Welkom bij OSTL: de Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Een internationale vereniging van wetenschappers, diplomaten en instellingen

Barrières doorbreken: discriminatie op de werkplek aanpakken in het kader van het Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie tegen vrouwen

Inleiding

Discriminatie op de werkplek blijft wereldwijd een wijdverbreid probleem, dat onevenredig veel vrouwen treft en hun vermogen om volledig deel te nemen aan het economische en sociale leven belemmert. Het Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie tegen vrouwen (CEDAW), aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op 18 december 1979 en in werking getreden op 3 september 1981, vormt een hoeksteen onder de internationale verdragen die gericht zijn op het uitbannen van alle vormen van discriminatie tegen vrouwen, ook op de werkplek. CEDAW, dat vaak wordt aangeduid als de internationale verklaring van de rechten van de vrouw, biedt een uitgebreid kader voor staten om structurele ongelijkheden aan te pakken en gendergelijkheid te bevorderen. Dit artikel onderzoekt hoe CEDAW kan worden ingezet om discriminatie op de werkplek te bestrijden, met de nadruk op de juridische mechanismen van het verdrag, de relevante bepalingen en het proces waarmee staten de verplichtingen ervan in de nationale wetgeving integreren. Daarnaast wordt de wisselwerking onderzocht tussen CEDAW en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) uit 1969, waarbij ook aandacht wordt besteed aan monistische en dualistische benaderingen van de uitvoering van verdragen. Door middel van deze analyse tracht het artikel bruikbare inzichten te bieden aan staten die ernaar streven hun rechtsstelsels in overeenstemming te brengen met de doelstellingen van het CEDAW en discriminatie op de werkplek effectief aan te pakken.

CEDAW en discriminatie op de werkplek: een juridisch kader

Het CEDAW, dat volgens recente gegevens door 189 staten is geratificeerd, legt een solide juridische basis voor het uitbannen van discriminatie van vrouwen, met specifieke bepalingen die gericht zijn op ongelijkheden op de werkplek. Artikel 1 van het CEDAW definieert discriminatie van vrouwen als „elk onderscheid, elke uitsluiting of beperking op grond van geslacht die tot gevolg of tot doel heeft de erkenning, het genot of de uitoefening door vrouwen, ongeacht hun burgerlijke staat, op basis van gelijkheid van mannen en vrouwen, van mensenrechten en fundamentele vrijheden op politiek, economische, sociale, culturele, burgerlijke of enig ander gebied“ (Verenigde Naties, 1979). Deze brede definitie omvat discriminatie op de werkplek, waaronder ongelijke beloning, seksuele intimidatie, discriminatie op grond van zwangerschap en belemmeringen voor loopbaanontwikkeling.

Meer in het bijzonder heeft artikel 11 van het CEDAW rechtstreeks betrekking op discriminatie op het gebied van werkgelegenheid en verplicht het de verdragsluitende staten ertoe alle passende maatregelen te nemen om discriminatie van vrouwen op het gebied van werkgelegenheid uit te bannen. Dit omvat het waarborgen van het recht op dezelfde kansen op werk als mannen, het recht op vrije beroepskeuze en vrije keuze van werk, het recht op gelijke beloning en het recht op veilige arbeidsomstandigheden (Verenigde Naties, 1979). Artikel 11, lid 2, schrijft bovendien maatregelen voor ter voorkoming van discriminatie op grond van huwelijk of moederschap, waaronder bepalingen inzake betaald zwangerschapsverlof zonder verlies van de baan en bescherming tegen ontslag tijdens de zwangerschap. Deze bepalingen leggen gezamenlijk een positieve verplichting op aan staten om wetten en beleid vast te stellen die structurele belemmeringen voor gendergelijkheid op de werkplek wegnemen.

Naast artikel 11 versterkt artikel 2 van het CEDAW-Verdrag de verbintenis van de verdragsluitende staten om discriminatie van vrouwen in al haar vormen te veroordelen en beleid te voeren dat gericht is op de uitbanning ervan. Dit omvat onder meer het opnemen van het beginsel van gendergelijkheid in nationale grondwetten of wetgeving, het aannemen van passende wetten om discriminatie te verbieden en het waarborgen van rechtsbescherming door bevoegde nationale rechtbanken (Verenigde Naties, 1979). Deze verplichtingen onderstrepen de nadruk die het verdrag legt op ingrijpende verandering, waarbij van staten wordt verlangd dat zij zowel de jure als de facto discriminatie op de werkplek aanpakken.

