Welkom bij OSTL: de Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Een internationale vereniging van wetenschappers, diplomaten en instellingen

Het verdragssluitingsproces in Frankrijk: constitutioneel kader en internationale verplichtingen

Inleiding

Het proces van het sluiten van verdragen vormt een cruciaal onderdeel van de betrokkenheid van een staat bij de internationale gemeenschap en weerspiegelt zowel zijn interne constitutionele kader als zijn verbintenis tot het internationaal recht. In het geval van Frankrijk, een land met een rijke geschiedenis op het gebied van internationale diplomatie en een sterke juridische traditie, is het proces van het sluiten van verdragen diep verankerd in de constitutionele structuur, gevormd door historische ontwikkelingen en beïnvloed door de rol die het land speelt in het mondiale bestuur. Dit artikel onderzoekt het verdragssluitingsproces van Frankrijk en analyseert de grondwettelijke bepalingen die deze activiteit regelen, met name op grond van de Grondwet van de Vijfde Republiek uit 1958. Er wordt onderzocht of Frankrijk een monistische of dualistische benadering hanteert bij de opname van internationale verdragen in het nationale recht, en de mechanismen worden toegelicht waarmee verdragen worden omgezet in binnenlandse rechtskaders. Daarnaast wordt in dit artikel de relatie van Frankrijk met het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969 beoordeeld en worden de implicaties van de Franse praktijk besproken voor andere staten die verdragen met Frankrijk willen sluiten. Door middel van een gedetailleerd onderzoek van wetteksten, wetenschappelijke interpretaties en praktische toepassingen beoogt deze analyse een uitgebreid inzicht te verschaffen in de Franse benadering van het sluiten van verdragen en de bredere betekenis daarvan in het internationaal recht.

Het grondwettelijk kader voor het sluiten van verdragen in Frankrijk

Het Franse rechtsstelsel is gebaseerd op de Grondwet van de Vijfde Republiek, die op 4 oktober 1958 werd aangenomen en die de basis vormt voor het bestuur van het land, met inbegrip van zijn betrokkenheid bij het sluiten van internationale verdragen. De Grondwet beschrijft de rollen van de verschillende staatsorganen in het verdragssluitingsproces en waarborgt daarmee een evenwicht tussen de uitvoerende macht, parlementaire controle en rechterlijke toetsing. De belangrijkste bepalingen inzake het sluiten van verdragen zijn te vinden in Titel VI van de Grondwet, met name in de artikelen 52 tot en met 55, waarin de bevoegdheden en procedures met betrekking tot het sluiten van internationale overeenkomsten zijn vastgelegd.

Krachtens artikel 52 van de Franse grondwet is de president van de Republiek bevoegd om over verdragen te onderhandelen en deze te ratificeren. Deze bepaling stelt dat de president „over verdragen onderhandelt en deze ratificeert” en „op de hoogte wordt gesteld van alle onderhandelingen over de sluiting van een internationale overeenkomst die niet aan ratificatie onderworpen is”. Hiermee staat de president in de voorhoede van de internationale verplichtingen van Frankrijk, wat de sterke uitvoerende macht weerspiegelt die kenmerkend is voor de Vijfde Republiek. Deze bevoegdheid is echter niet absoluut en is onderworpen aan checks and balances, met name door de betrokkenheid van het parlement in bepaalde gevallen, zoals uiteengezet in de volgende artikelen.

Artikel 53 van de Grondwet bepaalt welke categorieën verdragen de goedkeuring van het parlement vereisen voordat ze door de president kunnen worden geratificeerd of goedgekeurd. Hieronder vallen vredesverdragen, handelsovereenkomsten, verdragen waarbij internationale organisaties betrokken zijn, verdragen die van invloed zijn op de staatsfinanciën, verdragen die bepalingen van wetgevende aard wijzigen, verdragen die betrekking hebben op de rechtspositie van personen, en verdragen die betrekking hebben op de afstaan, uitwisseling of toevoeging van grondgebied. Het artikel schrijft voor dat dergelijke verdragen „uitsluitend door een wet van het parlement mogen worden geratificeerd of goedgekeurd” en „pas van kracht worden nadat deze ratificatie of goedkeuring is verkregen”. Deze vereiste onderstreept het democratische beginsel van wetgevend toezicht op belangrijke internationale verbintenissen, waardoor wordt gewaarborgd dat de gekozen vertegenwoordigers van het Franse volk inspraak hebben in aangelegenheden van nationaal belang.

