Inleiding
Trekkende diersoorten, vaak ‘zwervers’ genoemd, leggen enorme afstanden af over internationale grenzen heen en worden daarbij geconfronteerd met talrijke bedreigingen, zoals het verlies van leefgebied, klimaatverandering en door de mens gecreëerde barrières. Deze diersoorten, waaronder vogels, zoogdieren, vissen en insecten, spelen een cruciale rol bij het behoud van het ecologisch evenwicht en de biodiversiteit. Gezien het mondiale karakter van hun trektochten heeft de internationale gemeenschap zich verenigd in het Verdrag inzake de instandhouding van trekkende soorten wilde dieren (CMS) uit 1979, ook wel bekend als het Verdrag van Bonn, om een wettelijk kader voor hun bescherming te bieden. Het CMS, dat op 23 juni 1979 in Bonn, Duitsland, werd aangenomen en in 1983 in werking trad, vormt een baanbrekend initiatief om trekkende diersoorten en hun leefgebieden op wereldwijde schaal te beschermen (CMS, 1979).
Dit artikel onderzoekt de rol van de CMS bij de bescherming van de wereldwijde wilde fauna en flora, waarbij dieper wordt ingegaan op de juridische mechanismen ervan, de procedures waarmee landen tot het verdrag kunnen toetreden, en de implicaties van de relatie ervan met andere internationale rechtskaders, zoals het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969. Verder worden de bredere implicaties van de omzetting van het verdrag in nationaal recht besproken, waarbij het onderscheid tussen de monistische en dualistische benadering van het internationaal recht wordt onderzocht. Hoewel het CMS in de tekst geen specifiek rechtsstelsel van een land noemt voor analyse, hanteert dit artikel een algemeen perspectief op toetreding tot en uitvoering van het verdrag, waarbij een hypothetisch kader voor „dit land“ wordt geboden om de toepassing van de bepalingen van het CMS te illustreren. De bespreking heeft tot doel een uitgebreid inzicht te verschaffen in de wijze waarop het CMS functioneert als instrument voor internationale samenwerking en staten te informeren over hoe zij de verplichtingen ervan in hun rechtsstelsels kunnen integreren.
Het Verdrag inzake migrerende diersoorten: juridische grondslagen en doelstellingen
Het CMS is opgericht onder auspiciën van het Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP) om de uitdagingen op het gebied van natuurbehoud aan te pakken waarmee trekkende diersoorten worden geconfronteerd, waarvan het verspreidingsgebied zich vaak over meerdere rechtsgebieden uitstrekt. In september 2020 telde het verdrag 131 lidstaten, wat zijn status weerspiegelt als de enige wereldwijde, bij de VN aangesloten intergouvernementele organisatie die zich uitsluitend toelegt op het behoud van terrestrische, aquatische en trekvogelsoorten (CMS, 2020). Het CMS werkt via een kader van samenwerkingsovereenkomsten, beleidsontwikkeling en onderzoeksinitiatieven om de soorten te beschermen die zijn opgenomen in de twee bijlagen: Bijlage I voor bedreigde trekkende soorten die strikte bescherming behoeven, en Bijlage II voor soorten die baat zouden hebben bij internationale samenwerking (CMS, 1979, artikelen III en IV).
De belangrijkste doelstellingen van het CMS, zoals uiteengezet in artikel II, omvatten het bevorderen van internationale samenwerking ter bescherming van trekkende diersoorten, het beschermen van hun leefgebieden en het wegnemen van belemmeringen voor de trek. Partijen bij het verdrag zijn verplicht passende maatregelen te nemen om het behoud van deze soorten te waarborgen en samen te werken bij de ontwikkeling van specifieke overeenkomsten voor soorten die zijn opgenomen in bijlage II (CMS, 1979, artikel II). Deze wettelijke verplichtingen onderstrepen de rol van het CMS als een dynamisch instrument dat samenwerking tussen staten bevordert en ervoor zorgt dat trekkende diersoorten worden beschermd in alle staten binnen hun verspreidingsgebied, gedefinieerd als landen waar deze soorten tijdens delen van hun levenscyclus doorheen trekken of verblijven (CMS, 1979, artikel I).
