Inleiding
Illegale, ongemelde en ongereglementeerde (IUU) visserij vormt een aanzienlijke bedreiging voor de mariene ecosystemen wereldwijd; deze ondermijnt duurzaam visserijbeheer, leidt tot uitputting van visbestanden en brengt het levensonderhoud in gevaar van miljoenen mensen die voor hun voedsel en economische zekerheid afhankelijk zijn van de oceaan. Met naar schatting 11 tot 26 miljoen ton illegaal gevangen vis per jaar, wat neerkomt op tot wel 15% van de wereldwijde vangsten (FAO, 2020), vereist de omvang van deze maritieme criminaliteit krachtige internationale samenwerking en handhavingsmechanismen. De Overeenkomst inzake havenstaatmaatregelen ter voorkoming, bestrijding en uitbanning van illegale, niet-aangegeven en ongereglementeerde visserij (PSMA), die in 2009 onder auspiciën van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) werd aangenomen, is het eerste juridisch bindende internationale verdrag dat specifiek gericht is op IUU-visserij. Door havenstaten de bevoegdheid te geven de toegang tot hun havens te controleren en het aanlanden van illegaal gevangen vis te voorkomen, beoogt de PSMA de economische prikkels voor IUU-visserij te ondermijnen en de wereldwijde inspanningen voor het behoud van mariene hulpbronnen te versterken.
In dit artikel wordt de PSMA onder de loep genomen als een cruciaal instrument in de strijd tegen criminaliteit op zee, waarbij de belangrijkste bepalingen, de juridische grondslagen en de uitdagingen bij de tenuitvoerlegging ervan worden onderzocht. Er wordt dieper ingegaan op de relatie van het verdrag met bredere internationale rechtskaders, zoals het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) uit 1969, om de implicaties ervan voor de deelname van staten en de praktijk van het sluiten van verdragen te beoordelen. Daarnaast behandelt het artikel de mechanismen waarmee een hypothetisch land op legale wijze verdragen zoals de PSMA kan aangaan, waarbij wordt gekeken of een dergelijke staat een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert en hoe verdragsverplichtingen worden omgezet in nationale wetgeving. Door middel van deze analyse tracht het artikel een uitgebreid inzicht te verschaffen in de rol van de PSMA bij het terugdringen van IUU-visserij en het belang ervan binnen het landschap van het internationale mariene bestuur.
De wereldwijde uitdaging van IUU-visserij
Illegale, niet-gerapporteerde en ongereglementeerde visserij omvat een reeks activiteiten die in strijd zijn met nationale en internationale visserijwetgeving. Onder illegale visserij wordt verstaan: activiteiten die in strijd zijn met de wetgeving van een staat of met de voorschriften van een regionale visserijbeheerorganisatie (RFMO). Niet-gerapporteerde visserij betreft vangsten die niet of onjuist aan de bevoegde autoriteiten worden gemeld, terwijl ongereguleerde visserij plaatsvindt in gebieden of op soorten waarvoor geen beheersmaatregelen bestaan (FAO, 2001). Samen ondermijnt IUU-visserij de inspanningen voor het behoud van visbestanden, verstoort zij de eerlijke marktwerking en verergert zij overbevissing, met name in ontwikkelingslanden aan de kust met beperkte handhavingscapaciteiten.
De economische en ecologische gevolgen van IUU-visserij zijn ingrijpend. Economisch gezien leidt dit tot jaarlijkse verliezen van miljarden dollars; schattingen wijzen op wereldwijde kosten van maximaal 23,5 miljard dollar per jaar (Agnew et al., 2009). Ecologisch gezien draagt het bij aan de instorting van visbestanden, verstoort het de mariene biodiversiteit en vormt het een bedreiging voor de voedselzekerheid in kwetsbare regio’s. Sociaal gezien benadeelt het vissers die zich aan de wet houden en houdt het arbeidsmisbruik in stand, waaronder mensenhandel en dwangarbeid op vissersvaartuigen (EJFoundation, 2021). Het aanpakken van IUU-visserij vereist daarom niet alleen strengere handhaving op zee, maar ook mechanismen om te voorkomen dat illegaal gevangen vis op de wereldmarkten terechtkomt – een leemte die de PSMA tracht op te vullen.
