Welkom bij OSTL: de Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Een internationale vereniging van wetenschappers, diplomaten en instellingen

Omgaan met internationale verplichtingen: hoe de Centraal-Afrikaanse Republiek verdragen aangaat op grond van haar grondwet en bestaande verdragen

Inleiding

De betrokkenheid van staten bij internationale verdragen vormt een hoeksteen van de mondiale diplomatie en samenwerking. Voor landen in politiek en economisch kwetsbare regio’s, zoals de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR), is het nakomen van internationale verplichtingen uit hoofde van verdragen zowel een strategische als een juridische opgave. De CAR, een geheel door land omgeven staat in Centraal-Afrika, heeft te maken gehad met talrijke interne uitdagingen, waaronder politieke instabiliteit, conflicten en humanitaire crises. Ondanks deze obstakels blijft het land een actieve deelnemer aan het internationaal recht en sluit het verdragen aan om kwesties aan te pakken die variëren van vrede en veiligheid tot economische ontwikkeling en mensenrechten. Dit artikel onderzoekt hoe de CAR verdragen aangaat binnen het juridische kader van haar grondwet en bestaande internationale verdragen, met bijzondere aandacht voor de procedurele en inhoudelijke mechanismen voor het sluiten van verdragen, de aard van haar rechtsstelsel met betrekking tot het internationaal recht (monistisch of dualistisch), en haar verhouding tot fundamentele verdragen zoals het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969. Door deze elementen te onderzoeken, beoogt deze analyse inzicht te verschaffen in de praktijken van de CAR op het gebied van verdragsafsluiting en andere staten richtlijnen te bieden over hoe zij internationale overeenkomsten met dit land moeten benaderen.

Het artikel is als volgt opgebouwd: ten eerste wordt de rechtsgrondslag voor het sluiten van verdragen in de grondwet van de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR) onderzocht, waarbij de relevante bepalingen worden aangegeven die het proces regelen. Ten tweede wordt geanalyseerd of de CAR een monistische of dualistische benadering hanteert bij de opname van internationale verdragen in haar binnenlandse rechtsstelsel en hoe verdragen in nationaal recht worden omgezet. Ten derde wordt de status van de Centraal-Afrikaanse Republiek ten aanzien van het VCLT van 1969 besproken, evenals de implicaties van deze status voor andere staten die verdragen sluiten met de Centraal-Afrikaanse Republiek. Ten slotte wordt het artikel afgesloten met overwegingen over de uitdagingen en kansen die kenmerkend zijn voor de deelname van de Centraal-Afrikaanse Republiek aan internationale verbintenissen, en worden aanbevelingen gedaan voor het bevorderen van effectieve verdragsrelaties met dit land.

Wettelijk kader voor de uitvoering van verdragen in de Centraal-Afrikaanse Republiek

De grondwet van de Centraal-Afrikaanse Republiek fungeert als het hoogste rechtsdocument waarin het kader voor de deelname van de staat aan internationale verdragen wordt vastgelegd. De huidige grondwet, die op 30 maart 2016 werd aangenomen na een periode van overgangsbestuur en conflict, vormt de basis voor de bevoegdheden van het land op het gebied van het sluiten van verdragen. Met name Titel II over de „uitvoerende macht“ en Titel XI over „internationale overeenkomsten en verdragen“ zijn van cruciaal belang om te begrijpen hoe de Centraal-Afrikaanse Republiek op wettelijke wijze internationale verbintenissen aangaat.

