Welkom bij OSTL: de Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Organisatie voor de Studie van het Verdragsrecht

Een internationale vereniging van wetenschappers, diplomaten en instellingen

Het verleden onder water behouden: bescherming van het cultureel erfgoed onder water krachtens het Verdrag van 2001

Inleiding

Onderwatercultureel erfgoed (UCH) vormt een uniek en onvervangbaar verslag van de menselijke geschiedenis en omvat scheepswrakken, onder water gelegen nederzettingen en andere artefacten die op de bodem van de oceanen, zeeën en meren van de wereld liggen. Deze overblijfselen bieden inzicht in oude handelsroutes, zeeoorlogen en maatschappelijke gebruiken van lang vervlogen beschavingen. De bescherming van UCH staat echter voor aanzienlijke uitdagingen vanwege de juridische complexiteit van maritieme omgevingen, de technologische eisen van onderwaterverkenning en de toenemende dreiging van commerciële exploitatie en plundering. Om deze problemen aan te pakken heeft de internationale gemeenschap in 2001 onder auspiciën van de Organisatie van de Verenigde Naties voor Onderwijs, Wetenschap en Cultuur (UNESCO) het Verdrag inzake de bescherming van het onderwatercultureel erfgoed aangenomen (hierna het UCH-Verdrag van 2001 genoemd). Dit verdrag biedt een robuust kader voor het behoud en beheer van het onderwatercultureel erfgoed, waarbij de nadruk ligt op internationale samenwerking en het beginsel van behoud in situ.

Dit artikel gaat in op de mechanismen en rechtsbeginselen die zijn vastgelegd in het UCH-Verdrag van 2001, met de nadruk op de bepalingen ter bescherming van het onderwatererfgoed. Er wordt onderzocht hoe staten binnen het kader van het Verdrag op rechtmatige wijze verdragen kunnen sluiten, waarbij dieper wordt ingegaan op de procedurele en materiële verplichtingen die in de artikelen zijn vastgelegd. Daarnaast wordt ingegaan op de wisselwerking tussen internationale en nationale rechtsstelsels door de monistische en dualistische benaderingen van de omzetting van verdragen in nationaal recht te bespreken, aan de hand van een hypothetische staat als casestudy. Ten slotte gaat het artikel in op de relatie tussen het UCH-Verdrag van 2001 en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969, waarbij wordt beoordeeld of het eerstgenoemde verdrag volgens de beginselen van het laatstgenoemde functioneert en hoe deze relatie andere staten zou kunnen sturen bij hun omgang met het UCH-Verdrag van 2001.

Het UCH-congres van 2001: een kader voor behoud

Het UCH-Verdrag van 2001, dat op 2 november 2001 door de Algemene Conferentie van de UNESCO werd aangenomen, kwam tot stand als reactie op de toenemende bedreigingen voor het cultureel erfgoed onder water. Het voornaamste doel ervan, zoals uiteengezet in artikel 2, is het waarborgen en versterken van de bescherming van het cultureel erfgoed onder water ten behoeve van de mensheid. Het verdrag definieert onderwatercultureel erfgoed in artikel 1 als „alle sporen van menselijk bestaan met een cultureel, historisch of archeologisch karakter die gedurende ten minste 100 jaar gedeeltelijk of volledig, periodiek of continu, onder water hebben gelegen“. Deze brede definitie omvat scheepswrakken, artefacten en zelfs onderwaterlandschappen, wat de diverse aard van het onderwatererfgoed weerspiegelt.

Een van de hoekstenen van het UCH-Verdrag van 2001 is de voorkeur voor behoud in situ, zoals vastgelegd in artikel 2, lid 5. Dit beginsel houdt in dat UCH ongestoord in zijn onderwateromgeving moet blijven, tenzij ingrijpen noodzakelijk is voor wetenschappelijke, culturele of beschermingsdoeleinden. Het Verdrag stelt tevens regels vast voor activiteiten die gericht zijn op onderwatercultuurgoederen, waarbij wordt vereist dat dergelijke activiteiten voldoen aan internationaal aanvaarde archeologische normen, zoals nader beschreven in de bijlage bij het Verdrag. De staten die partij zijn bij het verdrag zijn krachtens artikel 5 verplicht alles in het werk te stellen om activiteiten die het onderwatercultuurerfgoed binnen hun rechtsgebied kunnen beschadigen, te voorkomen of de gevolgen daarvan te beperken, terwijl zij krachtens artikel 6 internationale samenwerking bevorderen om het erfgoed in gebieden buiten de nationale rechtsbevoegdheid te beschermen.