De Overeenkomst inzake havenstaatmaatregelen: een juridisch kader ter bestrijding van IUU-visserij
De PSMA, die op 22 november 2009 is aangenomen en op 5 juni 2016 in werking is getreden, is een baanbrekend verdrag dat tot doel heeft de mazen in de wet te dichten waarvan exploitanten van IUU-visserij misbruik maken. Vanaf 2023 zijn meer dan 100 staten partij bij de overeenkomst geworden, wat wijst op een brede internationale inzet voor de bestrijding van criminaliteit op zee (FAO, 2023). De voornaamste doelstelling van de PSMA is te voorkomen dat schepen die zich bezighouden met IUU-visserij gebruikmaken van havens om hun vangsten aan land te brengen, voorraden te lossen of bij te tanken, waardoor hun activiteiten worden verstoord en wordt verhinderd dat illegale visserijproducten de nationale en internationale markten bereiken.
Het verdrag legt een reeks bindende verplichtingen op aan havenstaten, waarbij de nadruk ligt op controlemaatregelen en het delen van informatie. Belangrijke bepalingen zijn onder meer de verplichting voor vaartuigen die een haven willen aandoen om vooraf kennis te geven en informatie te verstrekken over hun visserijactiviteiten (artikel 9), vergunningsprocedures om te beoordelen of vaartuigen zich bezighouden met IUU-visserij (artikel 11), en de bevoegdheid om vaartuigen die verdacht worden van illegale activiteiten de toegang tot de haven of havendiensten te weigeren (artikel 11, lid 1). Bovendien moeten havenstaten inspecties uitvoeren van vaartuigen, vistuig en vangsten om na te gaan of de internationale en nationale regelgeving wordt nageleefd (artikel 13). De PSMA legt ook de nadruk op samenwerking en informatie-uitwisseling tussen staten en regionale visserijorganisaties (RFMOs) om vaartuigen die betrokken zijn bij IUU-visserij te identificeren en te monitoren (artikel 6).
Een van de innovatieve aspecten van de PSMA is de nadruk op havenstaten – van oudsher een zwakke schakel in de handhaving van de visserijwetgeving – in plaats van op vlaggenstaten, die vaak niet in staat of niet bereid zijn om controle uit te oefenen op hun schepen vanwege de praktijk van het varen onder goedkope vlaggen. Door de verantwoordelijkheid bij de havenstaten te leggen, creëert de PSMA een knelpunt voor IUU-visserijactiviteiten, aangezien vaartuigen uiteindelijk moeten aanmeren om hun vangsten te lossen. Deze aanpak is bijzonder effectief om de economische levensvatbaarheid van IUU-visserij te ondermijnen, aangezien het ontzeggen van markttoegang illegale vangsten onrendabel maakt (FAO, 2016).
Rechtsgrondslag voor toetreding tot het verdrag en deelname van staten
Om als land wettelijk verdragen zoals het PSMA te kunnen sluiten, moet het zich houden aan de internationale rechtsnormen inzake het sluiten van verdragen, evenals aan zijn eigen grondwettelijke en wettelijke kaders. Het proces bestaat doorgaans uit verschillende fasen: ondertekening, ratificatie, aanvaarding of goedkeuring, gevolgd door de nederlegging van de ratificatie-instrumenten bij de depositaris van het verdrag – in het geval van de PSMA is dat de directeur-generaal van de FAO (artikel 26 van de PSMA). Deze stappen waarborgen dat een staat zijn instemming betuigt om zich volgens het internationaal recht aan het verdrag te binden.
Artikel 25 van de PSMA beschrijft uitdrukkelijk de procedure voor de inwerkingtreding en bepaalt dat de overeenkomst voor een staat bindend wordt dertig dagen na de nederlegging van zijn akte van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding. Deze bepaling sluit aan bij het internationaal gewoonterecht, zoals vastgelegd in het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969, met name artikel 11, waarin wordt bepaald dat de instemming om gebonden te zijn kan worden uitgedrukt door ondertekening, ratificatie of toetreding. Bovendien staat artikel 24 van de PSMA toetreding open voor elke staat of regionale organisatie voor economische integratie, waarmee de inclusieve benadering van deelname in het verdrag wordt versterkt.
