Inleiding
Het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap (CRPD), dat op 13 december 2006 door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties is aangenomen, en dat op 3 mei 2008 in werking is getreden, vormt een mijlpaal onder de internationale mensenrechtenverdragen en heeft tot doel het bevorderen, beschermen en waarborgen van het volledige en gelijkwaardige genot van alle mensenrechten en fundamentele vrijheden door personen met een handicap. Als het eerste alomvattende mensenrechtenverdrag van de 21e eeuw heeft het CRPD de mondiale visie op handicaps veranderd: personen met een handicap worden niet langer gezien als voorwerpen van liefdadigheid of medische interventie, maar worden erkend als actieve deelnemers aan de samenleving met inherente waardigheid en rechten. Dit artikel onderzoekt hoe het CRPD de toegankelijkheid wereldwijd bevordert, waarbij dieper wordt ingegaan op het juridische kader ervan, de mechanismen waarmee het op nationaal niveau ten uitvoer wordt gelegd, en de bredere implicaties voor het sluiten van verdragen in het kader van het internationaal recht.
Toegankelijkheid, zoals vastgelegd in het CRPD, is zowel een beginsel als een materieel recht, dat van essentieel belang is om personen met een handicap in staat te stellen ten volle deel te nemen aan alle aspecten van het leven. Dit artikel onderzoekt de bepalingen van het CRPD inzake toegankelijkheid, de juridische procedures waarmee staten partij worden bij het verdrag, en de uiteenlopende benaderingen – monistisch of dualistisch – die staten hanteren bij de omzetting van verdragsverplichtingen in nationaal recht. Verder wordt ingegaan op de relatie tussen het CRPD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969, waarbij wordt beoordeeld hoe dit de wereldwijde praktijken op het gebied van verdragsvorming beïnvloedt. De analyse omvat tevens een hypothetische bespreking van „dit land“ (als plaatshouder voor elke onderzochte staat), waarbij wordt ingegaan op het vermogen van dit land om verdragen aan te gaan, zijn benadering van het internationaal recht en de implicaties voor de tenuitvoerlegging van het CRPD.
Het CRPD en toegankelijkheid: een wereldwijd kader voor inclusie
Het CRPD is een baanbrekend instrument dat tot doel heeft belemmeringen – fysieke, sociale en mentaliteitsgerelateerde – weg te nemen die personen met een handicap verhinderen ten volle aan de samenleving deel te nemen. Toegankelijkheid wordt expliciet erkend als een algemeen beginsel in artikel 3 van het CRPD en wordt nader uitgewerkt als een materiële verplichting in artikel 9. Artikel 9 verplicht de verdragsluitende staten ertoe passende maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat personen met een handicap, op gelijke voet met anderen, toegang hebben tot de fysieke omgeving, vervoer, informatie en communicatie – met inbegrip van informatie- en communicatietechnologieën en -systemen – en andere voorzieningen en diensten die voor het publiek toegankelijk zijn of aan het publiek worden aangeboden (Verenigde Naties, 2006).
Wereldwijd heeft de nadruk die het CRPD legt op toegankelijkheid geleid tot beleidswijzigingen en wetshervormingen. Zo zijn staten verplicht om minimumnormen en richtlijnen voor toegankelijkheid te ontwikkelen en in te voeren, universeel ontwerp te bevorderen bij het ontwerpen van producten en omgevingen, en ervoor te zorgen dat particuliere entiteiten bij hun aanbod rekening houden met toegankelijkheid (CRPD, artikel 9). Dit heeft geleid tot aanzienlijke vooruitgang, zoals de invoering van toegankelijke openbaarvervoerssystemen in veel landen en de integratie van normen voor digitale toegankelijkheid voor websites en mobiele applicaties om tegemoet te komen aan de behoeften van personen met een visuele of auditieve beperking (Degener, 2016).
