Welkom bij OSTL: de Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Een internationale vereniging van wetenschappers, diplomaten en instellingen

Bestrijding van terrorismefinanciering: uitdagingen bij de tenuitvoerlegging van het Internationaal Verdrag ter bestrijding van de financiering van terrorisme

Inleiding

De financiering van terrorisme vormt een aanzienlijke bedreiging voor de mondiale veiligheid, aangezien hierdoor gewelddaden mogelijk worden gemaakt die samenlevingen destabiliseren en de vrede ondermijnen. Als reactie hierop heeft de internationale gemeenschap kaders ontwikkeld om dit probleem aan te pakken, waarbij het Internationaal Verdrag ter bestrijding van de financiering van terrorisme (ICSFT), dat op 9 december 1999 door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties is aangenomen via Resolutie 54/109, als hoeksteen van deze inspanningen fungeert. Het ICSFT heeft tot doel de financiering van terrorisme strafbaar te stellen en internationale samenwerking te bevorderen bij het voorkomen en bestrijden van dergelijke activiteiten. De tenuitvoerlegging van dit verdrag op nationaal niveau brengt echter talrijke uitdagingen met zich mee, waaronder juridische, institutionele en operationele hindernissen. Dit artikel gaat uitgebreid in op deze uitdagingen, met de nadruk op de vraag hoe staten op wettige wijze verdragen zoals het ICSFT kunnen aangaan, de monistische of dualistische benaderingen van de omzetting van verdragen in nationaal recht, en de relatie tussen het ICSFT en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969. Hoewel de bespreking een algemeen perspectief behoudt, wordt de tenuitvoerlegging in de context van een niet nader gespecificeerd land geplaatst om de praktische implicaties te illustreren.

Het Internationaal Verdrag ter bestrijding van de financiering van terrorisme: een overzicht

Het ICSFT, dat in 1999 werd aangenomen, was een direct antwoord op het groeiende besef dat de financiering van terrorisme een cruciale factor is voor het wereldwijde terrorisme. Het verdrag definieert het strafbare feit van terrorismefinanciering in artikel 2 en stelt dat eenieder een strafbaar feit pleegt indien hij of zij, op welke wijze dan ook, direct of indirect, onrechtmatig en opzettelijk, middelen verstrekt of inzamelt met de bedoeling dat deze worden gebruikt, of in de wetenschap dat deze zullen worden gebruikt, voor het plegen van terroristische daden. Deze daden omvatten de daden die zijn gedefinieerd in de verdragen die in de bijlage bij het verdrag zijn opgenomen, of andere daden die bedoeld zijn om de dood of ernstig lichamelijk letsel toe te brengen aan burgers, om een bevolking te intimideren of om een regering of internationale organisatie te dwingen tot handelen of tot het nalaten van handelen (Verenigde Naties, 1999).

Bovendien schrijft het ICSFT in artikel 4 voor dat de verdragsluitende staten maatregelen moeten nemen om de financiering van terrorisme in hun nationale wetgeving als strafbaar feit aan te merken. Artikel 7 verplicht staten om rechtsbevoegdheid vast te stellen voor deze strafbare feiten, terwijl de artikelen 9 tot en met 11 de nadruk leggen op internationale samenwerking door middel van wederzijdse rechtshulp en uitlevering. Ondanks deze duidelijke bepalingen blijft het proces om internationale verplichtingen om te zetten in effectieve nationale wetgeving en handhavingsmechanismen vol uitdagingen.

Uitdagingen bij de implementatie van het ICSFT

Juridische uitdagingen

Een van de belangrijkste obstakels bij de tenuitvoerlegging van het ICSFT is de afstemming van internationale verplichtingen op nationale rechtsstelsels. Staten moeten de financiering van terrorisme strafbaar stellen, zoals vereist door artikel 2 van het verdrag, maar verschillen in rechtstradities en definities van terrorisme bemoeilijken dit proces vaak. Zo hebben sommige landen moeite om hun definities van „terrorisme“ af te stemmen op de brede en soms dubbelzinnige reikwijdte die in het ICSFT wordt geschetst, wat kan leiden tot lacunes in de strafbaarstelling. Bovendien vereist de verplichting uit hoofde van artikel 4 om deze strafbare feiten in de nationale wetgeving vast te leggen vaak ingrijpende wetshervormingen, die tijdrovend en politiek omstreden kunnen zijn.

