aspecten te analyseren, tracht het artikel een uitgebreid inzicht te bieden in de manier waarop het Verdrag de wereldwijde inspanningen ter bestrijding van kwikverontreiniging vormgeeft en de praktijk van het sluiten van verdragen beïnvloedt.

De wereldwijde crisis rond kwikverontreiniging

Kwik is een in de natuur voorkomend element, maar door menselijke activiteiten zoals de verbranding van steenkool, ambachtelijke en kleinschalige goudwinning (ASGM) en industriële processen is de uitstoot ervan in het milieu aanzienlijk toegenomen. Eenmaal vrijgekomen kan kwik via de atmosfeer en het water grote afstanden afleggen, waardoor het een grensoverschrijdende verontreinigende stof is. De persistentie ervan in het milieu en het vermogen om om te zetten in methylkwik – een zeer giftige vorm die zich ophoopt in vis en schaaldieren – vormen ernstige risico’s voor de menselijke gezondheid, met name voor gemeenschappen die afhankelijk zijn van vis als primaire voedselbron. Neurologische aandoeningen, ontwikkelingsstoornissen bij kinderen en hart- en vaatproblemen behoren tot de goed gedocumenteerde gezondheidseffecten van blootstelling aan kwik.

Vóór het Verdrag van Minamata waren de internationale inspanningen om kwikverontreiniging aan te pakken versnipperd en bleven ze vaak beperkt tot regionale overeenkomsten of niet-bindende richtlijnen. De verwoestende uitbraak van de Minamata-ziekte in Japan in de jaren vijftig en zestig, veroorzaakt door industriële lozingen van kwik in de baai van Minamata, onderstreepte de dringende noodzaak van een wereldwijde aanpak. Het Minamata-verdrag, genoemd naar deze tragische gebeurtenis, werd een symbool van de internationale vastberadenheid om dergelijke rampen te voorkomen en toekomstige generaties te beschermen tegen de schadelijke effecten van kwik.

Overzicht van het Verdrag van Minamata inzake kwik

Het Verdrag van Minamata inzake kwik is een juridisch bindende multilaterale milieuovereenkomst onder auspiciën van het Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP). De voornaamste doelstelling, zoals geformuleerd in artikel 1, is „de bescherming van de menselijke gezondheid en het milieu tegen door de mens veroorzaakte emissies en lozingen van kwik en kwikverbindingen“ (Verdrag van Minamata inzake kwik, 2013). Het verdrag hanteert een levenscyclusbenadering voor het beheer van kwik, waarbij de productie, het gebruik, de handel, de emissies, de lozingen en de verwijdering ervan aan de orde komen. Volgens de meest recente gegevens hebben meer dan 140 landen het verdrag ondertekend, waarvan vele het hebben geratificeerd of ertoe zijn toegetreden, wat blijk geeft van een aanzienlijke wereldwijde inzet (UNEP, 2019).

De belangrijkste bepalingen van het verdrag zijn onder meer:

  • Artikel 3: Bronnen van kwik en handel in kwik – Dit artikel verplicht de Partijen om de kwikwinning geleidelijk af te bouwen en de handel in kwik te reguleren, waarbij ervoor wordt gezorgd dat de bronnen van aanbod worden gereguleerd om illegale of buitensporige distributie te voorkomen.
  • Artikel 8: Emissies – De partijen zijn verplicht de uitstoot van kwik uit belangrijke bronnen, zoals kolengestookte elektriciteitscentrales en industriële ketels, te beheersen en, waar mogelijk, te verminderen.
  • Artikel 9: Emissies – Deze bepaling is gericht op het beheersen van de uitstoot van kwik naar bodem en water vanuit relevante bronnen, en verplicht de Partijen om inventarissen op te stellen en reductiemaatregelen te nemen.
  • Artikel 11: Kwikhoudend afval – De partijen moeten kwikhoudend afval op een milieuvriendelijke wijze beheren, met inachtneming van de richtsnoeren van het Verdrag van Bazel inzake de beheersing van de grensoverschrijdende overbrenging van gevaarlijke afvalstoffen en de verwijdering daarvan.
  • Artikel 16: Gezondheidsaspecten – Dit artikel moedigt de Partijen aan om gezondheidsstrategieën te bevorderen om bevolkingsgroepen die risico lopen op blootstelling aan kwik te identificeren en te beschermen, met name kwetsbare groepen zoals zwangere vrouwen en kinderen.