Artikel 69 van de Grondwet van 2016 kent de president van de Republiek uitdrukkelijk de bevoegdheid toe om te onderhandelen over internationale verdragen en overeenkomsten en deze te ratificeren. Daarin staat dat de president „onderhandelt over en ratificeert internationale verdragen en overeenkomsten” (Grondwet van de Centraal-Afrikaanse Republiek, 2016, art. 69). Deze bepaling stelt de president aan als de belangrijkste vertegenwoordiger van de staat in internationale aangelegenheden, in overeenstemming met gangbare praktijken in veel presidentiële stelsels waarin het staatshoofd optreedt als de belangrijkste diplomaat. De grondwet introduceert echter ook een systeem van checks and balances om te waarborgen dat het sluiten van verdragen niet uitsluitend een prerogatief van de uitvoerende macht is. Artikel 70 bepaalt dat voor bepaalde categorieën verdragen – namelijk die met betrekking tot vrede, internationale organisaties, staatsfinanciën, natuurlijke hulpbronnen, de persoonlijke status en verdragen die bestaande wettelijke bepalingen wijzigen – voorafgaande toestemming van de Nationale Assemblee vereist is alvorens ze kunnen worden geratificeerd (Grondwet van de Centraal-Afrikaanse Republiek, 2016, art. 70). Dit parlementaire toezicht weerspiegelt een toewijding aan democratische beginselen en zorgt ervoor dat belangrijke internationale verbintenissen aan een bredere politieke en publieke toetsing worden onderworpen.

Bovendien wordt in artikel 96 van Titel XI nader ingegaan op de hiërarchie van normen en de rechtskracht van verdragen binnen de binnenlandse rechtsorde. Daarin wordt verklaard dat „naar behoren geratificeerde of goedgekeurde verdragen of overeenkomsten, na publicatie, een hogere rechtskracht hebben dan wetten, met dien verstande dat voor elke overeenkomst of elk verdrag de toepassing ervan door de andere partij vereist is“ (Grondwet van de Centraal-Afrikaanse Republiek, 2016, art. 96). Deze bepaling duidt op een erkenning van de voorrang van internationale verdragen boven nationale wetten, wat kenmerkend is voor een monistisch rechtssysteem. De zinsnede „vanaf de publicatie“ geeft echter aan dat er een procedurele stap nodig is voordat verdragen binnenlands rechtskracht krijgen, wat wijst op elementen van een dualistische praktijk waarbij aanvullende wetgevende of bestuurlijke maatregelen vereist zijn voor de tenuitvoerlegging. Het samenspel tussen deze grondwettelijke bepalingen vormt de basis van het proces van verdragsafsluiting van de Centraal-Afrikaanse Republiek en weerspiegelt een hybride benadering van het internationaal recht, die in de volgende paragraaf nader zal worden besproken.

In de praktijk begint het proces voor het sluiten van een verdrag in de Centraal-Afrikaanse Republiek doorgaans met onderhandelingen die worden gevoerd door de president of door hem aangewezen vertegenwoordigers, waarbij vaak het ministerie van Buitenlandse Zaken betrokken is. Zodra de onderhandelingen zijn afgerond, wordt het ontwerpverdrag ter goedkeuring voorgelegd aan de Nationale Assemblee, indien het valt onder de categorieën zoals omschreven in artikel 70. Na goedkeuring door het parlement gaat de president over tot ratificatie, wat de uitwisseling van ratificatie-instrumenten met de andere partij of partijen bij het verdrag kan inhouden. Ten slotte wordt het verdrag gepubliceerd in het Staatsblad van de Centraal-Afrikaanse Republiek, waardoor het bindend en afdwingbaar wordt binnen het binnenlandse rechtsstelsel. Dit gestructureerde proces weerspiegelt de inspanningen van de Centraal-Afrikaanse Republiek om een evenwicht te vinden tussen de uitvoerende macht en de wetgevende controle, met inachtneming van de internationale normen voor het sluiten van verdragen.