De rechtsbevoegdheid van staten om verdragen aan te gaan in het kader van het CEDAW

Het vermogen van een staat om internationale verdragen zoals het CEDAW aan te gaan, wordt over het algemeen bepaald door het nationale constitutionele kader van die staat, alsook door beginselen van het internationaal recht. Hoewel CEDAW zelf niet expliciet beschrijft volgens welke procedure een staat wettelijk verdragen kan aangaan, gaat het ervan uit dat de verdragsluitende staten de soevereine bevoegdheid hebben om internationale overeenkomsten te ratificeren en ten uitvoer te leggen. Artikel 27 van CEDAW regelt de inwerkingtreding ervan en bepaalt dat het verdrag in werking treedt op de dertigste dag na de nederlegging van de twintigste akte van bekrachtiging of toetreding (Verenigde Naties, 1979). Dit houdt in dat staten hun interne juridische procedures moeten volgen om ermee in te stemmen door het verdrag gebonden te zijn, hetzij door ratificatie, toetreding of andere middelen die onder het internationaal recht worden erkend.

In de context van een hypothetische staat, die voor deze bespreking „Staat X“ zal worden genoemd, vloeit de wettelijke bevoegdheid om verdragen aan te gaan doorgaans voort uit grondwettelijke bepalingen of gevestigde gewoonten. De meeste staten leggen de bevoegdheid om over verdragen te onderhandelen en deze te ratificeren bij de uitvoerende macht, waarbij vaak goedkeuring door de wetgevende macht vereist is om democratisch toezicht te waarborgen. Volgens het internationaal recht, zoals uiteengezet in het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969, is de instemming van een staat om door een verdrag gebonden te zijn geldig, mits deze zich houdt aan de procedurele regels voor het sluiten van verdragen, waaronder het tot uitdrukking brengen van instemming door middel van ondertekening, ratificatie of toetreding (artikel 11, VCLT, 1969). Voor staat X zou toetreding tot het CEDAW dus betekenen dat zowel aan de binnenlandse grondwettelijke vereisten als aan de internationale normen inzake verdragsvorming moet worden voldaan.

Monistische versus dualistische benaderingen van de tenuitvoerlegging van verdragen

De omzetting van internationale verdragen zoals het CEDAW in nationaal recht verschilt naargelang een staat een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert. In een monistisch systeem worden internationaal recht en nationaal recht beschouwd als onderdeel van één enkele rechtsorde, wat betekent dat verdragen, zodra ze zijn geratificeerd, automatisch deel uitmaken van het nationale recht zonder dat verdere wetgevende maatregelen nodig zijn. In een dualistisch systeem daarentegen worden het internationaal recht en het nationale recht als afzonderlijke rechtsorden behandeld, waardoor specifieke wetgeving nodig is om verdragsverplichtingen om te zetten in afdwingbaar nationaal recht (Cassese, 2005).

Laten we voor deze analyse aannemen dat staat X een dualistisch stelsel hanteert, wat gebruikelijk is in veel common law-rechtsgebieden. In een dergelijke context kan staat X weliswaar het CEDAW-verdrag ratificeren en daarmee instemmen met de bindende werking ervan volgens het internationaal recht, maar krijgen de bepalingen van het verdrag niet automatisch rechtskracht op nationaal niveau. In plaats daarvan zou de regering van staat X uitvoeringswetgeving moeten aannemen om de nationale wetgeving in overeenstemming te brengen met de vereisten van het CEDAW, zoals die zijn uiteengezet in de artikelen 2 en 11 betreffende antidiscriminatiemaatregelen op de werkplek. Zonder dergelijke wetgeving kunnen personen in Staat X zich mogelijk niet rechtstreeks op de bepalingen van het CEDAW beroepen voor binnenlandse rechtbanken, waardoor de praktische impact van het verdrag op het aanpakken van discriminatie op de werkplek wordt beperkt.