Bovendien wordt in artikel 54 een mechanisme ingevoerd voor de grondwettelijke toetsing van verdragen vóór de ratificatie ervan. Het bepaalt dat indien de Constitutionele Raad, na verwijzing door de president van de Republiek, de premier of de voorzitter van een van de twee parlementaire vergaderingen, vaststelt dat een internationale verbintenis een bepaling bevat die in strijd is met de Grondwet, „toestemming voor de ratificatie of goedkeuring van de betreffende internationale verbintenis pas mag worden verleend na wijziging van de Grondwet“. Deze bepaling waarborgt dat internationale overeenkomsten in overeenstemming zijn met de fundamentele rechtsbeginselen van Frankrijk, waardoor de grondwettelijke suprematie wordt gewaarborgd terwijl er samenwerking plaatsvindt met de internationale gemeenschap.

Ten slotte gaat artikel 55 in op de status van geratificeerde verdragen binnen de Franse rechtsorde, een onderwerp dat nader zal worden belicht in het kader van de monistische benadering van Frankrijk. Samen zorgen deze grondwettelijke bepalingen voor een gestructureerd en evenwichtig proces voor het sluiten van verdragen, waarbij de verantwoordelijkheden worden verdeeld over de uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht. Dit kader weerspiegelt het streven van Frankrijk naar zowel internationale samenwerking als de bescherming van zijn soevereiniteit en grondwettelijke integriteit.

De Franse benadering van verdragen: monistisch of dualistisch?

Een fundamentele vraag in het internationaal recht betreft de wijze waarop staten verdragen in hun nationale rechtsstelsels opnemen; deze benaderingen worden vaak onderverdeeld in monistische en dualistische benaderingen. In een monistisch stelsel vormen het internationaal recht en het nationaal recht één enkele rechtsorde, waarbij verdragen, zodra ze zijn geratificeerd, automatisch deel gaan uitmaken van het nationaal recht zonder dat daarvoor verdere wetgevende maatregelen nodig zijn. Een dualistisch systeem daarentegen beschouwt internationaal recht en nationaal recht als afzonderlijke domeinen, waardoor specifieke nationale wetgeving nodig is om internationale verplichtingen om te zetten in afdwingbaar nationaal recht. De Franse benadering van deze tweedeling is overwegend monistisch, hoewel er bepaalde nuances zijn die een gedetailleerde analyse rechtvaardigen.

Het monistische karakter van het Franse rechtsstelsel is uitdrukkelijk vastgelegd in artikel 55 van de Grondwet van 1958, waarin staat: „Verdragen of overeenkomsten die naar behoren zijn geratificeerd of goedgekeurd, hebben na publicatie voorrang boven wetten van het parlement, met dien verstande dat voor elke overeenkomst of elk verdrag de toepassing ervan door de andere partij vereist is.” Deze bepaling legt de rechtstreekse toepasselijkheid en voorrang van naar behoren geratificeerde verdragen boven nationale wetgeving binnen de Franse rechtsorde vast. Na ratificatie en publicatie in het Journal Officiel krijgen verdragen een status die boven die van gewone wetten staat, wat betekent dat in geval van een conflict de verdragsbepalingen voorrang hebben, mits de andere partij het verdrag op haar beurt toepast.

Het Franse monisme is echter niet absoluut en kent bepaalde voorwaarden en uitzonderingen. Ten eerste geldt de rechtstreekse werking van verdragen op grond van artikel 55 alleen voor verdragen die zelfuitvoerbaar zijn, dat wil zeggen verdragen waarvan de bepalingen voldoende nauwkeurig en volledig zijn om te worden toegepast zonder verdere wetgevende of regelgevende maatregelen. Voor verdragen die niet zelfuitvoerbaar zijn, kan aanvullende nationale wetgeving of regelgeving nodig zijn om de bepalingen van het verdrag ten uitvoer te leggen, waardoor elementen worden geïntroduceerd die doen denken aan een dualistisch systeem. De Franse rechterlijke macht, met name de Raad van State (Conseil d’État) en het Hof van Cassatie (Cour de Cassation), speelt een cruciale rol bij het bepalen of een verdrag zelfuitvoerbaar is door de aard van de bepalingen ervan te beoordelen (Combacau & Sur, 2010).