Monistische of dualistische benadering: Opname van verdragen in nationaal recht

Een van de fundamentele verschillen in het internationaal recht betreft de manier waarop staten verdragen in hun binnenlandse rechtsstelsels integreren; deze benaderingen worden grofweg ingedeeld in monistische en dualistische benaderingen. Monistische stelsels beschouwen het internationaal recht en het binnenlands recht als onderdeel van één enkele rechtsorde, waarbij internationale verdragen bij ratificatie automatisch deel gaan uitmaken van het nationale recht. Dualistische systemen daarentegen behandelen internationaal en nationaal recht als afzonderlijke rechtsorden, waardoor een afzonderlijke handeling van opname – zoals wetgeving – vereist is om verdragen om te zetten in afdwingbaar nationaal recht. Vaststellen of de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR) een monistische of dualistische benadering hanteert, is van cruciaal belang om te begrijpen hoe het land omgaat met internationale verplichtingen en wat de rechtsgevolgen zijn van verdragen binnen haar rechtsgebied.

Zoals eerder opgemerkt, wijst artikel 96 van de grondwet van de Centraal-Afrikaanse Republiek uit 2016 op een monistische inslag door naar behoren geratificeerde verdragen een hogere rechtskracht toe te kennen dan nationale wetten. Deze bepaling sluit aan bij het beginsel dat in veel monistische staten wordt gehanteerd, waar het internationaal recht een hogere of gelijke status heeft als de binnenlandse wetgeving zodra het in het rechtssysteem is geïntegreerd (Cassese, 2005). De erkenning van verdragen als superieur aan wetten bij publicatie geeft aan dat geratificeerde verdragen in theorie geen aanvullende wetgevende maatregelen vereisen om afdwingbaar te zijn bij de rechtbanken of bestuursorganen van de Centraal-Afrikaanse Republiek. Zo zouden door de Centraal-Afrikaanse Republiek geratificeerde mensenrechtenverdragen, zoals het Afrikaanse Handvest inzake de rechten van de mens en de volkeren, in theorie rechtstreeks voor nationale rechtbanken kunnen worden ingeroepen zonder dat er uitvoeringswetgeving nodig is, ervan uitgaande dat ze zijn gepubliceerd zoals vereist door de Grondwet.

In de praktijk vertoont het rechtsstelsel van de Centraal-Afrikaanse Republiek echter dualistische kenmerken als gevolg van structurele en procedurele belemmeringen. De vereiste van publicatie in het Staatsblad als voorwaarde voor de binnenlandse toepasselijkheid van een verdrag introduceert een procedurele stap die vergelijkbaar is met inkorporatie, wat kenmerkend is voor dualistische systemen. Bovendien ontbreekt het de rechterlijke en bestuursorganen van de Centraal-Afrikaanse Republiek vaak aan de capaciteit of aan jurisprudentie om het internationaal recht rechtstreeks toe te passen zonder specifieke binnenlandse wetgeving of uitvoeringsrichtlijnen die als leidraad dienen voor de tenuitvoerlegging. Deze praktijk weerspiegelt een bredere trend in veel Afrikaanse staten, waar grondwettelijke bepalingen die monisme suggereren, worden getemperd door praktische dualistische benaderingen als gevolg van institutionele zwakheden of historische invloeden van koloniale rechtsstelsels die de scheiding tussen internationaal en nationaal recht bevorderden (Maluwa, 1999).

Bovendien heeft de koloniale geschiedenis van de Centraal-Afrikaanse Republiek onder Frans bestuur een erfenis van civielrechtelijke tradities achtergelaten, die vaak neigen naar een dualistisch kader, waarbij expliciete wetgevingsbesluiten vereist zijn om internationale verplichtingen in nationaal recht om te zetten. Hoewel de Grondwet dergelijke wetten niet voor alle verdragen voorschrijft, versterkt de noodzaak van goedkeuring door de Nationale Assemblee voor specifieke categorieën verdragen (krachtens artikel 70) de dualistische tendens door een wetgevende hindernis op te werpen vóór de ratificatie. Deze hybride benadering – monistisch in de grondwetstekst maar dualistisch in de toepassing – betekent dat verdragen niet altijd naadloos in het nationale recht worden geïntegreerd. Hoewel de Centraal-Afrikaanse Republiek bijvoorbeeld talrijke internationale overeenkomsten op het gebied van handel en veiligheid heeft geratificeerd, hebben vertragingen bij de publicatie of het ontbreken van uitvoeringswetgeving de praktische werking ervan in het land vaak belemmerd.

