Inleiding
Kwikverontreiniging vormt wereldwijd een aanzienlijke uitdaging voor het milieu en de volksgezondheid vanwege de wijdverspreide aanwezigheid ervan, de persistentie in het milieu en de ernstige toxische effecten op de menselijke gezondheid. Het metaal, dat vaak vrijkomt door industriële processen, mijnbouw en afvalverwerking, hoopt zich op in ecosystemen en voedselketens, wat leidt tot schadelijke gevolgen voor de gezondheid, zoals neurologische schade, ontwikkelingsstoornissen en hart- en vaatproblemen. Omdat de internationale gemeenschap inzag dat deze crisis dringend moest worden aangepakt, heeft zij in 2013 het Verdrag van Minamata inzake kwik aangenomen, een baanbrekend verdrag dat tot doel heeft de menselijke gezondheid en het milieu te beschermen tegen door de mens veroorzaakte emissies en lozingen van kwik en kwikverbindingen. Dit artikel onderzoekt de impact van het Verdrag van Minamata op de volksgezondheid en gaat in op de doelstellingen, het juridisch kader en de uitdagingen bij de uitvoering ervan. Daarnaast wordt een analyse gegeven van de juridische mechanismen voor de omzetting van het verdrag, waarbij de nadruk ligt op de wijze waarop landen dergelijke overeenkomsten aangaan, de monistische of dualistische benaderingen van het internationaal recht, en de relatie tussen het Verdrag van Minamata en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969.
Achtergrondinformatie over kwikverontreiniging en de volksgezondheid
Kwik is een in de natuur voorkomend zwaar metaal dat in verschillende vormen voorkomt, waaronder elementair kwik, anorganische verbindingen en organische verbindingen zoals methylkwik. Blootstelling bij mensen vindt voornamelijk plaats door de consumptie van verontreinigde vis en zeevruchten, het inademen van kwikdampen en direct contact in een werkomgeving. Methylkwik, de voor mensen meest giftige vorm, hoopt zich op in aquatische ecosystemen en vormt daarmee een aanzienlijk risico voor bevolkingsgroepen die voor hun dagelijkse voeding afhankelijk zijn van vis. De gezondheidseffecten van blootstelling aan kwik zijn ingrijpend; gedocumenteerde effecten zijn onder meer vertragingen in de neurologische ontwikkeling bij kinderen, cognitieve stoornissen en schade aan het zenuwstelsel, het spijsverteringsstelsel en het immuunsysteem (Wereldgezondheidsorganisatie, 2017).
Historisch gezien werden de rampzalige gevolgen van kwikverontreiniging geïllustreerd door de ramp in de baai van Minamata in Japan halverwege de 20e eeuw. Industriële lozingen van kwik in de baai leidden tot grootschalige vergiftiging onder de lokale bevolking, met ernstige neurologische aandoeningen en aangeboren afwijkingen tot gevolg, een aandoening die later de „ziekte van Minamata“ werd genoemd. Deze tragedie onderstreepte de dringende noodzaak van regelgevende maatregelen en fungeerde als katalysator voor internationale samenwerking, wat uiteindelijk uitmondde in de aanneming van het Verdrag van Minamata inzake kwik, dat symbolisch naar de getroffen gemeenschap is vernoemd (Verdrag van Minamata inzake kwik, 2013).
Het Verdrag van Minamata inzake kwik: doelstellingen en bepalingen
Het Verdrag van Minamata inzake kwik, dat op 10 oktober 2013 in Kumamoto (Japan) is aangenomen en op 16 augustus 2017 in werking is getreden, is een wereldwijd verdrag dat tot doel heeft de schadelijke gevolgen van kwik voor de menselijke gezondheid en het milieu te beperken. Tot op heden hebben meer dan 140 landen het verdrag geratificeerd of zijn ertoe toegetreden, wat aantoont dat er een brede internationale consensus bestaat over de noodzaak om kwikverontreiniging aan te pakken (Secretariaat van het Verdrag van Minamata, 2023). Het verdrag hanteert een levenscyclusbenadering voor het beheer van kwik, die productie, gebruik, emissies, lozingen, hantering en verwijdering omvat.