Afgezien van deze procedurele aspecten wordt het vermogen van een land om verdragen aan te gaan bepaald door zijn nationale grondwet en rechtsstelsel. Hoewel de PSMA geen specifieke binnenlandse mechanismen voor de aanneming van verdragen voorschrijft – en dergelijke zaken aan de soevereiniteit van de staat overlaat – verplicht het internationaal recht staten ervoor te zorgen dat hun interne processen in overeenstemming zijn met hun verdragsverplichtingen (VCLT, artikel 27). Voor een hypothetisch land zou dit proces afhangen van de vraag of het een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert, wat bepaalt hoe verdragen in de nationale wetgeving worden geïntegreerd.
Monistische versus dualistische benaderingen: de tenuitvoerlegging van verdragen in een hypothetisch land
De verhouding tussen internationaal en nationaal recht verschilt aanzienlijk van land tot land en wordt hoofdzakelijk ingedeeld in monistische en dualistische stelsels. In een monistisch stelsel is het internationaal recht na ratificatie van een verdrag rechtstreeks van toepassing binnen de nationale rechtsorde, waardoor er geen verdere wetgevende maatregelen nodig zijn om de bepalingen ervan in werking te laten treden. Deze benadering beschouwt internationaal en nationaal recht als onderdeel van één samenhangend rechtskader, waarbij verdragen vaak voorrang hebben boven daarmee strijdige nationale wetten (Kelsen, 1945). Landen als Nederland en Frankrijk zijn voorbeelden van monistische systemen, waar geratificeerde verdragen automatisch deel gaan uitmaken van het nationale recht, met inachtneming van grondwettelijke bepalingen.
In een dualistisch systeem daarentegen worden internationaal recht en nationaal recht als afzonderlijke domeinen beschouwd. Verdragen worden pas binnenlands afdwingbaar nadat ze via specifieke wetgeving zijn omgezet, wat vaak parlementaire goedkeuring of de vaststelling van uitvoeringswetten vereist (Dicey, 1915). Het Verenigd Koninkrijk en Canada zijn klassieke voorbeelden van dualistische staten, waar internationale overeenkomsten via een wet van het parlement in nationaal recht moeten worden omgezet voordat ze door rechtbanken kunnen worden toegepast of door autoriteiten kunnen worden afgedwongen.
Laten we voor deze analyse eens uitgaan van een hypothetisch land met een dualistische benadering, vergelijkbaar met veel common law-rechtsgebieden. In een dergelijke staat kan de regering de PSMA ondertekenen en ratificeren, maar de bepalingen ervan zijn pas binnenlands afdwingbaar nadat het parlement wetgeving heeft aangenomen waarmee het verdrag in het nationale recht wordt opgenomen. Dit proces omvat doorgaans het opstellen van een wetsvoorstel dat de verplichtingen van het verdrag weerspiegelt – zoals controles bij binnenkomst in havens en inspectievereisten op grond van de artikelen 9 en 13 van de PSMA – en het onderwerpen daarvan aan wetgevende toetsing en goedkeuring. Totdat deze stap is voltooid, blijft de staat op grond van het internationaal recht gebonden aan het verdrag, maar ontbreekt het aan het binnenlandse wettelijke kader om zijn verplichtingen effectief na te komen.
Deze dualistische benadering kan leiden tot vertragingen bij de uitvoering van verdragen, aangezien wetgevingsprocessen traag kunnen verlopen of op politieke weerstand kunnen stuiten. Tegelijkertijd zorgt deze benadering er echter voor dat verdragsverplichtingen worden afgestemd op nationale prioriteiten en juridische tradities, waardoor ruimte ontstaat voor een publiek debat en voor de aanpassing van internationale normen aan lokale contexten. Zo zou het hypothetische land bijvoorbeeld aanvullende sancties voor IUU-vissersvaartuigen kunnen invoeren of gespecialiseerde haveninspectie-eenheden kunnen oprichten als onderdeel van zijn uitvoeringswetgeving, waarbij de vereisten van de PSMA worden afgestemd op zijn handhavingscapaciteiten.
Als het land daarentegen een monistische benadering zou volgen, zou de PSMA bij ratificatie rechtstreeks van toepassing worden, waardoor afzonderlijke wetgeving overbodig zou zijn. Rechtbanken en bestuursorganen zouden de bepalingen ervan onmiddellijk kunnen handhaven, bijvoorbeeld door schepen die op grond van artikel 11 op de lijst van schepen die zich bezighouden met IUU-visserij staan, de toegang tot de haven te ontzeggen. Maar zelfs in monistische systemen kan aanvullende wet- of regelgeving nodig zijn om procedurele details te verduidelijken, zoals het aanwijzen van bevoegde autoriteiten of het vaststellen van sancties bij niet-naleving.
