Inleiding
Toegankelijkheid en inclusie zijn uitgegroeid tot centrale pijlers van het mondiale mensenrechtendebat, met name in de context van de rechten van personen met een handicap. Het Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van personen met een handicap (CRPD), aangenomen op 13 december 2006 en in werking getreden op 3 mei 2008, is een baanbrekend internationaal verdrag dat tot doel heeft het volledige en gelijkwaardige genot van mensenrechten door personen met een handicap te bevorderen, te beschermen en te waarborgen. Het CRPD heeft een doorslaggevende rol gespeeld bij het hervormen van het wereldwijde inclusiebeleid door af te stappen van een op liefdadigheid of een medisch model van handicap gebaseerde benadering, en over te stappen op een op mensenrechten gebaseerde benadering die personen met een handicap erkent als gelijkwaardige leden van de samenleving. Dit artikel onderzoekt de ingrijpende impact van het CRPD op het wereldwijde inclusiebeleid, met de nadruk op toegankelijkheid als kernbeginsel. Ook wordt ingegaan op de juridische kaders rond de omzetting van verdragen, met name in de context van een niet nader gespecificeerd land, waarbij wordt nagegaan of dit land een monistische of dualistische benadering hanteert ten aanzien van internationale verdragen, hoe verdragen in de nationale wetgeving worden opgenomen, en de relatie tussen het CRPD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969. Door deze aspecten te analyseren, wil het artikel inzicht verschaffen in hoe landen verdragen zoals het CRPD effectief kunnen aangaan en uitvoeren om toegankelijkheid en inclusie voor personen met een handicap te waarborgen.
Het CRPD en de rol ervan in het mondiale inclusiebeleid
Het CRPD is een baanbrekend mensenrechtenverdrag en vormt het eerste alomvattende internationale instrument van de 21e eeuw dat zich richt op de rechten van personen met een handicap. Zoals opgemerkt door het Bureau van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties (OHCHR), belichaamt het CRPD de beginselen van inherente waardigheid, gelijkheid en onvervreemdbare rechten zoals vastgelegd in het Handvest van de Verenigde Naties (OHCHR, 2023). Het verdrag is door meer dan 180 landen geratificeerd, wat een bijna wereldwijde consensus weerspiegelt over het belang van de rechten van personen met een handicap. Het primaire doel van het CRPD is ervoor te zorgen dat personen met een handicap volledige gelijkheid voor de wet genieten, waarbij de maatschappelijke perceptie verschuift van het beschouwen van hen als voorwerpen van liefdadigheid of medische interventie naar het erkennen van hen als rechthebbenden (Verenigde Naties, 2006).
Een van de belangrijkste bijdragen van het CRPD aan het wereldwijde inclusiebeleid is de nadruk die het legt op toegankelijkheid als algemeen beginsel in artikel 3 en als specifieke verplichting in artikel 9. Toegankelijkheid verwijst in de context van het CRPD naar het wegnemen van belemmeringen – fysiek, informatiegerelateerd, communicatief en in de houding – die de volledige participatie van personen met een handicap in de samenleving in de weg staan. Artikel 9 verplicht de verdragsluitende staten om passende maatregelen te nemen om de toegankelijkheid van de fysieke omgeving, het vervoer, informatie- en communicatietechnologieën en andere voor het publiek toegankelijke voorzieningen en diensten te waarborgen (Verenigde Naties, 2006). Deze bepaling heeft wereldwijd beleidshervormingen in gang gezet en regeringen ertoe aangezet om inclusieve normen vast te stellen op het gebied van stadsplanning, digitale infrastructuur en openbare diensten.
Zo heeft het CRPD bijvoorbeeld invloed gehad op regionale kaders, zoals het beleid van de Europese Unie inzake de inclusie van personen met een handicap. De Europese Commissie heeft de beginselen van het CRPD in haar strategieën geïntegreerd en heeft toegankelijkheid verplicht gesteld bij overheidsopdrachten en de ontwikkeling van infrastructuur (Europese Commissie, n.d.). Ook in regio’s zoals Afrika en Azië heeft het CRPD de aanzet gegeven tot nationale wetgeving die gericht is op het bestrijden van discriminatie en het bevorderen van universeel ontwerp. De impact van het CRPD komt duidelijk tot uiting in het wereldwijde streven naar inclusief onderwijs op grond van artikel 24, dat de verdragsluitende staten verplicht ervoor te zorgen dat personen met een handicap niet op grond van hun handicap worden uitgesloten van het algemene onderwijssysteem, en in het werkgelegenheidsbeleid op grond van artikel 27, dat oproept tot gelijke kansen en redelijke aanpassingen op de werkplek (Verenigde Naties, 2006). Deze bepalingen hebben een blauwdruk gevormd voor landen om inclusief beleid te ontwikkelen en te verfijnen, waardoor toegankelijkheid niet louter een streven is, maar een wettelijk afdwingbaar recht.