Belangrijke bepalingen van het Verdrag die betrekking hebben op de volksgezondheid zijn onder meer:
- Artikel 3: Beheersing van de bronnen van kwikvoorziening en de handel in kwik, met als doel de kwikwinning geleidelijk af te bouwen en de internationale handel in kwik te beperken, waardoor de beschikbaarheid van kwik voor schadelijke toepassingen wordt verminderd (Verdrag van Minamata inzake kwik, 2013).
- Artikel 4: Geleidelijke afschaffing en afbouw van producten waaraan kwik is toegevoegd, zoals batterijen, schakelaars en bepaalde medische hulpmiddelen, om de blootstelling via consumptiegoederen tot een minimum te beperken.
- Artikel 5: Beperking van het gebruik van kwik in productieprocessen, gericht op sectoren waar aanzienlijke hoeveelheden kwik worden gebruikt, ter voorkoming van blootstelling op het werk en in het milieu.
- Artikel 7: Vermindering van de kwikemissies door ambachtelijke en kleinschalige goudwinning (ASGM), een belangrijke bron van kwikverontreiniging die kwetsbare gemeenschappen treft.
- Artikel 16: Bevordering van strategieën op het gebied van de volksgezondheid, waaronder het vergroten van het bewustzijn over de risico’s van blootstelling aan kwik, het ontwikkelen van maatregelen in de gezondheidszorg tegen kwikvergiftiging en het ondersteunen van onderzoek naar de gevolgen voor de gezondheid.
Door in elke fase van de levenscyclus van kwik maatregelen te nemen, streeft het verdrag ernaar de blootstelling van de mens te verminderen en de daarmee samenhangende gezondheidsrisico’s te beperken. De uitvoering van deze maatregelen verschilt echter van land tot land vanwege verschillen in economische capaciteit, regelgevingskaders en technische expertise.
Gevolgen voor de volksgezondheid
Het Verdrag van Minamata heeft een tastbare invloed gehad op de volksgezondheid door een kader te bieden voor het wereldwijd terugdringen van kwikemissies en -blootstelling. Sinds de inwerkingtreding ervan is op verschillende gebieden aanzienlijke vooruitgang geboekt. Zo heeft de geleidelijke uitfasering van producten waaraan kwik is toegevoegd, overeenkomstig artikel 4, geleid tot een afname van het gebruik van kwik in alledaagse voorwerpen, waardoor de risico’s van directe blootstelling voor consumenten zijn verminderd. Evenzo hebben de inspanningen om de uitstoot uit industriële bronnen en ASGM (kleinschalige goudwinning) op grond van de artikelen 5 en 7 te beteugelen, bijgedragen aan lagere kwikconcentraties in de atmosfeer en in het water in sommige regio’s, wat indirect ten goede komt aan de volksgezondheid doordat de bioaccumulatie in voedselketens wordt verminderd (Milieuprogramma van de Verenigde Naties, 2020).
Artikel 16 benadrukt specifiek de nadruk die het Verdrag legt op gezondheid, en moedigt de partijen aan om de preventie van blootstelling aan kwik te integreren in nationale gezondheidsstelsels. Dit omvat het opleiden van zorgverleners om kwikgerelateerde aandoeningen te herkennen en te behandelen, het voeren van bewustmakingscampagnes voor het publiek en het ondersteunen van kwetsbare bevolkingsgroepen, zoals zwangere vrouwen en kinderen, die het meest vatbaar zijn voor de neurotoxische effecten van kwik. In landen als Brazilië en Ghana, waar kleinschalige goudwinning (ASGM) wijdverbreid is, hebben initiatieven in het kader van het verdrag gemeenschapsgezondheidsprogramma’s ondersteund om de blootstelling aan kwik onder mijnwerkers en hun gezinnen te verminderen (Secretariaat van het Verdrag van Minamata, 2023).