Bovendien pakt het Verdrag jurisdictieproblemen aan door de verantwoordelijkheden in verschillende maritieme zones af te bakenen. Krachtens artikel 7 hebben de verdragsluitende staten het exclusieve recht om activiteiten met betrekking tot het onderwatercultureel erfgoed binnen hun binnenwateren, archipelwateren en territoriale zee te reguleren. In de exclusieve economische zone (EEZ) en op het continentaal plat wordt in de artikelen 9 en 10 een rapportage- en coördinatiemechanisme ingesteld, waarbij de kuststaat en andere belanghebbenden betrokken zijn, om de bescherming van het erfgoed te waarborgen. Voor de volle zee, of „het gebied“, schrijft artikel 11 collectieve verantwoordelijkheid voor en moedigt het de verdragsluitende staten aan om via de UNESCO samen te werken ter bescherming van het onroerend cultureel erfgoed.

Juridische mechanismen voor het aangaan van verdragen in het kader van het UCH-Verdrag van 2001

Het UCH-Verdrag van 2001 functioneert, als internationaal verdrag, binnen het bredere kader van het internationaal recht dat de totstandkoming van en deelname aan verdragen regelt. Hoewel het Verdrag zelf niet expliciet de procedurele stappen beschrijft die een staat moet volgen om partij te worden (aangezien dit over het algemeen wordt geregeld door overkoepelende internationale rechtsnormen), bepaalt het in artikel 26 dat het openstaat voor ondertekening door alle staten, ongeacht of zij lid zijn van de UNESCO. Artikel 27 voorziet voorts in ratificatie, aanvaarding, goedkeuring of toetreding, waardoor staten via deze mechanismen formeel hun instemming kunnen betuigen om door het verdrag gebonden te zijn. De inwerkingtreding voor een staat vindt, overeenkomstig artikel 27, lid 2, plaats op de datum van neerlegging van zijn akte van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding, mits het Verdrag zelf internationaal in werking is getreden, hetgeen gebeurde op 2 januari 2009, drie maanden na de neerlegging van de twintigste akte van bekrachtiging (artikel 27, lid 1).

Om als hypothetische staat – hier aangeduid als „Staat X“ – wettelijk toe te treden tot het UCH-Verdrag van 2001, moet deze staat voldoen aan de procedurele vereisten zoals vastgelegd in de artikelen 26 en 27. Staat X zou het Verdrag moeten ondertekenen (indien de ondertekeningsperiode nog openstaat of via latere procedures) en een akte van bekrachtiging, aanvaarding, goedkeuring of toetreding moeten deponeren bij de directeur-generaal van de UNESCO, die krachtens artikel 28 als depositaris fungeert. Bovendien moet Staat X ervoor zorgen dat zijn binnenlandse wettelijke en constitutionele processen in overeenstemming zijn met deze internationale verplichtingen. Dit houdt in dat het zich moet houden aan zijn interne vereisten voor de bevoegdheid tot het sluiten van verdragen, die, afhankelijk van het constitutionele kader, vaak bij de uitvoerende of wetgevende macht berust.

Afgezien van de formele toetreding zou staat X, zodra hij partij wordt, gebonden zijn aan de materiële verplichtingen van het Verdrag. Zo moet hij op grond van artikel 16 sancties opleggen voor schendingen van maatregelen die zijn vastgesteld ter bescherming van het cultureel erfgoed, en ervoor zorgen dat zijn nationale rechtsstelsel dergelijke sancties kan handhaven. Evenzo zou staat X krachtens artikel 18 verplicht zijn om binnen zijn rechtsgebied onrechtmatig verkregen UCH in beslag te nemen en maatregelen te nemen voor het behoud ervan, waarmee wordt aangetoond hoe verdragsverplichtingen zich vertalen in praktische wettelijke verplichtingen op nationaal niveau.