Om verdragen in nationaal recht om te zetten, volgt de Centraal-Afrikaanse Republiek doorgaans een proces dat uit meerdere stappen bestaat. Na ratificatie door de president en, indien vereist, goedkeuring door de Nationale Assemblee, moet het verdrag in het Staatsblad worden gepubliceerd om binnenlandse rechtskracht te verkrijgen. In gevallen waarin een verdrag wijzigingen in bestaande wetten of de invoering van nieuwe regelgevingskaders vereist, kan aanvullende wetgeving worden voorgesteld en aangenomen door de Nationale Assemblee. De chronische politieke instabiliteit en de beperkte bestuurlijke capaciteit in de Centraal-Afrikaanse Republiek leiden echter vaak tot aanzienlijke vertragingen of een onvolledige uitvoering van dergelijke maatregelen. Deze kloof tussen de grondwettelijke bedoeling en de praktische realiteit onderstreept de uitdagingen die gepaard gaan met de omzetting van verdragen in een staat die worstelt met bestuursproblemen.

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969) en de Centraal-Afrikaanse Republiek

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) uit 1969 wordt algemeen beschouwd als de hoeksteen van het internationaal verdragenrecht en wordt vaak aangeduid als het „verdrag over verdragen”. Het VCLT, dat op 23 mei 1969 werd aangenomen en op 27 januari 1980 in werking trad, codificeert het internationaal gewoonterecht inzake het tot stand komen, de uitleg, de wijziging en de beëindiging van verdragen (Verenigde Naties, 1969). Met 116 verdragsluitende staten volgens recente gegevens biedt het Verdrag een gestandaardiseerd kader dat regelt hoe staten verdragen sluiten, waardoor duidelijkheid en voorspelbaarheid in de internationale betrekkingen worden gewaarborgd. Inzicht in de status van de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR) ten aanzien van het VCLT is essentieel voor het beoordelen van haar verdragspraktijken en voor het informeren van andere staten over hoe zij overeenkomsten met dit land moeten benaderen.

Volgens de meest recente beschikbare gegevens is de Centraal-Afrikaanse Republiek geen partij bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969. Het land heeft het verdrag noch ondertekend, noch geratificeerd, zo blijkt uit de gegevens van de Verdragensverzameling van de Verenigde Naties (United Nations Treaty Collection, 2023). Deze status als niet-partij betekent echter niet dat de Centraal-Afrikaanse Republiek buiten de normen van het internationaal verdragsrecht opereert. Veel bepalingen van het Verdrag van Wenen inzake het verdragsrecht (VCLT) worden beschouwd als codificaties van het internationaal gewoonterecht, die bindend zijn voor alle staten, ongeacht of zij formeel tot het verdrag zijn toegetreden (Sinclair, 1984). Zo worden bijvoorbeeld de regels inzake de uitlegging van verdragen (artikelen 31-33 van het VCLT) en het beginsel van „pacta sunt servanda“ (artikel 26), dat voorschrijft dat verdragen te goeder trouw moeten worden nageleefd, algemeen aanvaard als gewoonterechtelijke normen en vormen zij waarschijnlijk impliciet een leidraad voor de verdragspraktijk van de Centraal-Afrikaanse Republiek.

Het feit dat de Centraal-Afrikaanse Republiek het VCLT niet heeft geratificeerd, kan verschillende oorzaken hebben, waaronder een beperkte institutionele capaciteit om zich bezig te houden met complexe internationale rechtskaders en deze ten uitvoer te leggen, politieke instabiliteit die de aandacht heeft afgeleid van formele toetreding tot verdragen, of het feit dat dergelijke verplichtingen geen prioriteit krijgen te midden van dringende binnenlandse uitdagingen. Niettemin betekent het uitblijven van formele toetreding dat de Centraal-Afrikaanse Republiek niet gebonden is aan de specifieke procedurele verplichtingen van het VCLT als verdrag, maar in plaats daarvan steunt op het internationaal gewoonterecht en bilaterale of multilaterale overeenkomsten die zijn afgestemd op haar specifieke betrekkingen met andere staten.