Daarnaast voorziet het Verdrag in mechanismen voor financiële en technische bijstand, capaciteitsopbouw en toezicht op de naleving ter ondersteuning van de uitvoering, met name in ontwikkelingslanden. De Conferentie van de Partijen (COP), het bestuursorgaan van het Verdrag, komt regelmatig bijeen om de voortgang te evalueren en besluiten te nemen ter verbetering van de doeltreffendheid.

Wettelijk kader voor toetreding tot het Verdrag van Minamata

Om partij te worden bij het Verdrag van Minamata inzake kwik, moet een land de wettelijke procedures volgen die in de tekst van het verdrag zijn vastgelegd, met name in artikel 30 betreffende „Ondertekening“, artikel 31 betreffende „Ratificatie, aanvaarding, goedkeuring of toetreding“ en artikel 32 betreffende „Inwerkingtreding“. Deze bepalingen zijn in overeenstemming met het internationaal gewoonterecht en de internationale praktijken inzake deelname aan verdragen.

Artikel 30 bepaalt dat het Verdrag van 10 oktober 2013 tot en met 9 oktober 2014 op aangewezen locaties openstond voor ondertekening door alle staten en regionale organisaties voor economische integratie. Voor landen die tijdens deze periode niet hebben ondertekend, biedt artikel 31 de mogelijkheid tot toetreding, waarbij een staat na afloop van de ondertekeningsperiode kan aangeven dat hij zich aan het verdrag wil houden. Ratificatie, aanvaarding of goedkeuring omvat doorgaans een formeel proces waarbij de regering van een land de akte van ratificatie indient bij de depositaris (de secretaris-generaal van de Verenigde Naties), waarmee zij aangeeft zich te zullen houden aan de verplichtingen van het verdrag. Volgens artikel 32 treedt het verdrag voor een specifieke partij in werking op de negentigste dag na de nederlegging van haar akte van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding (Verdrag van Minamata inzake kwik, 2013).

De wijze waarop een land wettelijk verdragen zoals het Verdrag van Minamata aangaat, hangt af van zijn grondwettelijk en juridisch kader. Hoewel het verdrag zelf voorziet in een uniforme toetredingsprocedure, verschillen de interne wettelijke vereisten voor het aangaan van verdragen per rechtsgebied. Dit leidt tot het onderscheid tussen monistische en dualistische benaderingen van het internationaal recht, wat een aanzienlijke invloed heeft op de manier waarop verdragsverplichtingen in nationale rechtsstelsels worden geïntegreerd.

Monistische versus dualistische benadering van verdragen

Landen hanteren ofwel een monistische ofwel een dualistische benadering van de verhouding tussen internationaal en nationaal recht, wat bepaalt hoe verdragen zoals het Verdrag van Minamata worden omgezet in afdwingbaar nationaal recht. In een monistisch stelsel wordt het internationaal recht bij ratificatie of toetreding automatisch in het nationaal recht opgenomen, zonder dat daarvoor aanvullende wetgevende maatregelen nodig zijn. Verdragen zijn in dergelijke systemen rechtstreeks toepasselijk en kunnen voor binnenlandse rechtbanken worden ingeroepen zonder dat er uitvoeringswetgeving nodig is. Voorbeelden van monistische staten zijn onder meer Nederland en Frankrijk, waar geratificeerde verdragen, afhankelijk van de grondwet, een status hebben die gelijkwaardig is aan of zelfs superieur is aan die van nationale wetten.

Een dualistisch systeem daarentegen beschouwt internationaal en nationaal recht als afzonderlijke rechtsorden. In dergelijke systemen wordt een verdrag pas onderdeel van het nationale recht wanneer het expliciet via nationale wetgeving of andere rechtsinstrumenten wordt opgenomen. Deze benadering zorgt ervoor dat verdragsverplichtingen worden afgestemd op bestaande nationale rechtskaders voordat ze kunnen worden afgedwongen. Het Verenigd Koninkrijk en veel landen van het Gemenebest zijn voorbeelden van de dualistische benadering, waarbij het parlement wetgeving moet aannemen om internationale overeenkomsten ten uitvoer te brengen. In een dualistische staat zouden de bepalingen van het Verdrag van Minamata bijvoorbeeld pas afdwingbaar worden na de goedkeuring van een specifieke wet of een wijziging van bestaande milieuwetten.