Deze dualistische benadering staat in contrast met monistische stelsels, waarin de ratificatie van het CEDAW direct afdwingbare rechten binnen het binnenlandse rechtskader zou kunnen verlenen. Het onderscheid tussen deze stelsels heeft belangrijke gevolgen voor de snelheid en doeltreffendheid van de uitvoering van het verdrag. In dualistische staten zoals Staat X kunnen vertragingen bij wetgevende maatregelen de verwezenlijking van gendergelijkheid op de werkplek belemmeren, waardoor voortdurende belangenbehartiging en politieke wil nodig zijn om naleving van de CEDAW-verplichtingen te waarborgen (Dixon & McCorquodale, 2003).

Omzetting van het CEDAW-verdrag in nationale wetgeving in staat X

In een dualistisch kader zou het proces van omzetting van het CEDAW-verdrag in nationale wetgeving in staat X verschillende stappen omvatten. Ten eerste zou de uitvoerende macht, na ratificatie, het verdrag ter behandeling voorleggen aan de wetgevende macht. Dit zou kunnen leiden tot de vaststelling van specifieke wetten die gericht zijn op het aanpakken van discriminatie op de werkplek, met bepalingen die in overeenstemming zijn met de artikelen 2 en 11 van het CEDAW. Staat X zou bijvoorbeeld wetten kunnen invoeren die gelijke beloning voor gelijk werk voorschrijven, seksuele intimidatie verbieden en voorzien in bescherming bij zwangerschap, zoals vereist door artikel 11 (Verenigde Naties, 1979).

Daarnaast kan het zijn dat Staat X bestaande arbeidswetgeving of grondwettelijke bepalingen moet aanpassen om te zorgen voor overeenstemming met de beginselen van het CEDAW. Dit zou kunnen inhouden dat het beginsel van non-discriminatie op grond van geslacht in de nationale wetgeving wordt verankerd, zoals voorgeschreven in artikel 2. Verder wordt van staat X verwacht dat het handhavingsmechanismen instelt, zoals arbeidsrechtbanken of antidiscriminatiecommissies, om rechtsmiddelen te bieden bij schendingen van uit het CEDAW voortvloeiende rechten. Periodieke rapportage aan het CEDAW-Comité, zoals vereist op grond van artikel 18 van het verdrag, zou tevens dienen als middel om de voortgang van Staat X bij de uitvoering van deze verplichtingen te monitoren (Verenigde Naties, 1979).

Het proces om het CEDAW-verdrag in nationale wetgeving om te zetten verloopt niet zonder uitdagingen, met name in dualistische rechtsstelsels waar wetgevende traagheid of politieke tegenstand hervormingen kunnen vertragen. Bovendien kunnen culturele of maatschappelijke normen in staat X belemmeringen vormen voor de effectieve uitvoering van maatregelen ter bevordering van gendergelijkheid op de werkplek. Om deze uitdagingen het hoofd te bieden, zijn niet alleen wetshervormingen nodig, maar ook bewustmakingscampagnes en initiatieven voor capaciteitsopbouw om ervoor te zorgen dat de beginselen van het CEDAW op alle niveaus van de samenleving worden begrepen en nageleefd (Byrnes, 2012).

CEDAW en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969 vormt het fundamentele juridische kader voor het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van internationale verdragen. Hoewel het CEDAW als verdrag zelf geen partij is bij het VCLT – aangezien het VCLT van toepassing is op staten en internationale organisaties in hun hoedanigheid van verdragssluitende partijen – worden de totstandkoming en uitvoering ervan geleid door de beginselen en regels die in het VCLT zijn vastgelegd. Het VCLT, dat vaak wordt beschouwd als een codificatie van het internationaal gewoonterecht, stelt belangrijke normen vast, zoals de eis dat staten uitdrukkelijk instemmen met het gebonden zijn aan een verdrag (artikel 11), de verplichting om verdragen te goeder trouw na te komen (artikel 26) en het verbod om zich op intern recht te beroepen als rechtvaardiging voor het niet nakomen van verdragsverplichtingen (artikel 27) (Verenigde Naties, 1969).