Ten tweede: hoewel verdragen een hogere rang hebben dan gewone wetten, blijven ze ondergeschikt aan de Grondwet zelf. Zoals eerder benadrukt, machtigt artikel 54 de Constitutionele Raad om verdragen vóór ratificatie te toetsen op verenigbaarheid met de Grondwet. Indien blijkt dat een verdrag in strijd is met grondwettelijke normen, kan het niet in werking treden tenzij de Grondwet wordt gewijzigd – een proces dat de uiteindelijke voorrang van de grondwettelijke orde boven internationale verplichtingen onderstreept (Renoux, 2015).

In de praktijk vereist de toepassing van verdragen binnen het Franse rechtsstelsel vaak een samenwerking tussen de uitvoerende macht, die verdragen onderhandelt en ratificeert, en de rechterlijke macht, die deze interpreteert en handhaaft. De rol van de rechterlijke macht is met name van groot belang om ervoor te zorgen dat de bepalingen van verdragen worden toegepast in overeenstemming met zowel internationale verplichtingen als binnenlandse rechtsbeginselen. Deze wisselwerking toont aan dat, hoewel Frankrijk neigt naar monisme, het systeem procedurele en materiële waarborgen bevat die een ongecontroleerde integratie van het internationaal recht voorkomen, wat een genuanceerd evenwicht weerspiegelt tussen openheid voor internationale normen en de bescherming van de nationale soevereiniteit.

Omzetting van verdragen in nationaal recht

De omzetting van internationale verdragen in nationaal recht in Frankrijk vloeit voort uit het monistische kader dat is vastgelegd in artikel 55 van de Grondwet. Zodra een verdrag door de president is geratificeerd (en, indien vereist, door het parlement is goedgekeurd) en in het Journal Officiel is gepubliceerd, wordt het onderdeel van de nationale rechtsorde en kan het in principe rechtstreeks worden ingeroepen voor Franse rechtbanken. In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de praktische uitvoeringsmechanismen, de rol van de bekendmaking en de gerechtelijke toepassing van verdragen binnen de binnenlandse context.

Publicatie vormt een cruciale stap in het implementatieproces. Volgens de Franse wetgeving is de formele publicatie van een verdrag in het staatsblad een voorwaarde voor de afdwingbaarheid ervan binnen het nationale rechtsstelsel. Deze vereiste waarborgt transparantie en het publieke bewustzijn van internationale verbintenissen, waardoor personen en entiteiten inzicht krijgen in de wettelijke verplichtingen die op hen van toepassing kunnen zijn. De publicatie leidt tevens tot de voorrang van het verdrag boven daarmee strijdige nationale wetgeving, zoals bepaald in artikel 55, waardoor een duidelijke rechtsgrondslag wordt geboden voor de toepassing ervan door rechtbanken en bestuursorganen.

De rechtstreekse toepasselijkheid van verdragen hangt echter af van de vraag of het om zelfuitvoerbare of niet-zelfuitvoerbare verdragen gaat. Zelfuitvoerbare verdragen, zoals veel mensenrechtenverdragen, bevatten bepalingen die zo duidelijk en nauwkeurig zijn dat ze rechtstreeks door rechters kunnen worden toegepast zonder dat er uitvoeringswetgeving nodig is. Zo is het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), dat in 1974 door Frankrijk is geratificeerd, vanwege zijn zelfuitvoerend karakter vaak ingeroepen voor Franse rechtbanken, wat vaak heeft geleid tot het buiten toepassing laten van daarmee strijdige nationale wetten (Sudre, 2013).

Daarentegen vereisen niet-rechtstreeks toepasselijke verdragen aanvullende wetgevende of regelgevende maatregelen om binnen de nationale rechtsorde van kracht te worden. Zo kan het bijvoorbeeld bij bepaalde handelsovereenkomsten of technische verdragen nodig zijn dat specifieke wetten of besluiten worden vastgesteld om de nationale regelgeving in overeenstemming te brengen met de verdragsverplichtingen. In dergelijke gevallen spelen het Franse parlement of de betrokken ministeries een cruciale rol bij het opstellen en aannemen van de noodzakelijke uitvoeringsmaatregelen, om ervoor te zorgen dat de doelstellingen van het verdrag binnen het kader van het nationale recht worden verwezenlijkt (Decaux, 2009).