Laten we voor deze analyse eens een hypothetisch land als voorbeeld nemen om de toepassing van deze benaderingen te illustreren. Als dit land een dualistisch systeem hanteert, zou het na ratificatie van het verdrag uitvoeringswetgeving moeten aannemen om de verplichtingen van het verdrag op nationaal niveau ten uitvoer te leggen. Dit zou kunnen betekenen dat milieubeschermingswetten moeten worden aangepast of dat er nieuwe regelgevingskaders voor het beheer van kwik moeten worden opgezet. Dit proces kan tijdrovend zijn en aanleiding geven tot politiek debat, waardoor de naleving van de in het verdrag vastgelegde termijnen mogelijk vertraging oploopt. Als het land daarentegen een monistisch systeem hanteert, worden de bepalingen van het Verdrag van Minamata door de ratificatie onmiddellijk onderdeel van de nationale wetgeving, waardoor een snellere implementatie mogelijk is, mits er geen conflicten zijn met bestaande wettelijke normen. De keuze tussen een monistische en een dualistische benadering weerspiegelt vaak de historische, constitutionele en politieke context van een land en beïnvloedt de snelheid en de wijze waarop aan internationale verplichtingen wordt voldaan.

Gevolgen voor de vertaling van nationale wetgeving

Ongeacht of een land een monistische of dualistische benadering hanteert, omvat de omzetting van het Verdrag van Minamata in nationale wetgeving verschillende praktische stappen. In dualistische stelsels omvat het wetgevingsproces doorgaans het opstellen van wetsvoorstellen waarin de bepalingen van het verdrag, zoals verboden op kwikwinning of emissiebeperkingen, worden opgenomen in bestaande milieu- of gezondheidswetgeving. Vaak zijn een openbare raadpleging, een parlementair debat en goedkeuring door de uitvoerende macht vereist voordat dergelijke wetten van kracht worden. Daarnaast moeten landen regelgevende instanties oprichten of bestaande instanties aanwijzen om toe te zien op de naleving, de kwikniveaus te monitoren en verslag uit te brengen aan het secretariaat van het verdrag.

In monistische systemen is er dankzij de rechtstreekse omzetting weliswaar geen nieuwe wetgeving nodig, maar vereist de praktische uitvoering nog steeds bestuurlijke maatregelen. Zo kan het bijvoorbeeld nodig zijn dat nationale autoriteiten richtsnoeren of voorschriften vaststellen om ervoor te zorgen dat de industrie voldoet aan de vereisten van het verdrag inzake het gebruik en de verwijdering van kwik. In beide systemen hangt een effectieve omzetting van het verdrag in uitvoerbare nationale wetgeving af van institutionele capaciteit, financiering en politieke wil. Met name ontwikkelingslanden kunnen voor uitdagingen komen te staan bij het afstemmen van hun juridische en bestuurlijke systemen op de ambitieuze doelstellingen van het verdrag, wat het belang onderstreept van de mechanismen voor financiële en technische bijstand waarin de artikelen 13 en 14 van het Verdrag van Minamata voorzien (Verdrag van Minamata inzake kwik, 2013).

Verband met het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT), aangenomen op 23 mei 1969, vormt het fundamentele kader voor de uitleg, toepassing en werking van internationale verdragen. Het codificeert het internationaal gewoonterecht inzake verdragen en bestrijkt aspecten zoals het sluiten, de inwerkingtreding, voorbehouden, uitleg en beëindiging van verdragen. Een belangrijke vraag in de context van het Verdrag van Minamata is of dit verdrag expliciet onder het VCLT valt en hoe deze relatie andere landen informeert over het aangaan van verdragen binnen het Minamata-kader.

Het Verdrag van Minamata inzake kwik is geen rechtstreekse partij bij het VCLT, aangezien het VCLT van toepassing is op verdragen tussen staten en geen bepalingen bevat met betrekking tot de interne werking van specifieke verdragen, tenzij daar expliciet naar wordt verwezen. De beginselen en bepalingen van het VCLT zijn echter op grond van het internationaal gewoonterecht van toepassing op het Verdrag van Minamata. Veel van de procedurele artikelen van het Verdrag van Minamata, zoals die betreffende ondertekening, ratificatie en inwerkingtreding, weerspiegelen de door het VCLT vastgestelde normen. Zo komt artikel 31 van het Verdrag van Minamata inzake ratificatie overeen met artikel 14 van het VCLT, dat betrekking heeft op de instemming om door een verdrag gebonden te zijn. Evenzo zijn de bepalingen van het Verdrag van Minamata inzake wijzigingen en protocollen (artikelen 28 en 29) in overeenstemming met de richtlijnen van het VCLT inzake verdragswijzigingen (artikelen 39-41 van het VCLT).