Juridische mechanismen voor toetreding tot verdragen in het kader van de CMS
Het CMS biedt landen een duidelijk juridisch traject om partij bij het verdrag te worden, zoals vastgelegd in de tekst van het verdrag. Volgens artikel XI van het CMS staat het verdrag open voor ondertekening door alle staten en regionale organisaties voor economische integratie. Bovendien beschrijft artikel XII de toetredingsprocedure, waarin wordt bepaald dat, nadat het Verdrag in werking is getreden, elke staat of regionale organisatie voor economische integratie die het Verdrag niet heeft ondertekend, er op elk moment toe kan treden. De toetreding wordt geformaliseerd door de nederlegging van een toetredingsakte bij de depositaris, namelijk de regering van de Bondsrepubliek Duitsland (CMS, 1979, artikel XII).
Voor een hypothetisch „dit land“ dat tot het CMS wil toetreden, omvat de procedure verschillende stappen. Ten eerste moet het land zijn voornemen om partij te worden kenbaar maken via diplomatieke kanalen of interne besluitvormingsprocessen die in overeenstemming zijn met zijn nationale rechtskader. Vervolgens stelt het een toetredingsakte op en dient deze in bij de depositaris. Krachtens artikel XII, lid 2, treedt het verdrag voor de toetredende staat in werking op de eerste dag van de derde maand volgend op de nederlegging van de toetredingsakte (CMS, 1979, artikel XII). Dit mechanisme zorgt ervoor dat elke staat zich bij het CMS kan aansluiten na de inwerkingtreding ervan in 1983, waardoor de inclusiviteit wordt bevorderd en het wereldwijde bereik van het Verdrag wordt vergroot.
Het CMS schrijft geen specifieke interne wettelijke vereisten voor toetreding tot het verdrag voor, maar laat dergelijke zaken over aan de nationale wetgeving van de toetredende staat. Deze flexibiliteit maakt het mogelijk dat landen met uiteenlopende rechtsstelsels kunnen deelnemen, mits zij voldoen aan de procedurele vereisten van het verdrag voor toetreding. Het proces van integratie van de CMS-verplichtingen in de nationale wetgeving blijft echter een cruciaal aandachtspunt, dat wordt bepaald door de vraag of een land een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert.
Monistische versus dualistische benaderingen: omzetting van verdragen in nationaal recht
Het onderscheid tussen monistische en dualistische benaderingen van het internationaal recht bepaalt hoe verdragen zoals het CMS in het rechtsstelsel van een land worden opgenomen. In een monistisch stelsel maakt het internationaal recht bij ratificatie of toetreding tot een verdrag automatisch deel uit van het nationale recht, waardoor er geen aanvullende wetgevende maatregelen nodig zijn voor de tenuitvoerlegging ervan. In een dualistisch systeem daarentegen worden het internationaal recht en het nationale recht als afzonderlijke entiteiten behandeld, waardoor specifieke nationale wetgeving nodig is om verdragsverplichtingen om te zetten in afdwingbaar nationaal recht (Brownlie, 2008).
Voor „dit land“ zou de aanpak van de omzetting van het verdrag afhangen van het constitutionele kader. Indien het land een monistisch systeem hanteert, zou het CMS bij toetreding rechtstreeks van toepassing worden, wat betekent dat de bepalingen ervan zonder verdere wetgevende maatregelen voor nationale rechtbanken kunnen worden ingeroepen. Zo zouden de verplichtingen uit hoofde van artikel III van het CMS om soorten uit bijlage I te beschermen door het vangen ervan te verbieden, onmiddellijk bindend zijn voor de nationale autoriteiten (CMS, 1979, artikel III). Omgekeerd zou „dit land“ in een dualistisch systeem specifieke wetgeving moeten vaststellen om uitvoering te geven aan de CMS-verplichtingen. Dit zou kunnen inhouden dat bestaande wetten inzake de bescherming van wilde dieren en planten worden gewijzigd of dat nieuwe wetten worden ingevoerd om aan de CMS-vereisten te voldoen, zoals maatregelen voor het behoud van habitats krachtens artikel V (CMS, 1979, artikel V).
De keuze tussen monisme en dualisme heeft belangrijke gevolgen voor de snelheid en de doeltreffendheid van de implementatie van het CMS. In monistische systemen kan de directe toepasselijkheid van verdragen een snelle naleving van internationale verplichtingen vergemakkelijken, hoewel dit vragen kan oproepen over soevereiniteit en de afstemming van internationale normen op nationale prioriteiten. In dualistische systemen biedt de vereiste van binnenlandse wetgeving ruimte voor grondiger toetsing en aanpassing van verdragsbepalingen aan de lokale context, maar dit kan de implementatie vertragen als gevolg van wetgevingsprocessen (Cassese, 2005). Voor „dit land“ zou de toepassing van een dualistische benadering een uitgebreide toetsing door het parlement of andere wetgevende instanties kunnen inhouden om ervoor te zorgen dat de CMS-verplichtingen worden afgestemd op bestaande milieuwetten, waarbij mogelijk ook een openbare raadpleging wordt gehouden om tegemoet te komen aan lokale behoeften op het gebied van natuurbehoud.