Voor staten zoals Staat X biedt het VCLT essentiële richtlijnen over hoe verdragen zoals het CEDAW op de juiste wijze moeten worden aangegaan. Krachtens artikel 11 van het VCLT kunnen staten hun instemming om zich te binden tot uitdrukking brengen door middel van ondertekening, ratificatie, aanvaarding, goedkeuring of toetreding – processen die in overeenstemming moeten zijn met hun binnenlandse grondwettelijke vereisten. Bovendien verplicht het beginsel van pacta sunt servanda (artikel 26) van het VCLT staten om hun verdragsverplichtingen te goeder trouw na te komen, wat het belang onderstreept van het omzetten van het CEDAW in uitvoerbare nationale wetgeving (Sinclair, 1984).

Het VCLT is ook van belang voor andere landen die zich bij het CEDAW willen aansluiten, omdat het een gestandaardiseerde aanpak voor het sluiten van verdragen biedt die zorgt voor duidelijkheid en wederzijds begrip. Zo moeten staten er bijvoorbeeld voor zorgen dat hun vertegenwoordigers over volledige bevoegdheden beschikken om te onderhandelen over en verdragen te sluiten (artikel 7, VCLT) en moeten zij voorbehouden vermijden die onverenigbaar zijn met het doel en de strekking van het verdrag (artikel 19, VCLT). Hoewel het CEDAW onder bepaalde voorwaarden voorbehouden toestaat, zoals uiteengezet in artikel 28, biedt het VCLT het overkoepelende kader voor het beoordelen van de geldigheid van dergelijke voorbehouden. Deze wisselwerking tussen het VCLT en het CEDAW kan andere landen informeren over beste praktijken voor het aangaan en uitvoeren van mensenrechtenverdragen, waardoor consistentie met internationale rechtsnormen wordt gewaarborgd (Aust, 2007).

Gevolgen voor de aanpak van discriminatie op de werkplek

De effectieve tenuitvoerlegging van het CEDAW bij de bestrijding van discriminatie op de werkplek hangt af van het vermogen van een staat om zijn binnenlandse wettelijke kader in overeenstemming te brengen met de verplichtingen van het verdrag. In staat X, met zijn veronderstelde dualistische benadering, zijn wetgevende maatregelen cruciaal om de bepalingen van het CEDAW om te zetten in afdwingbare rechten. Dit kan onder meer inhouden dat de arbeidswetgeving wordt herzien om gelijke beloning verplicht te stellen, dat mechanismen worden ingesteld om seksuele intimidatie aan te pakken en dat de bescherming van moeders wordt gewaarborgd, zoals bepaald in artikel 11. Bovendien kan samenwerking met het CEDAW-Comité door middel van regelmatige rapportage op grond van artikel 18 staat X voorzien van constructieve feedback en aanbevelingen om haar inspanningen ter bestrijding van discriminatie te versterken (Verenigde Naties, 1979).

Naast wettelijke hervormingen vereist het aanpakken van discriminatie op de werkplek een veelzijdige aanpak die beleidsmaatregelen, institutionele capaciteitsopbouw en culturele verandering omvat. Staten zoals Staat X moeten investeren in opleidingsprogramma’s voor werkgevers en werknemers om het bewustzijn over de beginselen van gendergelijkheid te vergroten. Daarnaast kunnen partnerschappen met maatschappelijke organisaties en vrouwenbelangenorganisaties de inspanningen versterken om de naleving van het CEDAW te bewaken en regeringen verantwoordelijk te houden voor hun toezeggingen (Hellum & Aasen, 2013).

Ook de bredere internationale gemeenschap speelt een rol bij het ondersteunen van staten bij de uitvoering van het CEDAW. Technische bijstand en financiering van VN-organisaties, zoals UN Women, kunnen staten helpen bij het ontwikkelen van de infrastructuur die nodig is om discriminatie op de werkplek te bestrijden. Bovendien kan het leren van elkaar via regionale en internationale fora de uitwisseling van beste praktijken stimuleren, waardoor staten succesvolle strategieën kunnen aanpassen aan hun nationale context (Freeman et al., 2012).