Voor landen die overwegen toe te treden tot het Verdrag van Minamata biedt de afstemming op de beginselen van het VCLT duidelijkheid en voorspelbaarheid in het verdragssluitingsproces. De nadruk die het VCLT legt op goede trouw (pacta sunt servanda, artikel 26) en het verbod om zich op intern recht te beroepen om het niet nakomen van verdragsverplichtingen te rechtvaardigen (artikel 27) onderstrepen het bindende karakter van de verbintenissen uit hoofde van het Verdrag van Minamata. Dit is met name relevant voor dualistische staten, waar binnenlandse juridische beperkingen niet mogen worden gebruikt als excuus voor het niet uitvoeren van de vereisten van het verdrag. Bovendien bieden de bepalingen van het VCLT inzake voorbehouden (artikelen 19-23) richtsnoeren voor landen die hun verplichtingen uit hoofde van specifieke artikelen van het Verdrag van Minamata willen beperken, met inachtneming van de eigen regels van het verdrag inzake voorbehouden krachtens artikel 33.

De relatie tussen het Verdrag van Minamata en het VCLT heeft bredere implicaties voor het internationaal milieurecht. Deze relatie fungeert als een model voor de manier waarop moderne verdragen kunnen voortbouwen op gevestigde rechtsnormen om consistentie en legitimiteit in mondiaal bestuur te waarborgen. Landen die het Verdrag van Minamata of soortgelijke overeenkomsten aangaan, kunnen een beroep doen op de interpretatieve kaders van het VCLT om geschillen op te lossen, onduidelijkheden weg te nemen en naleving van internationale rechtsnormen te waarborgen. Deze onderlinge verbondenheid onderstreept het belang van capaciteitsopbouw op het gebied van internationaal recht voor staten, met name voor landen met beperkte ervaring in het onderhandelen over en uitvoeren van verdragen.

De invloed van het Verdrag van Minamata op de wereldwijde kwikverontreiniging

Sinds de inwerkingtreding ervan heeft het Verdrag van Minamata aanzienlijke vooruitgang geboekt bij de aanpak van de wereldwijde kwikverontreiniging, hoewel er nog steeds uitdagingen zijn. Een van de meest directe gevolgen is de geleidelijke uitfasering van kwikhoudende producten, zoals voorgeschreven in artikel 4 en bijlage A. Uiterlijk in 2020 moesten de partijen de productie, invoer en uitvoer van gespecificeerde producten, zoals batterijen, schakelaars en bepaalde soorten lampen, stopzetten. Deze bepaling heeft innovatie op het gebied van kwikvrije alternatieven gestimuleerd en ervoor gezorgd dat er minder kwik in de afvalstromen terechtkomt (UNEP, 2020).

De aandacht die het Verdrag besteedt aan ambachtelijke en kleinschalige goudwinning (ASGM), zoals vastgelegd in artikel 7, richt zich op een van de grootste bronnen van kwikemissies wereldwijd. ASGM is verantwoordelijk voor ongeveer 38% van de wereldwijde kwikemissies, voornamelijk in ontwikkelingslanden waar alternatieve bronnen van inkomsten schaars zijn. Het verdrag moedigt de partijen aan om nationale actieplannen (NAP’s) op te stellen om het gebruik van kwik in ASGM terug te dringen, veiligere technologieën te bevorderen en kwetsbare gemeenschappen te beschermen. Hoewel de vooruitgang ongelijkmatig is verlopen als gevolg van sociaal-economische beperkingen, getuigen de door landen als Peru en Ghana ingediende NAP’s van een groeiende inzet om deze cruciale kwestie aan te pakken (UNEP, 2021).

Op beleidsniveau heeft het Verdrag van Minamata de ontwikkeling van nationale inventarissen voor kwikemissies en -lozingen gestimuleerd, waardoor de gegevensverzameling en de transparantie zijn bevorderd. Krachtens de artikelen 8 en 9 moeten de Partijen belangrijke bronnen van kwikverontreiniging in kaart brengen en beheersmaatregelen nemen, wat bijdraagt aan een wereldwijd inzicht in de kwikstromen. De rapportageverplichtingen van het verdrag, zoals uiteengezet in artikel 21, waarborgen de verantwoordingsplicht en bevorderen de uitwisseling van beste praktijken tussen de partijen.

Ondanks deze resultaten stuit het Verdrag op hindernissen bij het bereiken van universele naleving. De handhaving blijft inconsistent, met name in regio’s met zwakke regelgevingskaders of beperkte middelen. De illegale handel in kwik, zoals benadrukt in recente rapporten over smokkel in het Amazonegebied, ondermijnt de wereldwijde inspanningen om de aanvoerbronnen te beheersen (Environmental Investigation Agency, 2025). Bovendien is er kritiek op het financiële mechanisme dat is ingesteld krachtens artikel 13, waaronder het Specifiek Internationaal Programma en het Trustfonds van de Global Environment Facility (GEF), vanwege onvoldoende financiering ter ondersteuning van de uitvoeringsinspanningen van ontwikkelingslanden.