Een andere juridische uitdaging is het vaststellen van rechtsbevoegdheid over strafbare feiten in verband met de financiering van terrorisme, zoals voorgeschreven in artikel 7. Dit artikel verplicht staten om niet alleen rechtsbevoegdheid uit te oefenen over strafbare feiten die op hun grondgebied zijn gepleegd, maar ook over strafbare feiten die door hun onderdanen of tegen hun onderdanen in het buitenland zijn gepleegd. Het uitbreiden van de jurisdictie tot buiten het eigen grondgebied kan in strijd zijn met beginselen van nationale soevereiniteit of bestaande wettelijke normen, wat kan leiden tot terughoudendheid of vertragingen bij de tenuitvoerlegging.

Institutionele en operationele uitdagingen

Naast juridische belemmeringen kampen veel landen met institutionele en operationele problemen bij de handhaving van het ICSFT. Voor een effectieve uitvoering zijn robuuste financiële inlichtingendiensten, wetshandhavingsinstanties en rechtsstelsels nodig die in staat zijn om gevallen van terrorismefinanciering op te sporen, te onderzoeken en te vervolgen. Zoals echter wordt opgemerkt in een recent rapport van de Financial Action Task Force (FATF), vertoont bijna 70% van de beoordeelde landen „grote of structurele tekortkomingen“ op dit gebied (AML Intelligence, 2025). Beperkte capaciteit, ontoereikende informatie-uitwisseling en een gebrek aan vertrouwen tussen internationale partners belemmeren de inspanningen ter bestrijding van terrorismefinanciering nog verder, zoals blijkt uit studies over internationale samenwerking (Internationaal Monetair Fonds, n.d.).

In de praktijk vereist de verplichting uit hoofde van artikel 18 van het ICSFT, dat staten maatregelen moeten nemen om de financiering van terrorisme te voorkomen – zoals het toezicht op financiële transacties en het bevriezen van tegoeden – aanzienlijke middelen en technologische infrastructuur. Veel landen, met name ontwikkelingslanden, beschikken niet over de nodige instrumenten of expertise om aan deze verplichtingen te voldoen, wat wereldwijd tot een ongelijkmatige uitvoering leidt.

Politieke en culturele uitdagingen

Politieke wil is een cruciale factor voor de succesvolle implementatie van het ICSFT. Sommige staten geven mogelijk voorrang aan binnenlandse kwesties boven internationale verplichtingen of krijgen te maken met interne weerstand vanwege vermeende inbreuken op de nationale soevereiniteit. Daarnaast kunnen culturele en maatschappelijke normen van invloed zijn op hoe terrorisme en terrorismefinanciering worden gezien, wat de bereidheid om strenge maatregelen te nemen beïnvloedt. In regio’s waar informele financiële systemen zoals hawala wijdverbreid zijn, kan de handhaving van formele toezichtmechanismen zoals vereist door het ICSFT bijvoorbeeld op weerstand stuiten, aangezien deze systemen diep verankerd zijn in de lokale economieën.

Juridische mechanismen voor het sluiten van verdragen: een casestudiebenadering

Om te begrijpen hoe een staat op wettige wijze verdragen zoals het ICSFT kan sluiten, is het noodzakelijk om de grondwettelijke en wettelijke kaders te onderzoeken die de bevoegdheden op het gebied van verdragssluiting regelen. Hoewel in deze bespreking niet wordt ingegaan op de specifieke kenmerken van een bepaald land, wordt er gebruikgemaakt van een hypothetisch kader om het proces te illustreren. Over het algemeen wordt in de grondwet van een staat vastgelegd welke instantie bevoegd is voor het aangaan van internationale overeenkomsten; deze bevoegdheid wordt vaak toegekend aan de uitvoerende macht, waarbij goedkeuring of ratificatie door de wetgevende macht vereist is om verdragen bindend te maken.

In het kader van het ICSFT doorloopt een staat doorgaans een proces dat bestaat uit onderhandelingen, ondertekening en ratificatie. De uitvoerende macht, vaak via het staatshoofd of het ministerie van Buitenlandse Zaken, onderhandelt over het verdrag en ondertekent het, waarmee zij te kennen geeft zich eraan te willen binden. Ratificatie, zoals vereist door artikel 24 van het ICSFT, houdt formele instemming in, waarvoor vaak parlementaire goedkeuring nodig is om te waarborgen dat het verdrag in overeenstemming is met de nationale wetgeving. Zodra het verdrag is geratificeerd, deponeert de staat zijn akte van ratificatie bij de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, zoals bepaald in artikel 25, waarmee zijn verbintenis formeel wordt vastgelegd. Dit proces zorgt ervoor dat de staat zich juridisch bindt aan de verplichtingen uit hoofde van het ICSFT, waaronder het strafbaar stellen van terrorismefinanciering en internationale samenwerking.