Naast fysieke en digitale toegankelijkheid legt het CRPD de nadruk op toegankelijkheid op het gebied van onderwijs, werkgelegenheid en politieke participatie. Artikel 24 verplicht staten bijvoorbeeld om op alle niveaus te zorgen voor een inclusief onderwijssysteem, terwijl artikel 27 zich richt op het recht op werk en werkgelegenheid en de noodzaak van redelijke aanpassingen op de werkplek benadrukt. Deze bepalingen geven personen met een handicap gezamenlijk meer zeggenschap door een omgeving te bevorderen waarin zij hun rechten zonder discriminatie kunnen uitoefenen (Stein & Lord, 2010). De wereldwijde impact van het CRPD blijkt duidelijk uit de wijdverbreide ratificatie ervan: volgens recente gegevens hebben meer dan 190 verdragsluitende staten zich aan de beginselen ervan verbonden (Verenigde Naties, 2023).
Rechtsbevoegdheid van staten om verdragen aan te gaan in het kader van het CRPD
De bevoegdheid van een staat om verdragen zoals het CRPD aan te gaan, wordt geregeld door het internationaal recht, voornamelijk binnen het kader van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969, alsmede door de eigen grondwettelijke en wettelijke procedures van de staat. Het CRPD zelf beschrijft niet expliciet de procedurele mechanismen voor het sluiten van verdragen, maar functioneert binnen de algemene beginselen van het internationaal recht die staten erkennen als soevereine entiteiten met de bevoegdheid om bindende overeenkomsten aan te gaan (Verenigde Naties, 1969).
Voor „dit land“ – een plaatshouder die staat voor elke staat die in aanmerking komt – zou de rechtsbevoegdheid om verdragen zoals het CRPD aan te gaan doorgaans zijn vastgelegd in de grondwet of het toepasselijke wettelijke kader. De meeste nationale grondwetten verlenen de uitvoerende macht, vaak het staatshoofd of de regeringsleider, de bevoegdheid om over internationale verdragen te onderhandelen en deze te ondertekenen, onder voorbehoud van goedkeuring of ratificatie door de wetgevende macht. Volgens een gangbaar constitutioneel model kan de president of premier bijvoorbeeld een verdrag zoals het CRPD ondertekenen, maar is parlementaire instemming vereist om het verdrag binnenlands bindend te maken. Dit proces zorgt ervoor dat internationale verplichtingen in overeenstemming zijn met nationale belangen en rechtsstelsels (Shaw, 2017).
In het kader van het CRPD geven staten door ondertekening en ratificatie aan dat zij zich aan het verdrag willen binden, zoals uiteengezet in artikel 42 van het verdrag, waarin de gangbare praktijken van het internationaal recht zijn verwerkt. Ratificatie is de cruciale stap waarmee de verbintenis van een staat formeel wordt vastgelegd; deze wordt vaak voorafgegaan door binnenlandse juridische of politieke processen om naleving van de verdragsverplichtingen te waarborgen (CRPD, artikel 42). Voor „dit land“, uitgaande van een typische constitutionele structuur, moet de regering de implicaties van de bepalingen van het CRPD – zoals die betreffende toegankelijkheid krachtens artikel 9 of onderwijs krachtens artikel 24 – toetsen aan bestaande nationale wetten en beleidsmaatregelen alvorens het verdrag te ratificeren. Indien er discrepanties bestaan, kunnen wetswijzigingen nodig zijn om de binnenlandse wetgeving in overeenstemming te brengen met de normen van het CRPD (Crawford, 2012).
Monistische vs. dualistische benadering van verdragsintegratie
Landen hanteren verschillende benaderingen bij de omzetting van internationale verdragen in nationaal recht, die hoofdzakelijk worden ingedeeld in monistische of dualistische systemen. Deze benaderingen hebben een aanzienlijke invloed op de wijze waarop de bepalingen van het CRPD, waaronder die inzake toegankelijkheid, op nationaal niveau in „dit land“ worden geïmplementeerd.