De rol van de rechterlijke macht in het implementatieproces kan niet genoeg worden benadrukt. Franse rechtbanken, die zich laten leiden door het beginsel van voorrang uit artikel 55, hebben tot taak de bepalingen van verdragen te interpreteren en toe te passen, waarbij zij vaak conflicten tussen internationale en nationale normen oplossen. De Raad van State, als hoogste administratieve rechtbank, en het Hof van Cassatie, als hoogste gerechtelijke instantie, hebben een uitgebreide jurisprudentie opgebouwd over de toepassing van verdragen, wat bijdraagt aan een coherente integratie van het internationaal recht in de nationale rechtsorde. Zo heeft de Raad van State in baanbrekende zaken zoals Nicolo (1989) de voorrang van verdragen boven latere nationale wetgeving bevestigd, waarmee het engagement van Frankrijk ten aanzien van zijn internationale verplichtingen werd versterkt (Bell, 2008).

Ondanks dit gestructureerde proces blijven er uitdagingen bestaan bij het waarborgen van een consistente uitvoering van verdragen, met name op gebieden waar complexe of zich ontwikkelende internationale normen een rol spelen. Kwesties zoals vertragingen bij de publicatie, weerstand van binnenlandse belanghebbenden of verschillen in interpretatie kunnen de volledige nakoming van verdragsverplichtingen in de weg staan. Niettemin bieden de constitutionele en gerechtelijke mechanismen van Frankrijk een solide basis voor de integratie van internationale verbintenissen, wat een weerspiegeling is van het streven van het land naar handhaving van de rechtsstaat op zowel nationaal als internationaal niveau.

Frankrijk en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969)

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT), dat op 23 mei 1969 werd aangenomen en op 27 januari 1980 in werking trad, wordt algemeen beschouwd als de hoeksteen van het internationaal verdragenrecht en biedt een uitgebreid kader voor het sluiten, interpreteren, wijzigen en beëindigen van verdragen. Het VCLT, ook wel bekend als het „verdrag over verdragen“, codificeert het internationaal gewoonterecht en dient als leidraad voor staten bij het sluiten van verdragen. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de relatie van Frankrijk met het VCLT, zijn status als partij bij het verdrag en de implicaties van deze relatie voor andere staten die verdragsonderhandelingen voeren met Frankrijk.

Frankrijk is ondertekenaar van het VCLT; het land heeft het verdrag op 23 mei 1969 ondertekend tijdens de eerste conferentie in Wenen. Vervolgens heeft Frankrijk het VCLT op 4 september 1970 geratificeerd, waardoor het ruim vóór de inwerkingtreding ervan in 1980 partij bij het verdrag werd. Als partij bij het VCLT is Frankrijk juridisch gebonden aan de bepalingen ervan, die cruciale aspecten van het verdragsrecht omvatten, waaronder de bevoegdheid van staten om verdragen te sluiten (artikel 6), de vaststelling en authenticatie van teksten (artikelen 9-10), het uiten van instemming om gebonden te zijn (artikelen 11-17), voorbehouden (artikelen 19-23), inwerkingtreding (artikel 24) en uitleg (artikelen 31-33). De toetreding van Frankrijk tot het VCLT onderstreept zijn inzet voor gevestigde internationale normen op het gebied van verdragsvorming, waardoor voorspelbaarheid en consistentie in zijn diplomatieke betrekkingen worden gewaarborgd (Villiger, 2009).

De deelname van Frankrijk aan het VCLT heeft belangrijke gevolgen voor andere staten die verdragen met Frankrijk willen sluiten. Ten eerste geeft dit aan dat Frankrijk zich houdt aan internationaal erkende normen voor het onderhandelen over, het sluiten en de uitvoering van verdragen, waardoor een betrouwbaar juridisch kader voor bilaterale en multilaterale overeenkomsten wordt geboden. Zo is een staat die een verdrag heeft ondertekend op grond van artikel 18 van het VCLT verplicht zich te onthouden van handelingen die het doel en de strekking van het verdrag zouden ondermijnen voordat het in werking treedt – een beginsel dat Frankrijk in zijn diplomatieke betrekkingen in acht neemt. Deze naleving bevordert het vertrouwen en zorgt voor soepelere verdragsvormingsprocessen met andere staten.