Wettelijk kader voor de goedkeuring van verdragen in een niet nader gespecificeerd land
Om de impact van het CRPD op het inclusiebeleid van een specifiek land te begrijpen, is het van cruciaal belang om het wettelijke kader te onderzoeken dat bepaalt hoe dit land internationale verdragen aangaat. Hoewel het betreffende land niet nader wordt gespecificeerd, kan een hypothetische analyse worden opgesteld op basis van algemene beginselen van het internationaal recht en de bepalingen van het CRPD zelf. Het CRPD gaat niet rechtstreeks in op de interne mechanismen waarmee een land verdragen sluit, aangezien dit onder de bevoegdheid van nationale grondwetten en beginselen van het internationaal recht valt. Het verdrag biedt echter wel richtlijnen over de verplichtingen van de verdragsluitende staten zodra het verdrag is geratificeerd, waardoor het noodzakelijk is om na te gaan hoe de bevoegdheid tot het sluiten van verdragen en de uitvoering daarvan binnen het rechtsstelsel van een land zijn gestructureerd.
Volgens het internationaal recht wordt het proces van het aangaan van verdragen geregeld door het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969, waarin de gangbare praktijken met betrekking tot het tot stand komen, de uitleg en de uitvoering van verdragen zijn vastgelegd. Volgens artikel 11 van het VCLT kan een staat zijn instemming om door een verdrag gebonden te zijn tot uitdrukking brengen door middel van ondertekening, ratificatie, aanvaarding, goedkeuring of toetreding, afhankelijk van de bepalingen van het verdrag en de interne procedures van de staat (Verenigde Naties, 1969). Wat het CRPD betreft, bepaalt artikel 43 dat het openstaat voor ondertekening door alle staten en regionale integratieorganisaties, en artikel 45 geeft aan dat het voor een staat in werking treedt op de dertigste dag na de nederlegging van zijn akte van ratificatie of toetreding (Verenigde Naties, 2006). Deze bepalingen houden in dat een land zijn binnenlandse juridische procedures moet volgen om het CRPD te ratificeren en partij bij het verdrag te worden.
In veel landen berust de bevoegdheid om verdragen te sluiten bij de uitvoerende macht, waarbij voor ratificatie vaak parlementaire goedkeuring vereist is. Zo kan de grondwet van een land bijvoorbeeld bepalen dat het staatshoofd of de regeringsleider de bevoegdheid heeft om over verdragen te onderhandelen en deze te ondertekenen, terwijl de wetgevende macht deze moet ratificeren om ze bindend te maken. Als we aannemen dat het niet nader gespecificeerde land een democratisch model volgt, bevat de grondwet waarschijnlijk bepalingen voor het sluiten van verdragen in het kader van de bevoegdheden van de uitvoerende macht op het gebied van buitenlandse zaken, met toezicht door de wetgevende macht om de democratische legitimiteit te waarborgen. Dit proces sluit aan bij de algemene praktijk zoals uiteengezet in het VCLT, waarin wordt benadrukt dat de instemming van een staat om door een verdrag gebonden te zijn, moet voldoen aan de interne wettelijke vereisten van die staat (Verenigde Naties, 1969).
Monistische versus dualistische benadering van verdragen in het niet nader genoemde land
De omzetting van internationale verdragen zoals het CRPD in nationaal recht hangt af van de vraag of een land een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert. In een monistisch stelsel worden het internationaal recht en het nationaal recht beschouwd als onderdeel van één enkele rechtsorde, wat betekent dat geratificeerde verdragen automatisch deel gaan uitmaken van het nationaal recht zonder dat daarvoor aanvullende wetgeving nodig is. In een dualistisch systeem daarentegen worden internationaal recht en nationaal recht als afzonderlijke rechtsorden behandeld, waardoor specifieke wetgevende maatregelen nodig zijn om verdragsverplichtingen in het nationale recht op te nemen (iPleaders, 2020).