Monistische versus dualistische benaderingen van de tenuitvoerlegging van verdragen

De manier waarop een staat internationale verdragen in zijn binnenlandse rechtsstelsel opneemt, heeft een aanzienlijke invloed op de tenuitvoerlegging van het ICSFT. Staten volgen doorgaans ofwel een monistische, ofwel een dualistische benadering. In een monistisch systeem worden internationale verdragen bij ratificatie automatisch onderdeel van het nationale recht, zonder dat verdere wetgevende maatregelen nodig zijn. Deze benadering vergemakkelijkt een snelle uitvoering van verdragsverplichtingen, aangezien de bepalingen van het ICSFT, zoals die in de artikelen 2 en 4, rechtstreeks toepasbaar zouden zijn voor nationale rechtbanken.

Een dualistisch systeem daarentegen beschouwt internationaal en nationaal recht als afzonderlijke domeinen, waardoor specifieke wetgeving nodig is om verdragsverplichtingen in nationaal recht om te zetten. In een dergelijk systeem zou ratificatie van het ICSFT niet volstaan; de staat moet binnenlandse wetgeving vaststellen om de financiering van terrorisme strafbaar te stellen en de relevante jurisdictie en handhavingsmechanismen in te voeren, zoals voorgeschreven door het verdrag. Dit proces kan de uitvoering vertragen, aangezien wetgevende maatregelen vaak gepaard gaan met langdurige debatten en amendementen om internationale verplichtingen in overeenstemming te brengen met bestaande wettelijke kaders.

Laten we voor deze analyse aannemen dat de hypothetische staat waarover we het hebben een dualistische benadering hanteert. In dit scenario kan de uitvoerende macht het ICSFT weliswaar ratificeren op grond van grondwettelijke bevoegdheden voor het sluiten van verdragen, maar zouden de bepalingen van het verdrag – zoals die in artikel 2, waarin strafbare feiten op het gebied van terrorismefinanciering worden gedefinieerd – pas afdwingbaar zijn zodra het parlement de bijbehorende wetgeving heeft aangenomen. Deze vertraging kan de naleving van internationale verplichtingen belemmeren en de staat blootstellen aan kritiek omdat hij niet voldoet aan de mondiale normen inzake de bestrijding van terrorismefinanciering. Bovendien kunnen dualistische systemen moeilijkheden ondervinden bij het waarborgen dat de nationale wetgeving de reikwijdte van het ICSFT volledig omvat, waardoor er mogelijk mazen in de handhaving ontstaan.

Omzetting van verdragen in nationaal recht

Het proces waarbij verdragen zoals het ICSFT in nationaal recht worden omgezet, verschilt naargelang een staat een monistische of dualistische benadering hanteert. In een dualistisch systeem, zoals verondersteld voor onze hypothetische staat, omvat de omzetting verschillende stappen. Eerst wordt het verdrag geratificeerd volgens grondwettelijke procedures, waarbij vaak de ondertekening door de uitvoerende macht en de goedkeuring door de wetgevende macht nodig zijn. Vervolgens stellen beleidsmakers nationale wetgeving op om de bepalingen van het verdrag in de wet te verwerken, zoals het strafbaar stellen van de financiering van terrorisme op grond van artikel 2 van het ICSFT of het vaststellen van preventieve maatregelen op grond van artikel 18. Deze wetgeving moet vervolgens door het nationale parlement worden aangenomen, een proces dat kan worden vertraagd door politieke tegenstand of concurrerende prioriteiten.

Zelfs na de inwerkingtreding kan het een uitdaging zijn om ervoor te zorgen dat de nationale wetgeving de verplichtingen van het ICSFT volledig weerspiegelt. Zo kunnen verschillen in de definitie van „middelen“ of „terroristische daden“ tussen internationale en nationale regelgevingen leiden tot een onvolledige tenuitvoerlegging. Bovendien moeten dualistische staten hun wetgeving voortdurend herzien en bijwerken om te blijven voldoen aan de zich ontwikkelende internationale normen, zoals die welke worden aanbevolen door de FATF, die voortbouwt op het ICSFT-kader. Als dit niet gebeurt, bestaat het risico dat er juridische lacunes ontstaan waarvan financiers van terrorisme kunnen profiteren.

Monistische staten hebben daarentegen minder procedurele hindernissen, aangezien geratificeerde verdragen zoals het ICSFT automatisch deel uitmaken van het nationale recht. Maar zelfs in monistische stelsels blijft de praktische uitvoering – zoals het opzetten van handhavingsmechanismen en het opleiden van personeel – een uitdaging die niet over het hoofd mag worden gezien.