Ongeacht de gekozen aanpak moedigt de CMS de partijen aan om maatregelen te nemen die aansluiten bij haar doelstellingen, zoals blijkt uit artikel VIII, waarin wordt opgeroepen tot de instelling van bevoegde autoriteiten en de vaststelling van nationaal beleid ter ondersteuning van de doelstellingen van het Verdrag (CMS, 1979, artikel VIII). Deze bepaling onderstreept het belang van interne juridische en bestuurlijke structuren bij het omzetten van internationale verbintenissen in concrete resultaten, hetzij door directe toepassing in monistische stelsels, hetzij door wetgeving in dualistische stelsels.
Verband tussen het CMS en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969)
Een cruciaal aspect voor het begrijpen van het juridische kader van het CMS ligt in de relatie ervan met het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) uit 1969, waarin de regels voor het sluiten, interpreteren en uitvoeren van verdragen zijn vastgelegd. Het VCLT, vaak aangeduid als het „verdrag inzake verdragen”, biedt de grondbeginselen voor internationale overeenkomsten, waaronder regels inzake het sluiten van verdragen, de inwerkingtreding ervan en de verplichtingen van staten (VCLT, 1969).
Het CMS, dat in 1979 werd aangenomen, dateert van na het VCLT, dat in 1980 in werking trad. Het CMS zelf is echter geen partij bij het VCLT, aangezien het VCLT van toepassing is op staten en internationale organisaties die verdragen sluiten, en niet op de verdragen zelf. Verdragen zoals het CMS vallen onder de regels van het VCLT indien de partijen bij het CMS tevens partij zijn bij het VCLT of indien het internationaal gewoonterecht, zoals vastgelegd in het VCLT, van toepassing is (Sinclair, 1984). Veel bepalingen van het VCLT, zoals die betreffende de uitlegging van verdragen (artikelen 31-33) en „pacta sunt servanda“ (artikel 26, waarin wordt gesteld dat verdragen bindend zijn en te goeder trouw moeten worden nagekomen), worden beschouwd als internationaal gewoonterecht en zijn dus universeel van toepassing, ongeacht of een staat formeel partij is bij het VCLT (ICJ, 1997).
Voor staten die overwegen toe te treden tot het CMS biedt het VCLT essentiële richtlijnen over hoe verdragen op de juiste wijze kunnen worden aangegaan. Artikel 11 van het VCLT bepaalt dat een staat zijn instemming om door een verdrag gebonden te zijn kan betuigen door middel van ondertekening, ratificatie, aanvaarding, goedkeuring of toetreding, hetgeen overeenkomt met de mechanismen die in de CMS zijn uiteengezet in de artikelen XI en XII (VCLT, 1969, artikel 11; CMS, 1979, artikelen XI-XII). Bovendien bieden de bepalingen van het VCLT inzake voorbehouden (artikelen 19-23) een kader voor staten om hun verplichtingen uit hoofde van het CMS aan te passen indien aan bepaalde voorwaarden is voldaan, mits de voorbehouden niet onverenigbaar zijn met het doel en de strekking van het verdrag (VCLT, 1969, artikelen 19-23). Het CMS zelf verbiedt voorbehouden niet expliciet, wat betekent dat staten in principe een beroep kunnen doen op de VCLT-regels om hun verplichtingen aan te passen.
De wisselwerking tussen het VCLT en het CMS is bijzonder leerzaam voor andere landen die tot het verdrag willen toetreden. Het VCLT benadrukt het belang van formele procedures bij het sluiten van verdragen, waarmee duidelijkheid en rechtszekerheid in internationale betrekkingen worden gewaarborgd. Zo moet een staat ervoor zorgen dat zijn toetredingsakte bij de depositaris van het CMS wordt neergelegd in overeenstemming met zowel artikel XII van het CMS als artikel 16 van het VCLT, waarin de uitwisseling of neerlegging van akten wordt behandeld als een middel om instemming met de bindende werking vast te stellen (VCLT, 1969, artikel 16). Bovendien versterkt de regel van het VCLT inzake uitvoering te goeder trouw (artikel 26) de noodzaak voor staten om hun CMS-verplichtingen oprecht na te komen, hetzij via monistische, hetzij via dualistische mechanismen, waardoor het vertrouwen tussen de partijen wordt bevorderd (VCLT, 1969, artikel 26).