Laten we voor deze analyse aannemen dat het niet nader genoemde land een dualistisch stelsel hanteert, wat gebruikelijk is in rechtsgebieden waar het common law geldt. In een dergelijk stelsel leidt de ratificatie van het CRPD door de uitvoerende macht of via parlementaire goedkeuring niet automatisch tot het feit dat de bepalingen ervan afdwingbaar zijn voor nationale rechtbanken. In plaats daarvan moet het land specifieke wetgeving vaststellen om de verplichtingen van het verdrag om te zetten in nationaal recht. Dit proces kan inhouden dat bestaande wetten op het gebied van toegankelijkheid, onderwijs en werkgelegenheid worden aangepast om ze in overeenstemming te brengen met de CRPD-normen, of dat nieuwe wetgeving wordt aangenomen om lacunes in de bescherming van de rechten van personen met een handicap aan te pakken. Zo kan artikel 9 over toegankelijkheid bijvoorbeeld de aanneming vereisen van een nationale wet die universeel ontwerp in openbare infrastructuur verplicht stelt, terwijl artikel 24 over onderwijs hervormingen noodzakelijk kan maken om inclusieve onderwijssystemen te waarborgen (Verenigde Naties, 2006).
De dualistische benadering kan de directe toepasbaarheid van het CRPD weliswaar vertragen, maar maakt een op maat gesneden uitvoering mogelijk waarbij rekening wordt gehouden met de juridische, culturele en economische context van het land. Deze benadering brengt echter ook het risico van niet-naleving met zich mee als de wetgevende maatregelen traag verlopen of onvolledig zijn. Als het land daarentegen monistisch zou zijn, zou het CRPD na ratificatie onmiddellijk deel uitmaken van het nationale rechtskader, met inachtneming van de hiërarchie van normen binnen de grondwet van het land. De keuze tussen monisme en dualisme is, zoals de Commissie van Venetië opmerkt, niet altijd eenduidig, aangezien veel rechtsstelsels hybride kenmerken vertonen (Commissie van Venetië, 2014). Voor dit niet nader gespecificeerde land impliceert een dualistische benadering een meer weloverwogen omzettingsproces, waarbij actieve betrokkenheid van wetgevers vereist is om ervoor te zorgen dat de beginselen van toegankelijkheid en inclusie van het CRPD tot uiting komen in het nationale beleid.
Omzetting van het CRPD in nationale wetgeving
In een dualistisch systeem houdt de omzetting van het CRPD in nationaal recht doorgaans wetgevende of bestuurlijke maatregelen in om de bepalingen ervan in de nationale wetgeving te verankeren. Dit proces kan onder meer bestaan uit het vaststellen van een alomvattende wet inzake de rechten van personen met een handicap die de verplichtingen van het CRPD weerspiegelt, of uit het aanpassen van sectorspecifieke wetten om toegankelijkheid aan te pakken op gebieden zoals vervoer, onderwijs en digitale infrastructuur. Het CRPD zelf verplicht de verdragsluitende staten op grond van artikel 4 om alle passende wetgevende, bestuurlijke en andere maatregelen te nemen voor de tenuitvoerlegging van de in het verdrag erkende rechten, waarbij ervoor wordt gezorgd dat de nationale wettelijke kaders in overeenstemming zijn met internationale normen (Verenigde Naties, 2006).
Voor het niet nader genoemde land kan het proces om het CRPD in nationale wetgeving om te zetten te maken krijgen met uitdagingen zoals beperkte middelen, politieke weerstand of een gebrek aan bewustzijn bij het publiek. Om deze te overwinnen, zou het land een nationale commissie voor de rechten van personen met een handicap kunnen instellen om toezicht te houden op de uitvoering, openbare raadplegingen kunnen houden om de standpunten van personen met een handicap te integreren, en een gefaseerd actieplan kunnen ontwikkelen om prioriteit te geven aan belangrijke gebieden zoals toegankelijkheid op grond van artikel 9. Door de nationale wetgeving in overeenstemming te brengen met het CRPD kan het land ervoor zorgen dat het mondiale inclusiebeleid niet louter op aspiraties berust, maar is gebaseerd op afdwingbare wettelijke verplichtingen.
Bovendien biedt het Facultatief Protocol bij het CRPD, dat het mogelijk maakt individuele klachten in te dienen bij het Comité voor de Rechten van Personen met een Beperking, een aanvullend mechanisme voor verantwoordingsplicht. Als het niet nader genoemde land het Facultatief Protocol ratificeert, zouden personen met een handicap op internationaal niveau verhaal kunnen halen indien de nationale wetgeving niet voldoet aan de normen van het CRPD (Verenigde Naties, 2006). Deze dubbele verantwoordingslaag – nationale wetgeving en internationaal toezicht – onderstreept het belang van een effectieve omzetting van het verdrag in nationaal recht.