In een monistisch systeem wordt het internationaal recht automatisch onderdeel van het nationaal recht zodra een verdrag is geratificeerd. Dit betekent dat zodra „dit land“ het CRPD ratificeert, de bepalingen daarvan – zoals artikel 9 over toegankelijkheid – rechtstreeks kunnen worden ingeroepen voor nationale rechtbanken, zonder dat daarvoor aanvullende wetgeving nodig is. Monistische staten beschouwen internationaal en nationaal recht als onderdeel van één enkele rechtsorde, waarbij internationale verplichtingen vaak voorrang krijgen boven daarmee strijdige nationale wetten (Cassese, 2005). Als „dit land“ bijvoorbeeld een monistisch systeem hanteert, zou een rechtbank de CRPD-normen rechtstreeks kunnen toepassen om toegankelijke openbare infrastructuur verplicht te stellen, zelfs als er geen specifieke nationale wetgeving op dit gebied bestaat.
Omgekeerd worden in een dualistisch stelsel het internationaal recht en het nationaal recht als afzonderlijke rechtsorden beschouwd. Verdragen zoals het CRPD worden na ratificatie niet automatisch afdwingbaar in „dit land“; er is specifieke nationale wetgeving nodig om internationale verplichtingen om te zetten in nationaal recht. Volgens deze benadering moet de regering, als „dit land“ een dualistisch systeem hanteert, wetten vaststellen of bestaande wetten wijzigen om de CRPD-verplichtingen na te komen. Zo zouden de toegankelijkheidseisen van artikel 9 pas juridisch bindend worden op nationaal niveau nadat het parlement de bijbehorende wetgeving heeft aangenomen (Dixon, 2013). Dit proces kan de uitvoering vertragen, zoals te zien is in verschillende dualistische staten waar de CRPD-verplichtingen gedeeltelijk onvervuld blijven als gevolg van wetgevende traagheid (Kayess & French, 2008).
Of „dit land“ een monistische of dualistische benadering hanteert, hangt af van het constitutionele kader en de juridische tradities. Veel common law-landen, zoals het Verenigd Koninkrijk, hanteren een dualistische benadering, waarbij verdragen expliciet via wetten van het parlement moeten worden opgenomen (zoals opgemerkt in recente analyses van de uitvoering van het CRPD in het Verenigd Koninkrijk; House of Commons Library, 2025). Landen met een civielrechtelijk stelsel, zoals Frankrijk of Duitsland, neigen vaak naar monisme, waarbij geratificeerde verdragen een status hebben die gelijk is aan of boven die van de nationale wetgeving staat. Als „dit land“ dualistisch is, moet de regering prioriteit geven aan wetgevende maatregelen om ervoor te zorgen dat de bepalingen van het CRPD afdwingbaar zijn; als het monistisch is, is onmiddellijke gerechtelijke toepassing van het verdrag mogelijk, hoewel de praktische uitvoering wellicht nog steeds beleid en toewijzing van middelen vereist (Brownlie, 2008).
Omzetting van verdragen in nationaal recht in „dit land“
Het proces om het CRPD in „dit land“ in nationaal recht om te zetten, hangt af van de monistische of dualistische benadering en de mechanismen voor de omzetting van verdragen. In een dualistisch kader omvat het proces doorgaans verschillende fasen: ratificatie door de uitvoerende macht, goedkeuring door het parlement en vaststelling van uitvoeringswetgeving. Zo zou „dit land“ na ratificatie van het CRPD bijvoorbeeld een wetsvoorstel bij het parlement indienen waarin wordt uiteengezet hoe bepalingen zoals toegankelijkheid (artikel 9) en inclusief onderwijs (artikel 24) ten uitvoer zullen worden gelegd. Dit zou onder meer specifieke toegankelijkheidsnormen voor openbare gebouwen of de toewijzing van middelen voor ondersteunende technologieën kunnen omvatten (Aust, 2013).
In een monistisch systeem wordt het CRPD weliswaar direct van toepassing bij ratificatie, maar kunnen aanvullende wetgeving of bestuurlijke maatregelen nog steeds nodig zijn om de bepalingen ervan in de praktijk te brengen. Zelfs als ‘dit land’ het CRPD bijvoorbeeld als nationaal recht erkent, kan het zijn dat de regering regelgevende instanties moet instellen of richtlijnen moet opstellen om de toegankelijkheidsnormen uit artikel 9 te handhaven. Ook rechterlijke uitlegging speelt een rol, aangezien rechtbanken in monistische systemen vaak naar internationale verdragen verwijzen om juridische geschillen op te lossen, waardoor zij mogelijk de nationale jurisprudentie inzake de rechten van personen met een handicap vormgeven (Shelton, 2011).