Hoewel het CMS geen „partij“ is bij het VCLT, zijn de werking ervan en de verplichtingen van de lidstaten gebaseerd op de beginselen van het VCLT. Deze relatie onderstreept het belang van het naleven van gevestigde internationale rechtsnormen bij het aangaan van milieuovereenkomsten. Voor landen die nieuw zijn bij het CMS kan kennis van de VCLT-regels een soepelere integratie in het kader van het verdrag vergemakkelijken, waardoor wordt gewaarborgd dat hun toetreding volgens het internationaal recht als geldig wordt erkend en dat hun toezeggingen in overeenstemming zijn met de mondiale normen van de verdragspraktijk.
Het CMS in de praktijk: de invloed op het wereldwijde behoud van wilde dieren
Afgezien van de juridische structuur heeft het CMS een tastbare invloed gehad op het behoud van trekkende diersoorten wereldwijd. Via de bijlagen en de bijbehorende overeenkomsten heeft het verdrag de bescherming van talrijke soorten die ernstig worden bedreigd, bevorderd. Zo profiteren soorten uit bijlage I, zoals de Siberische kraanvogel en de karetschildpad, van strenge beschermingsmaatregelen die de jacht verbieden en het behoud van leefgebieden in alle staten waar de soort voorkomt verplicht stellen (CMS, 1979, artikel III). Tegelijkertijd heeft bijlage II de ontwikkeling van regionale overeenkomsten gestimuleerd, zoals de Overeenkomst inzake Afrikaans-Euraziatische trekvogels (AEWA), die de instandhoudingsinspanningen voor watervogels coördineert in 119 partijen (AEWA, 1995).
De CMS bevordert tevens wetenschappelijk onderzoek en het delen van gegevens, zoals voorgeschreven in artikel IV, lid 4, en stimuleert daarmee een op wetenschappelijk bewijs gebaseerde aanpak van natuurbehoud (CMS, 1979, artikel IV). De Conferenties van de Partijen (COP’s), die om de drie jaar worden gehouden, bieden de lidstaten een platform om de voortgang te evalueren, wijzigingen in de bijlagen voor te stellen en resoluties aan te nemen om nieuwe uitdagingen aan te pakken, zoals de gevolgen van klimaatverandering voor migratiepatronen. Het aanpassingsvermogen van de CMS aan veranderende milieubedreigingen getuigt van de doeltreffendheid ervan als een levend instrument van het internationaal recht.
Er blijven echter uitdagingen bestaan om een uniforme uitvoering in alle lidstaten te waarborgen. Verschillen in middelen, politieke wil en wettelijke kaders kunnen de omzetting van de CMS-verplichtingen in effectieve maatregelen belemmeren. Voor „dit land“ zou een succesvolle betrokkenheid bij het CMS niet alleen toetreding tot het verdrag vereisen, maar ook de toewijzing van middelen voor het monitoren van trekkende soorten, het handhaven van beschermingsmaatregelen en het samenwerken met andere verspreidingsstaten. De nadruk die het Verdrag legt op samenwerking, zoals uiteengezet in artikel V, onderstreept de noodzaak van multilaterale partnerschappen om deze uitdagingen het hoofd te bieden (CMS, 1979, artikel V).
Breder reikende gevolgen voor het internationaal milieurecht
Het CMS fungeert als model voor internationaal milieubeheer en laat zien hoe verdragen grensoverschrijdende kwesties kunnen aanpakken via samenwerkingskaders. De relatie met het VCLT onderstreept de onderlinge verwevenheid van internationale rechtsinstrumenten, waarbij algemene beginselen van het verdragsrecht de legitimiteit en afdwingbaarheid van gespecialiseerde overeenkomsten zoals het CMS versterken. Voor staten biedt het CMS waardevolle lessen over het vinden van een evenwicht tussen nationale soevereiniteit en mondiale verantwoordelijkheden, met name in de context van gedeelde natuurlijke hulpbronnen.