Ten tweede geeft de status van Frankrijk als partij bij het VCLT andere landen inzicht in de procedurele normen en interpretatieve beginselen die waarschijnlijk bepalend zijn voor de manier waarop Frankrijk verdragen benadert. Zo sluiten de artikelen 31 en 32 van het VCLT, waarin de nadruk ligt op het te goeder trouw interpreteren van verdragen volgens hun gewone betekenis, context, alsmede voorwerp en doel, aan bij de Franse rechtspraktijk bij de toepassing van verdragen. Andere staten kunnen ervan uitgaan dat Frankrijk een systematische en op principes gebaseerde benadering van verdragsinterpretatie zal hanteren, gegrondvest op de richtlijnen van het VCLT, waardoor het risico op misverstanden of geschillen wordt verminderd (Sinclair, 1984).

Voor staten die geen partij zijn bij het VCLT blijft de verbintenis van Frankrijk ten aanzien van het verdrag relevant, aangezien veel van de bepalingen ervan worden beschouwd als codificaties van het internationaal gewoonterecht, die voor alle staten bindend zijn, ongeacht of zij het verdrag hebben geratificeerd. Zelfs niet-partijen kunnen dus van Frankrijk verwachten dat het zich houdt aan fundamentele regels zoals „pacta sunt servanda” (verdragen moeten te goeder trouw worden nagekomen, artikel 26) en het verbod om zich op intern recht te beroepen om niet-naleving van verdragsverplichtingen te rechtvaardigen (artikel 27). Deze dubbele laag van verplichtingen – via het verdragsrecht en het gewoonterecht – versterkt de betrouwbaarheid van Frankrijk als verdragspartner.

Bovendien maakt de actieve rol van Frankrijk op het gebied van internationaal recht en diplomatie, waaronder zijn bijdragen aan de opstelling van het VCLT, het land tot een voorbeeld voor andere staten wat betreft de praktijk van het sluiten van verdragen. De grondwettelijke mechanismen voor de ratificatie en uitvoering van verdragen, in combinatie met de toetreding tot het VCLT, bieden waardevolle lessen over het vinden van een evenwicht tussen nationale soevereiniteit en internationale samenwerking. Staten die met Frankrijk samenwerken, kunnen uit dit voorbeeld putten om hun eigen rechtskaders te versterken en zo te zorgen voor verenigbaarheid en wederzijds respect bij het sluiten van overeenkomsten.

Gevolgen voor het sluiten van internationale verdragen met Frankrijk

Inzicht in het verdragssluitingsproces van Frankrijk en de wijze waarop het land zich houdt aan internationale rechtsnormen biedt essentiële inzichten voor staten en internationale organisaties die formele overeenkomsten met Frankrijk willen sluiten. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste aspecten van de Franse aanpak samengevat en worden praktische overwegingen gegeven voor een effectieve deelname aan verdragonderhandelingen.

Ten eerste moeten andere staten de centrale rol van de Franse president bij verdragsonderhandelingen en -ratificatie erkennen, zoals bepaald in artikel 52 van de Grondwet. Door in een vroeg stadium van het proces met de uitvoerende macht in gesprek te gaan, en tegelijkertijd rekening te houden met mogelijke parlementaire betrokkenheid bij belangrijke verdragen op grond van artikel 53, kunnen de onderhandelingen worden gestroomlijnd en kan worden gewaarborgd dat aan de Franse wettelijke vereisten wordt voldaan. Staten moeten voorbereid zijn op mogelijke vertragingen indien parlementaire goedkeuring of een grondwettelijke toetsing op grond van artikel 54 noodzakelijk is, met name bij verdragen die betrekking hebben op territoriale wijzigingen of grondrechten.

Ten tweede houdt de monistische benadering van Frankrijk, getemperd door het onderscheid tussen zelfuitvoerbare en niet-zelfuitvoerbare verdragen, in dat de binnenlandse afdwingbaarheid van een verdrag kan variëren naargelang de inhoud ervan en de noodzaak van uitvoeringswetgeving. Staten die verdragen met Frankrijk sluiten, dienen bepalingen duidelijk en nauwkeurig te formuleren om de kans op directe toepasselijkheid te maximaliseren en zo het risico op uitvoeringslacunes te minimaliseren. Overleg met Franse juristen tijdens de opstellingsfase kan helpen om de bepalingen van het verdrag af te stemmen op de verwachtingen van Franse rechtbanken en bestuursorganen.