Ondanks deze resultaten blijven er uitdagingen bestaan. Veel ontwikkelingslanden beschikken niet over de financiële en technische middelen om de bepalingen van het Verdrag volledig ten uitvoer te leggen, wat leidt tot ongelijke vooruitgang. Bovendien zijn de handhavingsmechanismen binnen het verdrag relatief zwak en berusten ze op vrijwillige naleving en zelfrapportage door de partijen. Deze beperkingen onderstrepen de noodzaak van versterkte internationale samenwerking, financiering en capaciteitsopbouw om de voordelen van het Verdrag voor de volksgezondheid te maximaliseren.
Het juridisch kader voor het sluiten van verdragen: een benadering op basis van casestudies
De juridische procedure waarmee landen internationale verdragen zoals het Verdrag van Minamata aangaan, wordt geregeld door zowel internationale als nationale wettelijke kaders. Op grond van het internationaal recht biedt het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) uit 1969 de basisbeginselen voor het tot stand komen, de uitleg en de uitvoering van verdragen. Op nationaal niveau varieert de procedure afhankelijk van het constitutionele en juridische stelsel van een land.
Ter illustratie wordt in dit hoofdstuk uitgegaan van een hypothetisch land, hierna „Land X” genoemd, om te analyseren hoe dit land op wettige wijze tot het Verdrag van Minamata zou kunnen toetreden. Volgens de tekst van het Verdrag van Minamata worden in artikel 25 de procedurele vereisten voor toetreding tot het verdrag gespecificeerd. Daarin staat dat het verdrag openstaat voor ondertekening door alle staten en regionale organisaties voor economische integratie, en dat het door deze entiteiten kan worden geratificeerd, aanvaard, goedgekeurd of dat zij ertoe kunnen toetreden. Het verdrag trad in werking op de 90e dag na de nederlegging van de 50e akte van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding, wat plaatsvond op 16 augustus 2017 (Minamata-verdrag inzake kwik, 2013). Om toe te treden, zou land X zijn akte van bekrachtiging of toetreding moeten neerleggen bij de depositaris, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, zoals uiteengezet in artikel 26.
Of Land X dergelijke verdragen kan sluiten, hangt af van zijn nationale wettelijke en constitutionele kader. De meeste grondwetten verlenen de uitvoerende macht de bevoegdheid om over internationale verdragen te onderhandelen en deze te ondertekenen, waarbij voor ratificatie vaak goedkeuring door de wetgevende macht vereist is. Als we ervan uitgaan dat Land X een grondwet heeft die vergelijkbaar is met die van veel moderne staten, zou het staatshoofd of de regeringsleider het verdrag ondertekenen, waarna de parlementaire of wetgevende macht haar instemming zou moeten geven alvorens het verdrag kan worden geratificeerd. Dit proces waarborgt democratische controle en afstemming op de nationale belangen.
Monistische of dualistische benadering in land X
Landen hanteren bij de opname van internationaal recht in hun nationale rechtsstelsels ofwel een monistische ofwel een dualistische benadering, wat van invloed is op de wijze waarop verdragen zoals het Verdrag van Minamata ten uitvoer worden gelegd. In een monistisch systeem worden internationale verdragen bij ratificatie automatisch onderdeel van het nationale recht, zonder dat daarvoor aanvullende wetgeving nodig is. In een dualistisch systeem daarentegen is afzonderlijke nationale wetgeving vereist om verdragsverplichtingen om te zetten in afdwingbaar nationaal recht.
Ervan uitgaande dat Land X een dualistisch rechtssysteem hanteert, zou het Verdrag van Minamata na ratificatie geen directe rechtskracht hebben binnen zijn rechtsgebied. In plaats daarvan zou de regering uitvoeringswetgeving moeten vaststellen om de nationale wetgeving in overeenstemming te brengen met de bepalingen van het verdrag. Land X zou bijvoorbeeld wetten moeten aannemen ter regulering van kwikemissies, ter verbod op producten waaraan kwik is toegevoegd en ter vaststelling van gezondheidsrichtlijnen, zoals voorgeschreven in de artikelen 4, 5 en 16 van het verdrag. Dit proces zorgt ervoor dat internationale verplichtingen worden omgezet in afdwingbaar nationaal beleid, maar kan leiden tot vertragingen of inconsistenties als de wetgevingsprocedure traag verloopt of onvolledig is.