Ongeacht de gekozen aanpak is de omzetting van verdragsverplichtingen in uitvoerbare nationale wetgeving van cruciaal belang voor het welslagen van de PSMA. Staten moeten duidelijke institutionele kaders opzetten, middelen toewijzen voor haveninspecties en personeel opleiden om IUU-visserijactiviteiten op te sporen. Zonder effectieve uitvoering blijven de doelstellingen van het verdrag om misdaden op zee te ontmoedigen onbereikbaar, wat het belang onderstreept van het afstemmen van nationale rechtsstelsels op internationale verplichtingen.
De PSMA en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969
Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969 vormt het fundamentele kader voor het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van verdragen volgens het internationaal recht. Hoewel de PSMA zelf geen „partij“ is bij het VCLT – aangezien alleen staten en internationale organisaties tot verdragen kunnen toetreden – zijn de beginselen en regels van het VCLT op grond van het internationaal gewoonterecht van toepassing op de PSMA. Dit is van belang omdat veel bepalingen van het VCLT, zoals die betreffende de instemming met een verdrag (artikel 11), de inwerkingtreding (artikel 24) en de verplichting om verdragen te goeder trouw na te komen (artikel 26), gevestigde normen weerspiegelen die bindend zijn voor alle staten, ongeacht of zij al dan niet formele partijen bij het VCLT zijn (Sinclair, 1984).
De opstelling en werking van de PSMA zijn in overeenstemming met de beginselen van het VCLT, wat blijkt uit de duidelijke procedures voor ondertekening, ratificatie en toetreding (artikelen 24-26 van de PSMA) en de nadruk die wordt gelegd op de instemming van de staat als basis voor de juridische verplichting. Voor staten die de PSMA aangaan, zorgt de naleving van de VCLT-normen ervoor dat hun deelname rechtsgeldig is en internationaal wordt erkend. Deze relatie met het VCLT biedt een model voor andere landen die verdragen met vergelijkbare doelstellingen overwegen, aangezien het het belang van transparante en op consensus gebaseerde verdragsvormingsprocessen onderstreept.
Voor staten die geen partij zijn bij het VCLT geldt voor hun interacties met de PSMA nog steeds het internationaal gewoonterecht, wat betekent dat zij soortgelijke procedures voor ratificatie of toetreding moeten volgen om ervoor te zorgen dat hun verbintenissen bindend zijn. Deze universaliteit van de beginselen van het verdragsrecht bevordert een bredere deelname aan de PSMA, aangezien staten zich kunnen baseren op gevestigde normen om hun betrokkenheid vorm te geven, zelfs als zij niet formeel tot het VCLT zijn toegetreden. Zo wordt van een staat die onderhandelt over toetreding tot de PSMA verwacht dat hij de juiste procedure volgt bij het uitspreken van zijn instemming en het waarborgen van de verenigbaarheid met de nationale wetgeving, zoals vereist volgens het gewoonterecht dat tot uiting komt in de artikelen 11 en 27 van het VCLT.
De afstemming van de PSMA op de VCLT-beginselen biedt ook andere landen inzicht in de beste praktijken voor het aangaan van internationale overeenkomsten. Hierin wordt benadrukt dat er een duidelijke wettelijke bevoegdheid nodig is om over verdragen te onderhandelen en deze te ratificeren, dat het belangrijk is om verdragsverplichtingen openbaar te maken om transparantie te waarborgen, en dat er een verplichting bestaat om de bepalingen van verdragen te goeder trouw ten uitvoer te leggen. Landen die zich bij de PSMA willen aansluiten of ermee willen samenwerken, kunnen deze normen gebruiken om hun toetredingsprocessen te stroomlijnen, zodat hun deelname effectief bijdraagt aan de wereldwijde strijd tegen IUU-visserij.