Monistische versus dualistische benaderingen: de omzetting van verdragen in nationaal recht in staat X

De wijze waarop internationale verdragen, zoals het UCH-Verdrag van 2001, in het binnenlandse rechtsstelsel van een staat worden geïntegreerd, hangt af van de vraag of de staat een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert. In een monistisch systeem vormen het internationaal recht en het nationaal recht één enkele rechtsorde, wat betekent dat verdragen, zodra ze zijn geratificeerd, automatisch deel uitmaken van het nationaal recht zonder dat er aanvullende wetgevende maatregelen nodig zijn. In een dualistisch systeem daarentegen worden internationaal recht en nationaal recht als afzonderlijke domeinen behandeld, waardoor verdragen expliciet moeten worden omgezet of opgenomen in de nationale wetgeving voordat zij binnenlands rechtsgevolg kunnen hebben.

Laten we voor deze analyse aannemen dat staat X functioneert binnen een dualistisch rechtskader, een gangbare benadering in veel staten met een traditie van parlementaire soevereiniteit of een duidelijke scheiding tussen internationale verplichtingen en binnenlandse afdwingbaarheid. In een dualistisch systeem zoals dat van staat X zou de ratificatie van het UCH-Verdrag van 2001 dit verdrag niet automatisch binnenlandse rechtskracht verlenen. In plaats daarvan zou de regering van staat X specifieke wetgeving moeten vaststellen om de bepalingen van het Verdrag in het nationale recht op te nemen. Dit zou kunnen inhouden dat er een wet wordt opgesteld die de verplichtingen uit de artikelen 5, 7 en 16 van het Verdrag weerspiegelt, zoals het creëren van regelgevingskaders voor de bescherming van cultureel erfgoed in de territoriale wateren of het vaststellen van sancties voor onrechtmatige berging.

De dualistische benadering in Staat X zou problemen kunnen opleveren bij de tenuitvoerlegging van het UCH-Verdrag van 2001, met name als binnenlandse politieke of juridische beperkingen de goedkeuring van de benodigde wetgeving vertragen. Als de wetgevende macht van Staat X bijvoorbeeld prioriteit geeft aan andere kwesties of weerstand ondervindt bij het toewijzen van middelen voor de bescherming van onderwatererfgoed, zouden de beginselen van het Verdrag op nationaal niveau onuitvoerbaar kunnen blijven, ondanks formele ratificatie. Bovendien kunnen er discrepanties ontstaan tussen de door Staat X aanvaarde internationale verplichtingen en de aangenomen nationale wetten, wat mogelijk leidt tot onvolledige naleving van de normen van het Verdrag.

Als staat X daarentegen een monistische staat zou zijn, zou het proces gestroomlijnder verlopen, aangezien de ratificatie van het Verdrag de bepalingen ervan direct rechtskracht zou verlenen binnen het nationale rechtsstelsel, ervan uitgaande dat er geen grondwettelijke voorbehouden of verklaringen zijn gemaakt op grond van artikel 30 van het Verdrag. Maar zelfs in monistische stelsels kan de praktische uitvoering aanvullende administratieve of regelgevende maatregelen vereisen om naleving van complexe verplichtingen te waarborgen, zoals die welke betrekking hebben op internationale samenwerking op grond van artikel 6.

Verband tussen het UCH-Verdrag van 2001 en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969)

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragsrecht (VCLT), aangenomen in 1969, fungeert als het fundamentele internationale rechtsinstrument dat de totstandkoming, interpretatie en beëindiging van verdragen regelt. Het codificeert het internationaal gewoonterecht inzake verdragen en bevat regels voor de wijze waarop staten hun instemming om zich te binden tot uitdrukking brengen, verdragsbepalingen interpreteren en geschillen beslechten. Gezien de uitgebreide werkingssfeer wordt het VCLT vaak beschouwd als het „verdrag over verdragen“ en is het van toepassing op alle internationale overeenkomsten tussen staten, tenzij uitdrukkelijk anders is bepaald.