Het ICSFT en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT), dat in 1969 werd aangenomen, is het belangrijkste internationale instrument dat de totstandkoming, uitleg en beëindiging van verdragen regelt. Het biedt een kader voor de wijze waarop staten internationale overeenkomsten aangaan, nakomen en zich daaruit terugtrekken. Een belangrijke vraag is of het ICSFT partij is bij het VCLT, of, beter gezegd, of de totstandkoming en toepassing ervan worden geregeld door de beginselen van het VCLT.

Het ICSFT zelf is geen „partij“ bij het VCLT, aangezien verdragen geen rechtspersonen zijn die andere verdragen kunnen sluiten. Het VCLT is veeleer van toepassing op het ICSFT, net zoals op alle verdragen tussen staten, op voorwaarde dat de betrokken staten partij zijn bij het VCLT of de beginselen ervan aanvaarden als internationaal gewoonterecht. De bepalingen van het VCLT, zoals die betreffende het tot stand komen van verdragen (artikelen 6-18), de uitlegging (artikelen 31-33) en voorbehouden (artikelen 19-23), geven richting aan de wijze waarop staten onderhandelen over het ICSFT, het ratificeren en het interpreteren ervan. Zo geven staten op grond van artikel 11 van het VCLT door ondertekening, ratificatie of op andere wijze uitdrukkelijke toestemming om door een verdrag gebonden te zijn, hetgeen in overeenstemming is met het ratificatieproces van het ICSFT op grond van artikel 24.

De relatie tussen het ICSFT en het VCLT heeft gevolgen voor de wijze waarop andere landen verdragen sluiten met of in het kader van het ICSFT. Staten die tot het ICSFT willen toetreden, moeten zich houden aan de procedurele en materiële regels van het verdragsrecht zoals uiteengezet in het VCLT, en ervoor zorgen dat hun instemming geldig is en dat hun eventuele voorbehouden in overeenstemming zijn met het doel en de strekking van het verdrag (artikel 19 van het VCLT). Dit biedt een gestandaardiseerde aanpak voor het sluiten van verdragen, wat de consistentie bevordert in de manier waarop het ICSFT wereldwijd wordt aangenomen. Voor staten die geen partij zijn bij het VCLT, is het internationaal gewoonterecht – dat grotendeels het VCLT weerspiegelt – nog steeds van toepassing op hun verdragsrelaties, waardoor een brede toepasbaarheid van deze beginselen wordt gewaarborgd.

Bovendien kan inzicht in de rol van het VCLT andere landen informeren over beste praktijken voor het aangaan van verdragen zoals het ICSFT. Zo moeten staten er bijvoorbeeld voor zorgen dat hun verdragsvormingsprocessen voldoen aan de binnenlandse grondwettelijke vereisten (artikel 27 van het VCLT verbiedt het inroepen van intern recht als rechtvaardiging voor het niet nakomen van verdragsverplichtingen). Zij dienen tevens te goeder trouw te onderhandelen en voorbehouden te vermijden die de kerndoelstellingen van het ICSFT ondermijnen, zoals de strafbaarstelling van terrorismefinanciering. Het VCLT-kader dient aldus als blauwdruk voor een effectieve en juridisch verantwoorde toetreding tot verdragen, waardoor de wereldwijde samenwerking in de strijd tegen terrorismefinanciering wordt versterkt.

Bredere implicaties voor de wereldwijde strijd tegen het terrorisme

De uitdagingen bij de tenuitvoerlegging van het ICSFT weerspiegelen bredere moeilijkheden in de wereldwijde strijd tegen terrorisme. Ten eerste leidt de ongelijke ratificatie van het verdrag door de verschillende staten tot kwetsbaarheden in het internationale systeem. Financiers van terrorisme kunnen misbruik maken van rechtsgebieden met zwakke of ontbrekende wetgeving tegen terrorismefinanciering, waardoor de doeltreffendheid van het ICSFT wordt ondermijnd. Ten tweede belemmert het gebrek aan internationale consensus over instrumenten voor terrorismebestrijding en het delen van informatie, zoals opgemerkt door het Internationaal Monetair Fonds (n.d.), de samenwerking die wordt voorgeschreven in de artikelen 9 tot en met 11 van het ICSFT. Landen moeten vertrouwensproblemen en belemmeringen op het gebied van veiligheidsclassificaties overwinnen om cruciale inlichtingen over netwerken voor de financiering van terrorisme te kunnen delen.