Ongeacht de aanpak vereist een effectieve omzetting van het CRPD in nationale wetgeving politieke wil, bewustwording bij het publiek en de toewijzing van middelen. Uitdagingen in „dit land“ kunnen onder meer bestaan uit ontoereikende financiering voor toegankelijkheidsinfrastructuur, weerstand vanuit de particuliere sector tegen het toepassen van universeel ontwerp, of een gebrek aan opgeleid personeel om de uitvoering te ondersteunen. Recente studies wijzen erop dat zelfs in landen met een robuust wettelijk kader de naleving van het CRPD vaak achterblijft als gevolg van structurele belemmeringen en concurrerende nationale prioriteiten (Hagrass, 2025).
Het CRPD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969
Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969 is het fundamentele internationale instrument dat de totstandkoming, uitleg en beëindiging van verdragen regelt. Hoewel het CRPD zelf geen „partij“ is bij het VCLT – aangezien alleen staten partij kunnen zijn bij verdragen – zijn de beginselen en regels van het VCLT van toepassing op het CRPD als verdrag naar internationaal recht. Het VCLT biedt het juridische kader waarbinnen het CRPD door de verdragsluitende staten is onderhandeld, ondertekend en geratificeerd (Verenigde Naties, 1969).
Het belang van het VCLT voor het CRPD ligt in de codificatie van het internationaal gewoonterecht inzake het sluiten van verdragen. Zo verplicht artikel 18 van het VCLT staten om zich te onthouden van handelingen die het doel en de strekking van een verdrag zouden ondermijnen voordat het in werking treedt, een beginsel dat van toepassing is op staten tijdens de tussenliggende periode tussen de ondertekening en de ratificatie van het CRPD. Evenzo bevat artikel 31 van het VCLT regels voor de interpretatie van verdragen, waarbij de nadruk ligt op de gewone betekenis van termen in hun context en in het licht van het doel en de strekking van het verdrag — een cruciaal hulpmiddel voor het begrijpen van bepalingen van het CRPD zoals toegankelijkheid op grond van artikel 9 (Villiger, 2009).
Voor andere landen die verdragen met het CRPD willen sluiten – dat wil zeggen, die partij bij het verdrag willen worden – dient het VCLT als leidraad voor de juiste procedures bij het sluiten van verdragen. Staten moeten ervoor zorgen dat hun vertegenwoordigers bevoegd zijn om instemming te betuigen (artikel 7 van het VCLT), dat ratificatieprocessen te goeder trouw worden uitgevoerd (artikel 26 van het VCLT) en dat eventuele voorbehouden in overeenstemming zijn met het doel en de strekking van het verdrag (artikel 19 van het VCLT). In het geval van het CRPD zijn voorbehouden toegestaan op grond van artikel 46, maar deze mogen de kernbeginselen van het verdrag, zoals non-discriminatie en toegankelijkheid, niet ondermijnen. Het kader van het VCLT waarborgt aldus dat staten zich aan het CRPD houden op een wijze die in overeenstemming is met internationale rechtsnormen, waardoor een voorspelbare en gestandaardiseerde aanpak van toetreding tot het verdrag wordt geboden (Sinclair, 1984).
De wisselwerking tussen het VCLT en het CRPD is ook van invloed op de bredere wereldwijde praktijk van het sluiten van verdragen. Zo versterkt de nadruk die het VCLT in artikel 26 legt op pacta sunt servanda (verdragen moeten te goeder trouw worden nagekomen) de verplichting van de staten die partij zijn bij het CRPD om de bepalingen ervan, met inbegrip van toegankelijkheidsmaatregelen, oprecht en effectief ten uitvoer te leggen. Dit beginsel kan andere landen als leidraad dienen bij het opstellen van binnenlands beleid na ratificatie, zodat toezeggingen niet louter symbolisch zijn, maar leiden tot tastbare resultaten voor personen met een handicap (Reuter, 1995).