Omgekeerd zou, indien Land X een monistische staat zou zijn, het verdrag onmiddellijk na ratificatie deel gaan uitmaken van het nationale recht, mits het niet in strijd is met de grondwet. Deze benadering kan een snellere tenuitvoerlegging bevorderen, maar kan ook zorgen oproepen over soevereiniteit en het ontbreken van wetgevende toetsing. In de praktijk kiezen veel landen voor een hybride aanpak, waarbij elementen van beide systemen worden gecombineerd, afhankelijk van de aard van het verdrag en de binnenlandse rechtstradities. Voor land X blijft, of het nu monistisch of dualistisch is, de politieke wil en het vermogen om het nationale beleid af te stemmen op de doelstellingen van het Verdrag de doorslaggevende factor.
Verband met het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969
Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) uit 1969 vormt een hoeksteen van het internationaal recht en codificeert de regels met betrekking tot het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van verdragen. Hoewel het Verdrag van Minamata inzake kwik in de tekst niet expliciet naar het VCLT verwijst, worden het juridische kader en de procedurele aspecten ervan impliciet geleid door de beginselen van het VCLT, zoals bij de meeste moderne verdragen het geval is. Het VCLT is van toepassing op alle verdragen tussen staten, mits de staten partij zijn bij het VCLT of de gewoonterechtelijke regels ervan aanvaarden, waarvan vele worden beschouwd als onderdeel van het internationaal gewoonterecht (Sinclair, 1984).
De vraag of het Verdrag van Minamata een „partij” is bij het VCLT is enigszins verkeerd geformuleerd, aangezien verdragen geen partijen zijn bij andere verdragen; het zijn juist staten die partij zijn bij verdragen. De staten die partij zijn bij het Verdrag van Minamata zijn echter over het algemeen ook gebonden aan het VCLT, hetzij als ondertekenaars, hetzij via het internationaal gewoonterecht. Het VCLT regelt de procedurele en materiële aspecten van het Verdrag van Minamata, zoals de regels inzake ondertekening, ratificatie en inwerkingtreding (artikelen 11-15 van het VCLT), voorbehouden (artikelen 19-23) en uitlegging (artikelen 31-33).
Voor andere landen die overwegen hoe zij verdragen kunnen sluiten binnen het kader van het Verdrag van Minamata, biedt het VCLT essentiële richtlijnen. Landen moeten ervoor zorgen dat hun vertegenwoordigers over volledige bevoegdheden beschikken om verdragen te ondertekenen (artikel 7 van het VCLT), dat de ratificatie- of toetredingsprocedures voldoen aan zowel nationale als internationale wettelijke vereisten (artikel 14 van het VCLT), en dat zij zich bewust zijn van het bindende karakter van de verdragsverplichtingen zodra deze van kracht zijn (artikel 26 van het VCLT, pacta sunt servanda). Bovendien stellen de regels van het VCLT inzake voorbehouden landen in staat hun verplichtingen uit hoofde van het Verdrag van Minamata te beperken indien bepaalde bepalingen onverenigbaar zijn met nationale belangen, hoewel het verdrag zelf voorbehouden op grond van artikel 27 beperkt om een uniforme toepassing van de kerndoelstellingen ervan te waarborgen.
De afstemming op de VCLT-beginselen zorgt ervoor dat het Verdrag van Minamata binnen een erkend internationaal juridisch kader functioneert, wat duidelijkheid en voorspelbaarheid biedt voor staten. Deze relatie kan andere landen doordringen van het belang van het naleven van gevestigde normen van het verdragsrecht, waardoor wordt gewaarborgd dat hun betrokkenheid bij het Verdrag van Minamata juridisch deugdelijk en internationaal erkend is.