Bovendien legt het onderscheid tussen monistische en dualistische staten de verschillen bloot in de snelheid waarmee staten aan internationale verplichtingen kunnen voldoen. Met name dualistische staten moeten een evenwicht vinden tussen binnenlandse wetgevingsprioriteiten en mondiale verplichtingen, wat maatregelen tegen dringende kwesties zoals de financiering van terrorisme kan vertragen. Om deze verschillen aan te pakken zijn initiatieven voor capaciteitsopbouw, technische bijstand van internationale organisaties en harmonisatie van wettelijke normen nodig, om een consistente toepassing van het ICSFT wereldwijd te waarborgen.

Aanbevelingen om uitdagingen bij de implementatie het hoofd te bieden

Om de uitdagingen bij de tenuitvoerlegging van het ICSFT aan te pakken, kunnen verschillende maatregelen worden voorgesteld. Ten eerste moeten staten prioriteit geven aan wetshervormingen om de nationale wetgeving in overeenstemming te brengen met de vereisten van het verdrag, met name op grond van de artikelen 2 en 4. Dit houdt in dat strafbare feiten op het gebied van terrorismefinanciering duidelijk moeten worden gedefinieerd en dat een uitgebreide rechtsbevoegdheid moet worden vastgesteld overeenkomstig artikel 7. Voor dualistische staten kan het stroomlijnen van het wetgevingsproces voor de omzetting van het verdrag vertragingen verminderen.

Ten tweede is capaciteitsopbouw van essentieel belang. Internationale organisaties zoals de Verenigde Naties en de FATF moeten technische bijstand en opleidingen bieden om de nationale capaciteiten op het gebied van financiële inlichtingen en wetshandhaving te versterken. Dit sluit aan bij artikel 18 van het ICSFT, waarin de nadruk ligt op preventieve maatregelen door middel van financieel toezicht. Ten derde vereist het bevorderen van internationale samenwerking door middel van wederzijdse rechtshulp en uitlevering, zoals voorgeschreven in de artikelen 9 tot en met 11, het opbouwen van vertrouwen en het standaardiseren van protocollen voor informatie-uitwisseling tussen staten.

Ten slotte moeten staten zich bij toetreding tot het ICSFT houden aan de beginselen van het verdragsrecht zoals vastgelegd in het VCLT, om ervoor te zorgen dat hun toezeggingen juridisch deugdelijk en duurzaam zijn. Dit houdt onder meer in dat zij het verdrag volgens de grondwettelijke procedures ratificeren en voorbehouden vermijden die de doeltreffendheid ervan ondermijnen. Door deze maatregelen te nemen, kunnen staten hun naleving van het ICSFT versterken en bijdragen aan een robuuster mondiaal kader ter bestrijding van terrorismefinanciering.

Conclusie

Het Internationaal Verdrag ter bestrijding van de financiering van terrorisme vormt een cruciaal instrument in de wereldwijde strijd tegen terrorisme. Het verplicht staten om de financiering van terrorisme strafbaar te stellen en te voorkomen, en bevordert tegelijkertijd de internationale samenwerking. De tenuitvoerlegging ervan stuit echter op aanzienlijke uitdagingen, waaronder juridische harmonisatie, institutionele capaciteit en politieke weerstand. Het proces waarmee staten verdragen zoals het ICSFT aangaan en in nationaal recht omzetten – hetzij via een monistische, hetzij via een dualistische benadering – speelt een cruciale rol bij het bepalen van de snelheid en de effectiviteit van de naleving. Bovendien onderstreept de relatie tussen het ICSFT en het VCLT van 1969 het belang van het naleven van gevestigde beginselen van het verdragsrecht, die staten houvast bieden bij het aangaan van bindende internationale verplichtingen. Om deze uitdagingen het hoofd te bieden, zijn gezamenlijke inspanningen nodig om capaciteit op te bouwen, wetgeving te harmoniseren en de samenwerking te versterken, zodat het ICSFT zijn doel bereikt: het ontwrichten van financieringsnetwerken van terroristen en het verbeteren van de mondiale veiligheid.

Referenties

  • AML-informatie. (2025). De meeste landen schieten tekort bij de bestrijding van terrorismefinanciering, waarschuwt het FATF-rapport. Ontleend aan relevante informatie op het internet.
  • Internationaal Monetair Fonds. (z.j.). Hoofdstuk 6: Internationale samenwerking bij de bestrijding van de financiering van terrorisme. In: De bestrijding van de financiering van terrorisme. Ontleend aan relevante webinformatie.
  • Verenigde Naties. (1999). Internationaal Verdrag ter bestrijding van de financiering van terrorisme. Aangenomen bij Resolutie 54/109 van de Algemene Vergadering van 9 december 1999. Geraadpleegd op https://www.un.org/law/cod/finterr.htm
  • Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. (1969). Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1155, blz. 331.