Het UCH-Verdrag van 2001 verklaart niet expliciet dat het partij is bij of valt onder het VCLT. Aangezien het VCLT echter in veel van zijn bepalingen het internationaal gewoonterecht weerspiegelt, beïnvloedt het inherent de toepassing en uitleg van het UCH-Verdrag van 2001. Zo sluiten de regels inzake de ratificatie van en toetreding tot verdragen, zoals uiteengezet in de artikelen 11 tot en met 15 van het VCLT, aan bij de procedurele mechanismen voor toetreding tot het UCH-Verdrag van 2001 op grond van de artikelen 26 en 27 daarvan. Evenzo zouden de beginselen van het VCLT inzake de uitlegging van verdragen (artikelen 31-33), die voorrang geven aan de gewone betekenis van de verdragstekst in het licht van het doel en de strekking ervan, staten als leidraad dienen bij het begrijpen en toepassen van de verplichtingen van het UCH-Verdrag van 2001, zoals het beginsel van in situ-behoud.

De toepasselijkheid van het VCLT op het UCH-Verdrag van 2001 is van groot belang voor staten zoals Staat X en andere staten die toetreding overwegen. Zelfs als een staat geen partij is bij het VCLT, zijn veel van de bepalingen ervan bindend als internationaal gewoonterecht, wat betekent dat ze een standaardkader bieden voor de uitvoering van verdragen. Voor staten die geen partij zijn bij het VCLT of voor staten die voorbehouden hebben gemaakt bij bepaalde bepalingen, blijven de algemene beginselen van goede trouw en „pacta sunt servanda“ (verdragen moeten worden nageleefd), zoals vastgelegd in artikel 26 van het VCLT, van toepassing en relevant voor verplichtingen uit hoofde van het UCH-Verdrag van 2001.

Deze relatie biedt andere landen houvast bij het op de juiste wijze aangaan van verdragen met of in het kader van het UCH-Verdrag van 2001. Staten moeten ervoor zorgen dat hun binnenlandse procedures voor het sluiten van verdragen in overeenstemming zijn met de beginselen van instemming en formele uitdrukking zoals vastgelegd in het VCLT, zelfs als zij geen formele partij bij dat verdrag zijn. Bovendien moeten staten die zich bezighouden met het UCH-Verdrag van 2001 rekening houden met mogelijke conflicten tussen verdragsverplichtingen en nationaal recht, een veelvoorkomend probleem dat in artikel 27 van het VCLT wordt behandeld. Daarin staat dat een partij zich niet op nationaal recht mag beroepen als rechtvaardiging voor het niet nakomen van een verdragsverplichting. Dit beginsel onderstreept het belang van het in overeenstemming brengen van nationale rechtskaders met internationale verbintenissen, een les die van toepassing is op alle staten die het UCH via het Verdrag van 2001 trachten te beschermen.

Uitdagingen en kansen bij de tenuitvoerlegging van het UCH-verdrag van 2001

Hoewel het UCH-Verdrag van 2001 een uitgebreid juridisch kader biedt voor de bescherming van onderwatercultureel erfgoed, stuit de tenuitvoerlegging ervan op verschillende uitdagingen. Een belangrijk probleem is het beperkte aantal staten dat partij is bij het Verdrag, waarbij veel grote maritieme naties het Verdrag nog moeten ratificeren of ertoe moeten toetreden. Dit leidt tot hiaten in de wereldwijde dekking, met name in regio’s met een rijk onderwatererfgoed maar waar de betrokkenheid van de staat bij de beginselen van het verdrag beperkt is. Voor staat X, of deze nu dualistisch of monistisch is, zou toetreding tot het verdrag een teken van leiderschap op dit gebied kunnen zijn, waardoor bredere internationale deelname wordt gestimuleerd.

Ook technologische en financiële beperkingen staan een effectieve uitvoering in de weg. Onderwaterarcheologie vereist gespecialiseerde apparatuur, expertise en financiering, wat voor veel staten, waaronder Staat X indien het een ontwikkelingsland betreft, wellicht buiten hun mogelijkheden ligt. Het Verdrag pakt dit aan door middel van bepalingen inzake capaciteitsopbouw en technische bijstand op grond van artikel 21, maar de praktische toegang tot dergelijke steun hangt af van internationale samenwerking en financieringsmechanismen, die vaak inconsistent zijn.