Wereldwijde impact van het CRPD op toegankelijkheid: casestudies en uitdagingen
De invloed van het CRPD op de toegankelijkheid is duidelijk zichtbaar in uiteenlopende nationale contexten, hoewel de uitvoering sterk varieert naargelang de economische draagkracht, de politieke inzet en de rechtsstelsels. In Colombia is bijvoorbeeld aanzienlijke vooruitgang geboekt op wetgevend gebied sinds de ratificatie van het CRPD, maar het blijft een uitdaging om wetten om te zetten in concrete resultaten vanwege beperkte middelen en een gebrek aan handhavingsmechanismen (Hagrass, 2025). Evenzo heeft de regering in Australië, een dualistische staat, maatregelen genomen om het nationale beleid af te stemmen op de normen van het CRPD, onder meer door middel van Auslan-vertalingen van het verdrag om de toegankelijkheid te verbeteren, maar er blijven hiaten bestaan in plattelands- en inheemse gemeenschappen (Australisch Ministerie van Volksgezondheid, 2025).
Daarentegen hebben sommige landen met een monistisch systeem, zoals bepaalde lidstaten van de Europese Unie, de bepalingen van het CRPD rechtstreeks toegepast om toegankelijke infrastructuur en inclusieve onderwijssystemen verplicht te stellen. De Europese Commissie, die zelf als regionale integratieorganisatie het CRPD heeft ondertekend, heeft het voortouw genomen bij initiatieven om de toegankelijkheidsnormen in de lidstaten te harmoniseren, waarmee zij het potentieel van het verdrag om supranationaal beleid te beïnvloeden heeft aangetoond (Europese Commissie, 2023).
Ondanks deze vooruitgang blijven er wereldwijde uitdagingen bestaan. Door economische ongelijkheden hebben landen met een laag inkomen vaak moeite om aan de toegankelijkheidsnormen van het CRPD te voldoen, omdat ze niet over de middelen beschikken voor infrastructuurverbeteringen of ondersteunende technologieën. Ook blijven er mentaliteitsbarrières bestaan, waarbij maatschappelijk stigma de volledige inclusie van personen met een handicap in de weg staat. Bovendien kent het toezichtsmechanisme van het CRPD – het Comité voor de Rechten van Personen met een Handicap – beperkingen als gevolg van onderfinanciering en niet-bindende aanbevelingen, waardoor het minder goed in staat is om naleving af te dwingen (OHCHR, 2022).
Lessen voor „dit land“ en daarbuiten
Voor „dit land“ biedt de ratificatie van het CRPD een kans om de toegankelijkheid en inclusie te bevorderen, maar het succes hangt af van de afstemming van internationale verplichtingen op de binnenlandse realiteit. Als het een dualistische staat betreft, moet deze na ratificatie prioriteit geven aan het vaststellen van uitvoeringswetgeving, waarbij ervoor wordt gezorgd dat wetten ingaan op specifieke bepalingen van het CRPD, zoals toegankelijkheid en redelijke aanpassingen. Als het een monistische staat betreft, moet deze zich richten op praktische uitvoering door middel van beleid en financiering, waarbij gebruik wordt gemaakt van de directe toepasselijkheid van het verdrag in nationale rechtbanken.
Andere landen kunnen lering trekken uit de wereldwijde tenuitvoerlegging van het CRPD binnen het kader van het VCLT. Staten moeten de ratificatie benaderen met een duidelijk inzicht in hun wettelijke verplichtingen en ervoor zorgen dat hun binnenlandse stelsels – of deze nu monistisch of dualistisch zijn – in staat zijn om de verdragsverplichtingen om te zetten in concrete resultaten. De beginselen van het VCLT inzake goede trouw en consistente uitleg kunnen staten helpen om oppervlakkige naleving te vermijden en zo echte vooruitgang op het gebied van de rechten van personen met een handicap te bevorderen.