Uitdagingen en kansen bij de implementatie
Hoewel de PSMA een solide kader biedt voor de bestrijding van IUU-visserij, hangt de doeltreffendheid ervan af van een consistente en gecoördineerde uitvoering in uiteenlopende nationale contexten. Een grote uitdaging is het uiteenlopende vermogen van havenstaten om de bepalingen van het verdrag te handhaven. Ontwikkelingslanden, waar vaak belangrijke havens zijn die door IUU-vissersvaartuigen worden gebruikt, beschikken mogelijk niet over de financiële middelen, het opgeleide personeel of de technologische infrastructuur om grondige inspecties van vaartuigen uit te voeren of uitgebreide databases van IUU-visserijactiviteiten bij te houden (Swan, 2016). Zo vereist de uitvoering van artikel 13, dat inspecties van schepen en vangsten voorschrijft, aanzienlijke investeringen in havenfaciliteiten en expertise – middelen die schaars kunnen zijn in landen met beperkte middelen.
Een andere uitdaging ligt in de kwestie van de verantwoordingsplicht van vlaggenstaten. Hoewel de PSMA zich richt op havenstaten, blijven vlaggenstaten volgens het internationaal recht de primaire verantwoordelijkheid dragen voor het toezicht op hun schepen, zoals vastgelegd in het Verdrag van de Verenigde Naties inzake het recht van de zee (UNCLOS). Gemaksvlaggen, waarbij schepen worden geregistreerd in landen met lakse regelgeving om toezicht te ontlopen, blijven een hardnekkige maas in de wet. De PSMA verplicht staten niet om de maatregelen toe te passen op schepen die onder hun eigen vlag varen (artikel 3.3), wat de impact ervan mogelijk beperkt, tenzij dit wordt aangevuld met strengere handhaving door vlaggenstaten of samenwerking met regionale visserijorganisaties (RFMO’s) (Hosch, 2019).
Ondanks deze uitdagingen biedt de PSMA aanzienlijke kansen voor het verbeteren van het mondiale visserijbeheer. De nadruk op het delen van informatie en internationale samenwerking (artikel 6) bevordert een netwerkgerichte aanpak van de handhaving, waardoor staten kunnen samenwerken bij het identificeren en op de zwarte lijst plaatsen van IUU-vissersvaartuigen. Regionale en mondiale initiatieven, zoals het „Global Record of Fishing Vessels“ van de FAO, vormen een aanvulling op de PSMA door instrumenten aan te reiken om de activiteiten en eigendom van vaartuigen te volgen, en ondersteunen daarmee de uitvoering van het verdrag (FAO, 2020). Bovendien helpen door de FAO en donorlanden ondersteunde programma’s voor capaciteitsopbouw bij het aanpakken van tekorten aan middelen, door opleidingen en technische bijstand aan ontwikkelingslanden aan te bieden om hun havenstaatmaatregelen te versterken.
Bredere implicaties voor criminaliteit op zee en internationale samenwerking
De focus van de PSMA op het verstoren van de toeleveringsketen van IUU-visserij heeft bredere implicaties voor de aanpak van andere vormen van maritieme criminaliteit, zoals mensenhandel, drugssmokkel en milieuvervuiling, die vaak gepaard gaan met illegale visserijactiviteiten. Door verdachte schepen de toegang tot havens te ontzeggen, kunnen staten een reeks illegale activiteiten tegengaan die misbruik maken van de anonimiteit van de volle zee. Deze alomvattende impact onderstreept de rol van het verdrag als hoeksteen van maritieme veiligheid en duurzame ontwikkeling, in lijn met mondiale doelstellingen zoals Duurzame Ontwikkelingsdoelstelling 14 van de Verenigde Naties (Leven onder water).
Bovendien illustreert het PSMA de kracht van internationale samenwerking bij het aanpakken van grensoverschrijdende uitdagingen. Het succes ervan berust op collectieve actie, aangezien geen enkele staat op eigen kracht een einde kan maken aan IUU-visserij. Het feit dat het verdrag tegen 2023 is uitgegroeid tot meer dan 100 partijen weerspiegelt een gedeelde erkenning van de urgentie van de kwestie en de waarde van multilaterale oplossingen (FAO, 2023). Voor landen die toetreding overwegen, biedt het PSMA een beproefd kader voor het versterken van het nationale maritieme bestuur en draagt het tegelijkertijd bij aan wereldwijde inspanningen voor het behoud van de visbestanden – een dubbel voordeel dat deelname stimuleert.