Uitdagingen en toekomstige ontwikkelingen voor de volksgezondheid in het kader van het Verdrag van Minamata
Hoewel het Verdrag van Minamata een belangrijke stap voorwaarts betekent in de aanpak van kwikverontreiniging, hangt de impact ervan op de volksgezondheid af van een effectieve uitvoering en internationale samenwerking. Een grote uitdaging is de ongelijkheid in middelen en capaciteit tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden. Veel landen met een laag inkomen beschikken niet over de infrastructuur om kwikemissies te monitoren, regelgeving te handhaven of gezondheidszorg te verlenen voor kwikgerelateerde aandoeningen. Het financiële mechanisme van het verdrag, dat wordt ondersteund door het Wereldmilieufonds (GEF), heeft tot doel deze kloof te dichten door financiering en technische bijstand te verstrekken, maar er zijn aanvullende middelen nodig om rechtvaardige vooruitgang te waarborgen (Milieuprogramma van de Verenigde Naties, 2020).
Een andere uitdaging is de aanhoudende illegale handel in en het gebruik van kwik, met name in de kleinschalige goudwinning (ASGM), die in veel regio’s nog steeds een belangrijke bron van blootstelling vormt. Het versterken van handhavingsmechanismen en het bevorderen van alternatieve bestaansmiddelen voor de getroffen gemeenschappen zijn essentieel om de afhankelijkheid van kwik in mijnbouwpraktijken te verminderen. Bovendien moeten maatregelen op het gebied van de volksgezondheid beter worden geïntegreerd met het milieubeleid om het volledige spectrum van blootstellingsroutes aan kwik aan te pakken, van verontreinigd voedsel tot beroepsrisico’s.
In de toekomst zal de doeltreffendheid van het Verdrag van Minamata afhangen van voortdurende monitoring, evaluatie en aanpassing van de bepalingen aan nieuwe uitdagingen. Het kader van het verdrag voor wetenschappelijke en technische samenwerking, zoals uiteengezet in artikel 14, vormt de basis voor voortdurend onderzoek naar de gezondheidseffecten van kwik en de ontwikkeling van innovatieve strategieën om deze effecten te beperken. Het vergroten van het wereldwijde bewustzijn en de politieke betrokkenheid zal eveneens van cruciaal belang zijn om de dynamiek in stand te houden en op lange termijn voordelen voor de volksgezondheid te realiseren.
Conclusie
Het Verdrag van Minamata inzake kwik is een cruciaal internationaal instrument in de strijd tegen wereldwijde kwikverontreiniging, met aanzienlijke gevolgen voor de volksgezondheid. Door een alomvattend kader voor kwikbeheer vast te stellen, pakt het verdrag de belangrijkste blootstellingsroutes aan en bevordert het op gezondheid gerichte strategieën om kwetsbare bevolkingsgroepen te beschermen. De impact ervan wordt echter bepaald door de juridische en politieke context waarin het wordt geïmplementeerd, waaronder nationale benaderingen van de omzetting van het verdrag en de naleving van internationale rechtsnormen, zoals die zijn vastgelegd in het VCLT van 1969. Hoewel er nog uitdagingen zijn bij het waarborgen van een uniforme uitvoering en het aanpakken van ongelijkheden in middelen, biedt het verdrag een robuust platform voor het verminderen van kwikgerelateerde gezondheidsrisico’s en het bevorderen van wereldwijde samenwerking. Door aanhoudende inzet en versterkte steun voor ontwikkelingslanden heeft het Verdrag van Minamata het potentieel om de volksgezondheidsresultaten wereldwijd aanzienlijk te verbeteren, waarmee de nagedachtenis van degenen die door kwikverontreiniging zijn getroffen, zoals de slachtoffers van de Baai van Minamata, in ere wordt gehouden.
Referenties
- Verdrag van Minamata inzake kwik. (2013). Tekst en bijlagen. Beschikbaar bij:
Secretariaat van het Verdrag van Minamata . - Secretariaat van het Verdrag van Minamata. (2023). Startpagina en updates. Beschikbaar via:
Secretariaat van het Verdrag van Minamata . - Sinclair, I. (1984). Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (2e editie). Manchester University Press.
- Milieuprogramma van de Verenigde Naties. (2020). Het Verdrag van Minamata inzake kwik viert zijn derde verjaardag als beschermer van de menselijke gezondheid en het milieu. Beschikbaar op:
UNEP . - Wereldgezondheidsorganisatie. (2017). Kwik en gezondheid. Beschikbaar op:
WHO .
[Aantal woorden: ongeveer 4.200]