Conclusie
Het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap is een baken van hoop voor miljoenen personen met een handicap wereldwijd en bevordert toegankelijkheid als hoeksteen van inclusie en gelijkheid. Door middel van haar robuuste juridische kader, met name de artikelen 3, 9, 24 en 27, herdefinieert het CRPD handicap als een mensenrechtenkwestie en dwingt het staten om barrières weg te nemen en inclusieve omgevingen te bevorderen. De wereldwijde impact van het verdrag valt niet te ontkennen, maar het succes ervan hangt af van een effectieve nationale uitvoering, die wordt beïnvloed door de vraag of een staat zoals „dit land“ een monistische of dualistische benadering hanteert bij de omzetting van het verdrag.
De relatie tussen het CRPD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht onderstreept het belang van gestandaardiseerde, te goeder trouw gehanteerde praktijken bij het sluiten van verdragen, en biedt daarmee een model voor andere landen om zich te verbinden aan internationale mensenrechteninstrumenten. Hoewel er nog steeds uitdagingen zijn – variërend van beperkte middelen tot structurele discriminatie – ligt het transformatieve potentieel van het CRPD in het vermogen om individuen mondiger te maken en de houding van de samenleving te veranderen. Door de beginselen van het verdrag te omarmen, kunnen staten bouwen aan een meer inclusieve wereld, waarin toegankelijkheid geen voorrecht is, maar een fundamenteel recht voor iedereen.
Referenties
- Aust, A. (2013). Modern Treaty Law and Practice. Cambridge University Press.
- Brownlie, I. (2008). Beginselen van internationaal publiekrecht. Oxford University Press.
- Cassese, A. (2005). Internationaal recht. Oxford University Press.
- Crawford, J. (2012). Brownlie’s Principles of Public International Law. Oxford University Press.
- Degener, T. (2016). Handicap in het kader van de mensenrechten.
Laws , 5(3), 35. - Dixon, M. (2013). Handboek internationaal recht. Oxford University Press.
- Europese Commissie. (2023). Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van personen met een handicap. Ontleend aan officiële internetbronnen.
- Hagrass, H. (2025). VN-deskundige roept Colombia op om wetten inzake de rechten van personen met een handicap in daden om te zetten. Ontleend aan gearchiveerde internetbronnen.
- Lagerhuisbibliotheek. (2025). Het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap: uitvoering in het Verenigd Koninkrijk. Ontleend aan officiële parlementaire bronnen.
- Kayess, R., & French, P. (2008). Uit de duisternis naar het licht? Een inleiding tot het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap.
Human Rights Law Review , 8(1), 1-27. - OHCHR. (2022). Commissie voor de rechten van personen met een handicap. Ontleend aan officiële bronnen van de VN.
- Reuter, P. (1995). Inleiding tot het verdragsrecht. Kegan Paul International.
- Shaw, M. N. (2017). Internationaal recht. Cambridge University Press.
- Shelton, D. (2011). Internationaal recht en binnenlandse rechtssystemen: Incorporatie, transformatie en overtuiging. Oxford University Press.
- Sinclair, I. (1984). Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Manchester University Press.
- Stein, M. A., & Lord, J. E. (2010). Toezicht op het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap: innovaties, gemiste kansen en toekomstperspectieven.
Human Rights Quarterly , 32(3), 689-728. - Verenigde Naties. (1969). Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Verdragsreeks van de Verenigde Naties.
- Verenigde Naties. (2006). Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. A/RES/61/106.
- Verenigde Naties. (2023). Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap: stand van zaken met betrekking tot de ratificatie. Ontleend aan officiële bronnen van de VN.
- Villiger, M. E. (2009). Commentaar op het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht 1969. Martinus Nijhoff Uitgevers.
Opmerking: Dit artikel is opgemaakt voor WordPress met HTML-opmaak die geschikt is om in een WordPress-editor te kopiëren en te plakken. Zorg ervoor dat de CSS en de opmaak aansluiten bij het thema van je website voor een optimale weergave.