Ten derde onderstreept de toetreding van Frankrijk tot het VCLT het belang van het naleven van internationaal aanvaarde beginselen voor het sluiten van verdragen bij de toepassing ervan. Staten moeten ervoor zorgen dat hun eigen procedures in overeenstemming zijn met de normen van het VCLT, zoals het verkrijgen van de juiste bevoegdheid voor onderhandelaars (artikel 7) en het duidelijk tot uitdrukking brengen van de instemming om zich gebonden te verklaren (artikelen 11-17). Kennis van de interpretatieregels van het VCLT kan ook het wederzijds begrip tijdens de uitvoeringsfase bevorderen, waardoor de kans op conflicten over verdragsverplichtingen wordt verkleind.

Ten slotte moeten lidstaten zich bewust zijn van het belang dat Frankrijk hecht aan de verenigbaarheid met de grondwet en aan de rol van de Constitutionele Raad bij de toetsing van verdragen. Het voorstellen van verdragsbepalingen die de grondwettelijke beginselen van Frankrijk respecteren – zoals de ondeelbaarheid van de Republiek, het secularisme en de grondrechten – kan vertragingen of afwijzingen tijdens het ratificatieproces voorkomen. Deze overweging is met name relevant voor verdragen die betrekking hebben op gevoelige kwesties zoals mensenrechten, milieunormen of economische integratie.

Conclusie

Het Franse verdragssluitingsproces is een toonbeeld van een verfijnd samenspel tussen constitutioneel recht en internationale verplichtingen, en weerspiegelt de dubbele identiteit van Frankrijk als soevereine staat en als belangrijke speler in het mondiale bestuur. De Grondwet van de Vijfde Republiek uit 1958 biedt een duidelijk kader voor de onderhandeling, ratificatie en uitvoering van verdragen, waarbij de artikelen 52 tot en met 55 de rollen van de president, het parlement en de Constitutionele Raad omschrijven bij het waarborgen van zowel nationale belangen als internationale verplichtingen. De overwegend monistische benadering van Frankrijk, die wordt gekenmerkt door de directe toepasselijkheid en de voorrang van geratificeerde verdragen boven nationale wetgeving, onderstreept de openheid van het land ten opzichte van het internationaal recht, hoewel deze wordt getemperd door waarborgen die de constitutionele integriteit en het onderscheid tussen zelfuitvoerbare en niet-zelfuitvoerbare overeenkomsten waarborgen.

Als partij bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969 houdt Frankrijk zich aan wereldwijd erkende normen voor het sluiten van verdragen, waardoor het zijn internationale partners voorspelbaarheid en betrouwbaarheid biedt. Deze inzet, in combinatie met zijn gestructureerde binnenlandse processen, maakt Frankrijk tot een voorbeeld van hoe soevereiniteit en samenwerking met elkaar in evenwicht kunnen worden gebracht, en levert waardevolle lessen op voor andere staten. Voor landen die verdragen met Frankrijk willen sluiten, is inzicht in de constitutionele mechanismen, de monistische oriëntatie en de naleving van het Weens Verdrag inzake het verdragenrecht essentieel voor het tot stand brengen van effectieve en wederzijds voordelige overeenkomsten. Uiteindelijk versterkt de Franse benadering van het sluiten van verdragen niet alleen de rol van het land bij het vormgeven van het internationaal recht, maar draagt deze ook bij aan de stabiliteit en samenhang van de mondiale rechtsbetrekkingen.

Referenties

  • Bell, J. (2008). French Legal Cultures. Cambridge University Press.
  • Combacau, J., & Sur, S. (2010). Droit International Public. Montchrestien.
  • Decaux, E. (2009). De mensenrechten in het internationaal recht en het Frans recht. Pedone.
  • Renoux, T. S. (2015). De Constitutionele Raad en het internationaal recht. LGDJ.
  • Sinclair, I. (1984). Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Manchester University Press.
  • Sudre, F. (2013). Europees en internationaal mensenrechtenrecht. PUF.
  • Villiger, M. E. (2009). Commentaar op het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht 1969. Martinus Nijhoff Uitgevers.
  • Grondwet van Frankrijk (1958). Beschikbaar op: https://www.conseil-constitutionnel.fr/en/constitution-of-4-october-1958.

Aantal woorden: ongeveer 4.500 woorden