Gevolgen voor andere landen en toekomstige ontwikkelingen

Het Verdrag van Minamata biedt waardevolle lessen voor landen die grensoverschrijdende milieu-uitdagingen via internationale verdragen willen aanpakken. Het succes ervan hangt af van de integratie van mondiale toezeggingen met lokale maatregelen, een proces dat wordt bepaald door het juridische en institutionele kader van elk land. Voor landen die ratificatie overwegen, is inzicht in de wisselwerking tussen monistische en dualistische systemen van cruciaal belang om een tijdige en effectieve uitvoering te waarborgen. Met name dualistische staten moeten prioriteit geven aan wetshervormingen om vertragingen bij de naleving te voorkomen, terwijl monistische staten zich moeten richten op administratieve paraatheid om de verdragsverplichtingen in de praktijk te brengen.

De afstemming van het Verdrag van Minamata op de beginselen van het VCLT biedt een routekaart voor andere milieuovereenkomsten. Dit onderstreept het belang van het naleven van gevestigde normen van het verdragsrecht om vertrouwen en samenwerking tussen staten op te bouwen. Landen die verdragen sluiten in het kader van het Verdrag van Minamata of soortgelijke kaders, zouden de richtsnoeren van het VCLT inzake onderhandeling, ratificatie en geschillenbeslechting moeten benutten om hun weg te vinden in complexe juridische landschappen. Dit geldt met name voor opkomende economieën en kleine eilandstaten in ontwikkeling, die wellicht niet over de juridische expertise of middelen beschikken om volledig deel te nemen aan internationale verdragsprocessen.

Om het Minamata-verdrag in de toekomst te versterken, moeten tekortkomingen op het gebied van financiering, handhaving en bewustwording worden aangepakt. Het versterken van de capaciteit van ontwikkelingslanden door middel van gerichte hulp en technologieoverdracht is essentieel voor het bereiken van de doelstellingen van het verdrag. Bovendien zou het integreren van doelstellingen voor kwikreductie in bredere agenda’s voor duurzame ontwikkeling, zoals de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG’s) van de Verenigde Naties, de impact ervan kunnen vergroten. Zo zou het afstemmen van maatregelen ter beheersing van kwik op SDG 3 (Goede gezondheid en welzijn) en SDG 6 (Schoon water en sanitaire voorzieningen) de relevantie van het verdrag voor mondiale prioriteiten versterken.

Conclusie

Het Verdrag van Minamata inzake kwik vormt een cruciale stap voorwaarts in de wereldwijde strijd tegen kwikverontreiniging. Door een alomvattend kader voor het beheer van kwik vast te stellen, pakt het een ernstige bedreiging voor het milieu en de volksgezondheid aan, met verstrekkende gevolgen. De wettelijke bepalingen van het verdrag bieden landen een duidelijk traject om bindende verbintenissen aan te gaan, terwijl het onderscheid tussen monistische en dualistische benaderingen de uiteenlopende manieren benadrukt waarop verdragsverplichtingen in nationaal recht worden omgezet. Hoewel het Verdrag van Minamata geen directe partij is bij het VCLT van 1969, biedt de afstemming ervan op de beginselen van het VCLT waardevolle inzichten voor staten die verdragen opstellen. Door middel van voortdurende internationale samenwerking, toereikende financiering en een krachtige uitvoering heeft het Verdrag van Minamata het potentieel om de wereldwijde kwikverontreiniging aanzienlijk te verminderen en zo de weg te effenen voor een gezondere en duurzamere toekomst.

Referenties

  • Environmental Investigation Agency. (2025). Mensensmokkelaars laten geen middel onbeproefd: illegale kwikhandel in het Amazonegebied. Ontleend aan relevante informatie op het internet.
  • Verdrag van Minamata inzake kwik. (2013). Tekst en bijlagen. Milieuprogramma van de Verenigde Naties. Geraadpleegd via https://minamataconvention.org/en/resources/minamata-convention-mercury-text-and-annexes
  • Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP). (2019). Minamata-verdrag inzake kwik: voortgangsrapport. Ontleend aan relevante informatie op het internet.
  • Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP). (2020). Het Verdrag van Minamata inzake kwik bestaat drie jaar. Ontleend aan relevante informatie op het internet.
  • Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP). (2021). De wereld viert de verjaardag van het verdrag tegen giftig kwik. Ontleend aan relevante informatie op het internet.
  • Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT). (1969). Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1155, blz. 331.