Voor andere landen die verdragen met de CAR willen sluiten, heeft deze status van niet-partij bij het VCLT verschillende gevolgen. Ten eerste wijst dit op de noodzaak van uitdrukkelijke duidelijkheid bij verdragsonderhandelingen en in de verdragsdocumentatie. Zonder het VCLT als formele maatstaf moeten staten ervoor zorgen dat overeenkomsten met de CAR duidelijke bepalingen bevatten inzake interpretatie, geschillenbeslechting en beëindiging, om dubbelzinnigheid te voorkomen. Ten tweede moeten andere staten zich bewust zijn van de interne juridische procedures van de Centraal-Afrikaanse Republiek, met name de vereiste van goedkeuring door de Nationale Assemblee voor bepaalde verdragen en de publicatieverplichting voor binnenlandse afdwingbaarheid. Door met de autoriteiten van de Centraal-Afrikaanse Republiek samen te werken om deze stappen te vergemakkelijken, kan de juridische geldigheid en uitvoering van verdragen worden gewaarborgd.

Daarnaast zouden staten die het VCLT strikt naleven, de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR) kunnen aanmoedigen om toetreding tot het verdrag te overwegen als onderdeel van bredere initiatieven voor capaciteitsopbouw op het gebied van internationaal recht. Een dergelijke toetreding zou de integratie van de CAR in de mondiale rechtsorde kunnen versterken, een gestandaardiseerd kader bieden voor haar verdragsverplichtingen en zorgen voor meer vertrouwen en voorspelbaarheid met betrekking tot haar internationale verbintenissen. Tot die tijd dienen staten een flexibele maar zorgvuldige aanpak te hanteren, waarbij overeenkomsten worden gebaseerd op beginselen van het internationaal gewoonterecht en tegelijkertijd rekening wordt gehouden met de unieke procedurele beperkingen van het rechtssysteem van de Centraal-Afrikaanse Republiek.

Uitdagingen en kansen bij de uitvoering van verdragen

De betrokkenheid van de Centraal-Afrikaanse Republiek bij verdragen wordt bepaald door een complex samenspel van juridische, politieke en institutionele factoren. Enerzijds biedt het grondwettelijk kader een duidelijke structuur voor het sluiten van verdragen, met vastomlijnde rollen voor de president en de Nationale Assemblee, evenals een erkenning van de voorrang van verdragen boven nationale wetten. Anderzijds vormen de praktische uitdagingen – zoals politieke instabiliteit, beperkte bestuurlijke capaciteit en historische invloeden van koloniale rechtsstelsels – aanzienlijke belemmeringen voor een effectieve uitvoering van verdragen. De hybride monistisch-dualistische benadering biedt weliswaar flexibiliteit, maar leidt vaak tot vertragingen of inconsistenties bij het omzetten van internationale verplichtingen in afdwingbare nationale wetgeving.

Een van de grootste uitdagingen zijn het aanhoudende conflict en de bestuursproblemen in de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR), die het vermogen van de staat om prioriteiten te stellen en internationale verplichtingen na te komen, hebben belemmerd. Hoewel de Centraal-Afrikaanse Republiek bijvoorbeeld talrijke regionale en internationale verdragen in het kader van de Afrikaanse Unie en de Verenigde Naties heeft ondertekend, loopt de uitvoering van deze overeenkomsten – zoals die met betrekking tot vredeshandhaving of mensenrechten – vaak achter vanwege een gebrek aan middelen en politieke versnippering. Deze realiteit onderstreept de noodzaak dat internationale partners technische en financiële steun verlenen om de capaciteit van de Centraal-Afrikaanse Republiek voor de uitvoering van verdragen te versterken.