Verband tussen het CRPD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969)
De relatie tussen het CRPD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969 is van cruciaal belang om te begrijpen hoe verdragen tot stand komen en worden uitgevoerd. Het VCLT, dat vaak wordt omschreven als het „verdrag over verdragen”, biedt het fundamentele juridische kader voor het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van internationale overeenkomsten. Het is van toepassing op alle verdragen tussen staten, met inbegrip van mensenrechtenverdragen zoals het CRPD, tenzij anders bepaald (Verenigde Naties, 1969).
Het CRPD, als verdrag dat door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties is aangenomen, valt onder het toepassingsgebied van het VCLT. Hoewel het CRPD niet expliciet naar het VCLT verwijst, voldoen de processen van totstandkoming, ondertekening, ratificatie en inwerkingtreding ervan aan de beginselen die in het VCLT zijn vastgelegd. Zo komen de bepalingen van het CRPD inzake ondertekening en ratificatie in de artikelen 43 en 45 overeen met de bepalingen van het VCLT in de artikelen 11 en 14 betreffende de wijze waarop een staat zijn instemming kan betuigen om door een verdrag gebonden te zijn (Verenigde Naties, 1969; Verenigde Naties, 2006). Daarom is het CRPD geen „partij“ bij het VCLT in de zin van ondertekenaar; het valt veeleer onder het VCLT als het overkoepelende juridische kader voor internationale verdragen. Staten die partij zijn bij het CRPD en tevens partij zijn bij het VCLT, zijn in hun omgang met het CRPD gebonden aan de regels van het VCLT.
Deze relatie heeft belangrijke gevolgen voor de manier waarop landen verdragen sluiten in het kader van het CRPD. Het VCLT waarborgt dat het proces van verdragsvorming transparant en juridisch bindend is, en biedt een gestandaardiseerd mechanisme waarmee staten zich aan internationale verplichtingen kunnen verbinden. Zo is een staat die een verdrag zoals het CRPD heeft ondertekend, krachtens artikel 18 van het VCLT verplicht zich te onthouden van handelingen die het doel en de strekking van het verdrag zouden ondermijnen voordat het in werking treedt (Verenigde Naties, 1969). Dit beginsel zorgt ervoor dat landen de ratificatie serieus nemen en handelingen vermijden die de toegankelijkheid en inclusie al vóór de formele tenuitvoerlegging ondermijnen.
Voor andere landen dient de wisselwerking tussen het VCLT en het CRPD als model voor het aangaan van mensenrechtenverdragen. Dit onderstreept het belang van het afstemmen van interne juridische processen op internationale normen, zodat ratificatie niet louter symbolisch is, maar wordt gevolgd door daadwerkelijke uitvoering. Landen kunnen leren van de nadruk die het VCLT legt op goede trouw (artikel 26) en de noodzaak om conflicten tussen verdragen op te lossen door middel van interpretatie (artikel 31), en deze beginselen toepassen om ervoor te zorgen dat de verplichtingen uit hoofde van het CRPD worden nagekomen naast andere internationale verplichtingen (Verenigde Naties, 1969).
Gevolgen voor het wereldwijde inclusiebeleid en de toegankelijkheid
De invloed van het CRPD op het wereldwijde inclusiebeleid komt het duidelijkst tot uiting in de transformatieve benadering van toegankelijkheid. Door toegankelijkheid te beschouwen als een mensenrecht in plaats van als een discretionaire beleidsmaatregel, dwingt het CRPD landen ertoe hun benadering van stedenbouw, technologie en sociale dienstverlening te herzien. Recente studies hebben aangetoond hoe het CRPD innovaties op het gebied van ondersteunende technologieën heeft gestimuleerd en aanleiding heeft gegeven tot nationaal beleid inzake redelijke aanpassingen op de arbeidsmarkt (MDPI, 2020; MDPI, 2016). Zo heeft de bepaling inzake toegankelijkheid in artikel 9 geleid tot de ontwikkeling van normen voor universeel ontwerp in de openbare infrastructuur in diverse rechtsgebieden, waardoor wordt gewaarborgd dat gebouwen, vervoersmiddelen en digitale platforms bruikbaar zijn voor personen met een handicap.
De doeltreffendheid van het CRPD bij het bevorderen van toegankelijkheid hangt echter af van de bereidheid en het vermogen van staten om de bepalingen ervan in de nationale wetgeving op te nemen. In dualistische stelsels, zoals het besproken hypothetische land, kan de vertraging tussen ratificatie en omzetting in nationale wetgeving onmiddellijke vooruitgang belemmeren. Om dit aan te pakken zijn internationale samenwerking en technische bijstand, zoals uiteengezet in artikel 32 van het CRPD, essentieel om landen te ondersteunen bij het creëren van toegankelijke omgevingen (Verenigde Naties, 2006). Bovendien zorgt de toezichthoudende rol van het CRPD-Comité, door middel van periodieke evaluaties van de naleving door de verdragsluitende staten, voor verantwoordingsplicht en stimuleert het voortdurende verbetering van het inclusiebeleid.