Uitdagingen en kansen bij de tenuitvoerlegging van het CEDAW-verdrag

Ondanks het uitgebreide kader stuit de uitvoering van het CEDAW op aanzienlijke uitdagingen, met name in landen met een dualistisch rechtssysteem of diepgewortelde patriarchale normen. In land X bijvoorbeeld kan politieke weerstand tegen hervormingen op het gebied van gendergelijkheid de goedkeuring van uitvoeringswetgeving vertragen. Bovendien kunnen beperkte middelen het vermogen van de overheid beperken om handhavingsmechanismen in te voeren of opleidingen te verzorgen over antidiscriminatiewetgeving. Ook de maatschappelijke opvattingen over de rol van vrouwen op de werkplek kunnen de doeltreffendheid van het CEDAW ondermijnen, aangezien wettelijke hervormingen op zichzelf diepgewortelde culturele vooroordelen niet kunnen aanpakken (Cook, 1994).

Niettemin bieden deze uitdagingen kansen voor innovatie en samenwerking. Staat X kan gebruikmaken van het rapportagemechanisme van het CEDAW om hiaten in de uitvoering in kaart te brengen en gerichte steun te vragen aan internationale partners. Toetreding tot het Facultatief Protocol bij het CEDAW, dat individuele klachten en onderzoeksprocedures mogelijk maakt, zou vrouwen verder in staat kunnen stellen om verhaal te halen bij discriminatie op de werkplek, mits staat X dit protocol ratificeert (Verenigde Naties, 1999). Door CEDAW niet te zien als een statische reeks verplichtingen, maar als een dynamisch instrument voor belangenbehartiging en verandering, kunnen staten belemmeringen voor gendergelijkheid op de werkplek wegnemen.

Conclusie

Het Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen biedt een krachtig kader voor de aanpak van discriminatie op de werkplek, met specifieke bepalingen in de artikelen 1, 2 en 11 die staten verplichten structurele ongelijkheden uit te bannen. Voor een staat als Staat X, die onder een dualistisch systeem functioneert, vereist de omzetting van het CEDAW in nationaal recht weloverwogen wetgevende maatregelen om ervoor te zorgen dat de verdragsverplichtingen op nationaal niveau afdwingbaar zijn. Hoewel het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969 niet rechtstreeks van toepassing is op CEDAW als partij, biedt het essentiële richtlijnen voor het sluiten en uitvoeren van verdragen, en informeert het staten over hoe zij met CEDAW en andere internationale overeenkomsten moeten omgaan. Ondanks uitdagingen zoals politieke weerstand en culturele normen biedt de uitvoering van het CEDAW kansen voor juridische hervormingen, capaciteitsopbouw en internationale samenwerking. Door de beginselen van het CEDAW volledig te omarmen, kunnen staten belemmeringen voor gendergelijkheid op de werkplek wegnemen en zo de weg vrijmaken voor een meer inclusieve en rechtvaardige samenleving.

Referenties

  • Aust, A. (2007). Modern Treaty Law and Practice. Cambridge University Press.
  • Byrnes, A. (2012). Het Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen. In: International Human Rights Law (blz. 171-192). Oxford University Press.
  • Cassese, A. (2005). Internationaal recht. Oxford University Press.
  • Cook, R. J. (red.). (1994). Mensenrechten van vrouwen: nationale en internationale perspectieven. University of Pennsylvania Press.
  • Dixon, M., & McCorquodale, R. (2003). Cases and Materials on International Law. Oxford University Press.
  • Freeman, M. A., Chinkin, C., & Rudolf, B. (red.). (2012). Het VN-Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen: een commentaar. Oxford University Press.
  • Hellum, A., & Aasen, H. S. (red.). (2013). Mensenrechten van vrouwen: CEDAW in het internationale, regionale en nationale recht. Cambridge University Press.
  • Sinclair, I. (1984). Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Manchester University Press.
  • Verenigde Naties. (1969). Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1155, blz. 331.
  • Verenigde Naties. (1979). Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen. Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1249, blz. 13.
  • Verenigde Naties. (1999). Facultatief Protocol bij het Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen. Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 2131, blz. 83.