Conflicten over jurisdictie vormen een andere uitdaging, met name in gebieden buiten de nationale jurisdictie waar meerdere staten of entiteiten aanspraak kunnen maken op belangen met betrekking tot UCH. De coördinatiemechanismen uit de artikelen 9 en 10 zijn bedoeld om dergelijke conflicten te beperken, maar het succes daarvan hangt af van de bereidheid van de verdragsluitende staten om samen te werken. Voor staat X zou het omgaan met deze complexiteiten niet alleen aanpassingen in de binnenlandse wetgeving vereisen, maar ook diplomatieke inspanningen om ervoor te zorgen dat de geest van samenwerking van het Verdrag wordt nageleefd.

Ondanks deze uitdagingen biedt het UCH-Verdrag van 2001 aanzienlijke kansen voor het behoud van cultureel erfgoed en het bevorderen van internationale solidariteit. Door partij te worden bij het verdrag zou staat X kunnen profiteren van gedeelde kennis, technische expertise en wereldwijde erkenning als hoeder van de menselijke geschiedenis. De nadruk die het Verdrag in artikel 20 legt op bewustmaking en voorlichting van het publiek biedt tevens een platform om lokale gemeenschappen en belanghebbenden te betrekken bij de bescherming van het onmaterieel cultureel erfgoed, waardoor de culturele identiteit en het toeristisch potentieel worden versterkt.

Conclusie

Het Verdrag van 2001 inzake de bescherming van het onderwatercultureel erfgoed is een mijlpaal in de wereldwijde inspanningen om de onvervangbare schatten die onder de wateren van de wereld verborgen liggen, te beschermen. Door middel van zijn gedetailleerde bepalingen, waaronder de artikelen 1, 2, 5, 7, 9, 10, 16, 18, 20, 21, 26 en 27, biedt het een duidelijk juridisch en ethisch kader voor staten om het onderwatercultureel erfgoed te beschermen en tegelijkertijd hun weg te vinden in de complexiteit van maritieme jurisdictie en internationale samenwerking. Voor een hypothetische staat X houdt toetreding tot dit verdrag niet alleen in dat de internationale normen procedureel worden nageleefd, maar ook de cruciale taak om de binnenlandse rechtsstelsels – hetzij via een monistische, hetzij via een dualistische benadering – in overeenstemming te brengen met de verplichtingen van het Verdrag.

De relatie tussen het UCH-Verdrag van 2001 en het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (1969) onderstreept nog eens het belang van het naleven van gevestigde beginselen van het verdragenrecht, zelfs wanneer daar niet expliciet naar wordt verwezen. Dit verband biedt andere staten waardevolle richtlijnen voor hun omgang met het UCH-Verdrag van 2001, waarbij de nadruk wordt gelegd op de noodzaak van goede trouw, duidelijke instemming en afstemming tussen internationale verplichtingen en nationale capaciteiten. Uiteindelijk vereist het behoud van onderwatercultureel erfgoed een gezamenlijke inspanning, geschraagd door robuuste wettelijke kaders en een gedeelde toewijding aan de bescherming van het onder water verborgen verleden van de mensheid voor toekomstige generaties.

Referenties

  • UNESCO. (2001). Verdrag inzake de bescherming van het cultureel erfgoed onder water. Aangenomen door de Algemene Conferentie van de UNESCO op 2 november 2001. Parijs: UNESCO.
  • Verenigde Naties. (1969). Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Aangenomen op 23 mei 1969, in werking getreden op 27 januari 1980. Wenen: Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1155, p. 331.
  • Dromgoole, S. (2013). Onderwatercultuurerfgoed en internationaal recht. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Garabello, R., & Scovazzi, T. (red.). (2003). De bescherming van het onderwatercultureel erfgoed: vóór en na het UNESCO-verdrag van 2001. Leiden: Martinus Nijhoff Publishers.
  • O’Keefe, P. J. (2002). Shipwrecked Heritage: Een commentaar op het UNESCO-verdrag inzake onderwatercultureel erfgoed. Leicester: Institute of Art and Law.