Bovendien vormt de aanpak van het CMS met betrekking tot toetreding tot en uitvoering van het verdrag een blauwdruk voor andere milieuverdragen. De flexibele bepalingen inzake toetreding, in combinatie met de leidende beginselen van het VCLT, zorgen ervoor dat staten tot het verdrag kunnen toetreden ongeacht hun interne rechtsstelsels, mits zij zich aan de procedurele normen houden. Deze inclusiviteit is cruciaal voor het bereiken van universele bescherming van trekkende diersoorten, aangezien zij deelname vanuit diverse geopolitieke contexten stimuleert.
Voor „dit land“ biedt het besluit om toe te treden tot het CMS de kans om bij te dragen aan wereldwijde natuurbeschermingsinspanningen en tegelijkertijd te voldoen aan internationale wettelijke normen. Of het nu kiest voor een monistische of dualistische benadering, het land moet prioriteit geven aan de ontwikkeling van krachtig binnenlands beleid ter ondersteuning van de doelstellingen van het CMS, waarbij ervoor moet worden gezorgd dat wettelijke verplichtingen worden omgezet in meetbare resultaten voor de bescherming van wilde dieren en planten. Samenwerking met bestaande CMS-partijen, gefaciliteerd door de samenwerkingsmechanismen van het verdrag, kan het vermogen van het land om de unieke uitdagingen aan te pakken waarmee trekkende diersoorten binnen zijn grenzen worden geconfronteerd, verder versterken.
Conclusie
Het Verdrag inzake de instandhouding van trekkende soorten wilde dieren uit 1979 vormt een hoeksteen van de internationale inspanningen ter bescherming van de wereldwijde wilde fauna en biedt een juridisch en op samenwerking gebaseerd kader om de „zwervers” te beschermen die nationale grenzen overschrijden. Via de bepalingen inzake toetreding tot het verdrag, zoals uiteengezet in de artikelen XI en XII, stelt het CMS landen zoals ‘dit land’ in staat om zich aan te sluiten bij een wereldwijd netwerk dat zich inzet voor natuurbehoud. De wisselwerking tussen monistische en dualistische benaderingen van de omzetting van het verdrag in nationaal recht benadrukt de diverse manieren waarop de verplichtingen uit hoofde van het CMS in de nationale wetgeving kunnen worden geïntegreerd, elk met hun eigen voordelen en uitdagingen.
Hoewel het CMS geen partij is bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969, is de werking ervan gebaseerd op de beginselen van dat verdrag, waardoor het een leidraad biedt voor staten om op een wijze met het verdrag om te gaan die in overeenstemming is met internationale rechtsnormen. Deze relatie onderstreept het belang van naleving van procedurele en materiële regels voor het sluiten van verdragen en biedt andere landen richtlijnen voor het op de juiste wijze aangaan van overeenkomsten met de CMS. Uiteindelijk berust het succes van de CMS op haar vermogen om samenwerking te bevorderen, zich aan te passen aan nieuwe bedreigingen en staten te inspireren om prioriteit te geven aan het behoud van trekkende diersoorten als een gedeelde mondiale verantwoordelijkheid.
Referenties
- AEWA (1995). Overeenkomst inzake de instandhouding van Afrikaans-Euraziatische trekvogels. Opgehaald uit relevante online bronnen.
- Brownlie, I. (2008). Beginselen van internationaal publiekrecht (7e editie). Oxford University Press.
- Cassese, A. (2005). Internationaal recht (2e editie). Oxford University Press.
- CMS (1979). Verdrag inzake de instandhouding van trekkende soorten wilde dieren. Bonn, Duitsland. Geraadpleegd via https://www.cms.int/en/convention-text.
- CMS (2020). Informatie over het lidmaatschap. Opgehaald van https://www.cms.int/.
- ICJ (1997). Het Gabčíkovo-Nagymaros-project (Hongarije/Slowakije), Arrest, I.C.J. Reports 1997, blz. 7.
- Sinclair, I. (1984). Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (2e editie). Manchester University Press.
- VCLT (1969). Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Wenen, Oostenrijk. Ontleend aan de Verdragensverzameling van de Verenigde Naties.
Opmerking: Dit artikel is opgemaakt voor WordPress met standaard HTML en CSS-opmaak om de leesbaarheid te bevorderen. Er zijn bronvermeldingen opgenomen om de academische integriteit te waarborgen; deze kunnen worden aangepast aan de hand van de vereiste citatiestijlen.