Ondanks deze uitdagingen zijn er aanzienlijke kansen voor de Centraal-Afrikaanse Republiek om haar betrokkenheid bij verdragen te versterken. De nadruk die in de grondwet wordt gelegd op parlementaire controle biedt een democratische basis die kan worden benut om publieke en politieke steun voor internationale overeenkomsten op te bouwen. Bovendien bieden de strategische ligging van de Centraal-Afrikaanse Republiek in Centraal-Afrika en haar lidmaatschap van regionale organisaties zoals de Economische Gemeenschap van Centraal-Afrikaanse Staten (ECCAS) platforms voor het verdiepen van op verdragen gebaseerde samenwerking op het gebied van onder meer handel, veiligheid en milieubescherming. Internationale actoren kunnen een cruciale rol spelen door de dialoog te bevorderen en programma’s voor capaciteitsopbouw te faciliteren die erop gericht zijn de verdragspraktijken van de CAR in overeenstemming te brengen met mondiale normen.

Conclusie

Het omgaan met internationale verplichtingen in de Centraal-Afrikaanse Republiek is een veelzijdige aangelegenheid die wordt bepaald door de grondwettelijke bepalingen, de juridische tradities en de sociaal-politieke context van het land. De grondwet van 2016 voorziet in een gestructureerd proces voor het sluiten van verdragen, waarbij de bevoegdheid van de president centraal staat en de Nationale Assemblee toezicht uitoefent, en erkent dat verdragen na publicatie voorrang hebben boven nationale wetten. De hybride monistisch-dualistische benadering van de CAR laat echter een kloof zien tussen de grondwettelijke bedoeling en de praktische uitvoering, waardoor vaak aanvullende stappen nodig zijn om verdragen in de nationale wetgeving op te nemen. Het feit dat het land geen partij is bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969 maakt zijn verdragsverplichtingen nog ingewikkelder, waardoor zorgvuldige onderhandelingen en documentatie door andere staten noodzakelijk zijn om wederzijds begrip en de afdwingbaarheid van overeenkomsten te waarborgen.

Voor de internationale gemeenschap vereist het aangaan van verdragen met de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR) inzicht in het unieke juridische en politieke landschap van het land. Hoewel uitdagingen zoals instabiliteit en beperkte capaciteit blijven bestaan, zijn er mogelijkheden om de CAR te ondersteunen bij het versterken van haar verdragspraktijken door middel van capaciteitsopbouw en regionale samenwerking. Door een op het internationaal gewoonterecht gebaseerde en op de binnenlandse processen van de Centraal-Afrikaanse Republiek afgestemde samenwerkingsaanpak te bevorderen, kunnen staten bijdragen aan een robuuster en voorspelbaarder kader voor internationale verbintenissen in deze regio. Uiteindelijk weerspiegelt de weg die de Centraal-Afrikaanse Republiek aflegt bij het omgaan met internationale verdragen zowel de ambities als de complexiteit van een staat die ernaar streeft zijn rol in de mondiale rechtsorde te doen gelden te midden van enorme binnenlandse beperkingen.

Referenties

  • Cassese, A. (2005). Internationaal recht (2e editie). Oxford University Press.
  • Grondwet van de Centraal-Afrikaanse Republiek. (2016). Aangenomen op 30 maart 2016. Beschikbaar via officiële overheidspublicaties en online juridische databases.
  • Maluwa, T. (1999). Internationaal recht in postkoloniaal Afrika. Kluwer Law International.
  • Sinclair, I. (1984). Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (2e editie). Manchester University Press.
  • Verenigde Naties. (1969). Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Aangenomen op 23 mei 1969, in werking getreden op 27 januari 1980. Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1155, p. 331.
  • Verdragscollectie van de Verenigde Naties. (2023). Status van verdragen: Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Ontleend aan de databank van de Verdragensverzameling van de Verenigde Naties.