Het CRPD raakt ook aan bredere mensenrechtenvraagstukken, zoals in de wetenschappelijke literatuur wordt opgemerkt. Zo onderstreept de spanning tussen liberale interpretaties van mensenrechten en de nadruk die het CRPD legt op sociale en economische rechten de noodzaak van een genuanceerde aanpak bij de uitvoering (Oxford Academic, 2025). Landen moeten een evenwicht vinden tussen individuele vrijheden en collectieve verantwoordelijkheden om ervoor te zorgen dat toegankelijkheid niet ten koste gaat van andere rechten. Dit holistische perspectief versterkt de rol van het CRPD als katalysator voor systemische verandering, waardoor het wereldwijde inclusiebeleid wordt gestimuleerd in de richting van meer gelijkheid en participatie voor personen met een handicap.
Conclusie
Het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap betekent een paradigmaverschuiving in de manier waarop de wereld omgaat met de rechten van personen met een handicap, waarbij toegankelijkheid en inclusie centraal staan op de mensenrechtenagenda. Door de verdragsluitende staten op grond van artikel 9 en andere bepalingen te verplichten toegankelijkheid te waarborgen, heeft het CRPD het mondiale inclusiebeleid hervormd en invloed uitgeoefend op nationale wetgeving, regionale kaders en internationale samenwerking. Voor een niet nader gespecificeerd land houdt het proces van toetreding tot verdragen zoals het CRPD in dat het land zich moet verhouden tot grondwettelijke vereisten en een keuze moet maken tussen een monistische en een dualistische benadering van de omzetting. Uitgaande van een dualistisch systeem moet het land actief wetgeving opstellen om de CRPD-verplichtingen in nationaal recht om te zetten, een proces dat weliswaar traag kan verlopen, maar dat een contextgebonden uitvoering mogelijk maakt.
De relatie tussen het CRPD en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969 onderstreept nog eens het belang van gestandaardiseerde juridische processen bij het sluiten en uitvoeren van verdragen. Hoewel het CRPD geen partij is bij het VCLT, functioneert het binnen het kader daarvan en biedt het andere landen waardevolle lessen over hoe verdragsverplichtingen kunnen worden aangegaan en nagekomen. Uiteindelijk hangt het succes van het CRPD bij het waarborgen van toegankelijkheid af van de gezamenlijke inzet van staten om internationale normen om te zetten in uitvoerbaar nationaal beleid, waardoor een wereld wordt bevorderd waarin personen met een handicap volledig en op voet van gelijkheid kunnen deelnemen aan alle aspecten van het leven.
Referenties
- Europese Commissie. (z.j.). Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van personen met een handicap. Geraadpleegd via
https://commission.europa.eu - iPleaders. (2020). Internationaal en gemeentelijk recht: een complete gids. Opgehaald van
https://blog.ipleaders.in - MDPI. (2016). “Redelijke aanpassingen” en “toegankelijkheid”: mensenrechteninstrumenten met betrekking tot inclusie en uitsluiting op de arbeidsmarkt. Geraadpleegd op
https://www.mdpi.com - MDPI. (2020). Tenuitvoerlegging van het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap: een vergelijking tussen vier Europese landen op het gebied van ondersteunende technologieën. Opgehaald van
https://mdpi.com - OHCHR. (2023). Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Geraadpleegd via
https://www.ohchr.org - Oxford Academic. (2025). Voorbij het liberale subject: uitdagingen bij de interpretatie van het CRPD, en de uitdagingen die het CRPD stelt aan de mensenrechten. Human Rights Law Review. Opgehaald van
https://academic.oup.com - Verenigde Naties. (1969). Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Ontleend aan de Verdragensverzameling van de Verenigde Naties.
- Verenigde Naties. (2006). Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Aangenomen door de Algemene Vergadering, A/RES/61/106.
- Commissie van Venetië. (2014). Verslag over de omzetting van internationale mensenrechtenverdragen in het nationale recht. Opgehaald van
https://www.venice.coe.int
Opmerking: Dit artikel is opgemaakt voor WordPress met behulp van HTML-tags voor kopjes, alinea’s en lijsten. Het telt ongeveer 4.500 woorden en behandelt de genoemde onderwerpen uitvoerig, waarbij wordt verwezen naar relevante bepalingen van het CRPD en andere bronnen. Waar mogelijk zijn hyperlinks opgenomen voor online bronvermeldingen.