Conclusie
De Overeenkomst inzake havenstaatmaatregelen ter voorkoming, bestrijding en uitbanning van illegale, ongemelde en ongereglementeerde visserij vormt een baanbrekend initiatief in de strijd tegen criminaliteit op zee, door de economische levensaders van IUU-visserijactiviteiten aan te pakken. Door de innovatieve nadruk op controles door de havenstaat, zoals verwoord in belangrijke bepalingen zoals de artikelen 9, 11 en 13, verstoort de PSMA de markttoegang van illegaal gevangen vis, schrikt zij overtreders af en bevordert zij duurzaam visserijbeheer. De juridische grondslagen ervan, die in overeenstemming zijn met het internationaal gewoonterecht en de beginselen van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht, bieden een robuust model voor staatsdeelname en verdragsvorming, en geven landen richtlijnen over hoe zij effectief met dergelijke overeenkomsten kunnen omgaan.
Voor een hypothetisch land houdt het proces van toetreding tot het PSMA in dat het zich een weg moet banen door zowel internationale normen als binnenlandse rechtsstelsels, waarbij de keuze voor een monistische of dualistische benadering van verdragen een rol speelt. In een dualistisch systeem vereist de omzetting van de PSMA in nationaal recht wetgevende maatregelen, terwijl een monistisch systeem directe toepassing mogelijk maakt na ratificatie – maar beide benaderingen onderstrepen de noodzaak van effectieve uitvoering om de doelstellingen van het verdrag te verwezenlijken. Uitdagingen zoals beperkte capaciteit en mazen in de vlaggenstaatregelingen blijven bestaan, maar mogelijkheden voor samenwerking en capaciteitsopbouw bieden wegen om de handhaving te versterken.
Uiteindelijk is de PSMA een bewijs van het potentieel van het internationaal recht om wereldwijde bedreigingen voor het milieu en de veiligheid aan te pakken. Door IUU-visserij aan banden te leggen, beschermt het de mariene ecosystemen, bevordert het economische rechtvaardigheid en versterkt het de rechtsstaat op volle zee. Naarmate meer staten toetreden en hun uitvoeringsstrategieën verfijnen, kan de PSMA dienen als blauwdruk voor toekomstige verdragen die gericht zijn op grensoverschrijdende misdrijven op zee, waardoor wordt gewaarborgd dat de wereldzeeën een gedeelde hulpbron blijven voor toekomstige generaties.
Referenties
- Agnew, D. J., Pearce, J., Pramod, G., Peatman, T., Watson, R., Beddington, J. R., & Pitcher, T. J. (2009). Schatting van de wereldwijde omvang van illegale visserij.
PLoS ONE , 4(2), e4570. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0004570 - Dicey, A. V. (1915). Inleiding tot de studie van het constitutioneel recht. Macmillan.
- EJFoundation. (2021).
Illegale visserij en mensenrechtenschendingen op zee . Environmental Justice Foundation. Geraadpleegd via https://ejfoundation.org - FAO. (2001). Internationaal actieplan ter voorkoming, bestrijding en uitbanning van illegale, ongemelde en ongereglementeerde visserij. Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties. Geraadpleegd via https://www.fao.org
- FAO. (2016). Overeenkomst inzake havenstaatmaatregelen ter voorkoming, bestrijding en uitbanning van illegale, niet-gerapporteerde en ongereglementeerde visserij. Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties. Geraadpleegd via https://www.fao.org/port-state-measures/en
- FAO. (2020). De toestand van de wereldvisserij en -aquacultuur 2020. Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties. Geraadpleegd via https://www.fao.org
- FAO. (2023). Overeenkomst inzake havenstaatmaatregelen: stand van zaken met betrekking tot de ratificaties. Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties. Geraadpleegd via https://www.fao.org/port-state-measures/en
- Hosch, G. (2019). Vlaggen van gemak en de strijd tegen IUU-visserij. Marine Policy, 108, 103643. https://doi.org/10.1016/j.marpol.2019.103643
- Kelsen, H. (1945). Algemene theorie van recht en staat. Harvard University Press.
- Sinclair, I. (1984). Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (2e editie). Manchester University Press.
- Swan, J. (2016). Implementatie van havenstaatmaatregelen: wetgevingsuitdagingen en ondersteuning. Technisch document van de FAO over visserij en aquacultuur. Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties. Opgehaald van https://www.fao.org
Aantal woorden: ongeveer 4.200 woorden