Inleiding
Djibouti, een klein maar strategisch gelegen land in de Hoorn van Afrika, speelt een belangrijke rol in de internationale betrekkingen vanwege zijn geopolitieke ligging op het kruispunt van Afrika, het Midden-Oosten en de Indische Oceaan. De deelname van het land aan internationale verdragen is van cruciaal belang voor het bevorderen van diplomatieke betrekkingen, het waarborgen van economische samenwerking en het aanpakken van regionale veiligheidskwesties. Dit artikel onderzoekt het verdragssluitingsproces van Djibouti binnen de context van zijn grondwettelijk kader en internationale verplichtingen. Het onderzoekt de juridische mechanismen waarmee Djibouti verdragen sluit, beoordeelt of het land een monistische of dualistische benadering hanteert bij de opname van internationaal recht in zijn binnenlandse rechtsstelsel, en onderzoekt de relatie van Djibouti met het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT) van 1969. Door deze elementen te analyseren, beoogt dit artikel een uitgebreid inzicht te verschaffen in de benadering van Djibouti ten aanzien van internationale overeenkomsten en inzichten te bieden aan andere landen die met Djibouti willen samenwerken bij het sluiten van verdragen.
De bespreking is onderverdeeld in verschillende delen. Ten eerste worden de grondwettelijke bepalingen met betrekking tot het sluiten van verdragen in Djibouti uiteengezet, waarbij relevante artikelen uit de Grondwet van Djibouti worden aangehaald. Ten tweede wordt onderzocht of Djibouti een monistische of dualistische benadering van het internationaal recht hanteert en wat de gevolgen daarvan zijn voor de omzetting van verdragen in nationaal recht. Ten derde wordt de status van Djibouti ten aanzien van het VCLT 1969 onderzocht en wordt besproken hoe dit van invloed is op verdragsonderhandelingen met andere staten. Ten slotte wordt in het artikel nagedacht over de bredere implicaties van het verdragskader van Djibouti voor internationale samenwerking en worden aanbevelingen gedaan voor staten die met Djibouti samenwerken.
Grondwettelijk kader voor het sluiten van verdragen in Djibouti
De rechtsgrondslag voor de deelname van Djibouti aan internationale verdragen is verankerd in de grondwet, die op 4 september 1992 werd aangenomen, na de onafhankelijkheid van het land van Frankrijk in 1977. De grondwet legt de beginselen en procedures vast voor het aangaan van internationale overeenkomsten en bakent de rollen van de uitvoerende en wetgevende macht in het verdragssluitingsproces af. In dit hoofdstuk worden de specifieke grondwettelijke bepalingen onderzocht die de bevoegdheid van Djibouti op het gebied van verdragssluiting regelen, waarbij de nadruk ligt op de bevoegdheidsverdeling en de procedurele vereisten voor de ratificatie en uitvoering van verdragen.
Artikel 1 van de grondwet van Djibouti legt de soevereiniteit van de staat vast en bevestigt het streven naar internationale samenwerking. Hoewel dit artikel niet rechtstreeks betrekking heeft op het sluiten van verdragen, zet het de toon voor de betrokkenheid van Djibouti bij de internationale gemeenschap door de nadruk te leggen op de beginselen van gelijkheid, wederzijds respect en naleving van het internationaal recht. Meer specifiek wordt de bevoegdheid tot het sluiten van verdragen behandeld in Titel III van de Grondwet, waarin de bevoegdheden van de president van de Republiek en de Nationale Assemblee worden uiteengezet.
Volgens artikel 21 is de president van de Republiek het staatshoofd en vertegenwoordigt hij Djibouti in de internationale betrekkingen. Dit artikel verleent de president uitdrukkelijk de bevoegdheid om namens de staat te onderhandelen over internationale verdragen en deze te ondertekenen. De rol van de president als hoofd van de diplomatie sluit aan bij de praktijk in veel landen waar de uitvoerende macht de primaire verantwoordelijkheid draagt voor het initiëren en sluiten van internationale overeenkomsten. De grondwet legt echter een cruciale controle op deze uitvoerende macht op door voor bepaalde soorten verdragen parlementaire goedkeuring te vereisen, zoals nader uiteengezet in de daaropvolgende bepalingen (Grondwet van Djibouti, 1992).
Artikel 37 van de Grondwet gaat nader in op de procedure voor de ratificatie van verdragen en bepaalt dat verdragen of overeenkomsten betreffende internationale organisaties, vrede, handel, internationale arbitrage, of verdragen die de binnenlandse wetgeving wijzigen of financiële verplichtingen met zich meebrengen, ter goedkeuring aan de Nationale Assemblee moeten worden voorgelegd. Deze bepaling waarborgt dat de wetgevende macht een belangrijke rol speelt in het verdragsproces, met name bij overeenkomsten met aanzienlijke binnenlandse of financiële gevolgen. De vereiste goedkeuring door de Nationale Assemblee weerspiegelt het democratische beginsel van checks and balances en voorkomt dat de uitvoerende macht eenzijdig verbintenissen aangaat die de nationale belangen zouden kunnen schaden zonder toezicht door de wetgevende macht (Grondwet van Djibouti, 1992).
Bovendien worden in artikel 38 de procedurele aspecten van de ratificatie van verdragen nader omschreven. Zodra een verdrag door de Nationale Assemblee is goedgekeurd, is de president bevoegd om het te ratificeren, waarna het verdrag bindend wordt voor de staat. Deze formele handeling van ratificatie, die vaak gepaard gaat met de nederlegging van de ratificatie-instrumenten bij de desbetreffende internationale instantie of tegenpartij, vormt het hoogtepunt van het verdragssluitingsproces volgens de Djiboutiaanse wetgeving. Belangrijk is dat artikel 38 ook voorziet in de publicatie van geratificeerde verdragen in het Staatsblad van de Republiek Djibouti, waardoor transparantie en openbare toegang tot de inhoud van internationale overeenkomsten worden gewaarborgd (Grondwet van Djibouti, 1992).
Naast deze procedurele vereisten gaat de Grondwet in op de juridische status van verdragen zodra deze zijn geratificeerd. Dit aspect is cruciaal om te begrijpen hoe internationale verplichtingen in de binnenlandse rechtsorde worden geïntegreerd, een onderwerp dat nauw verband houdt met de kwestie van monisme of dualisme in het rechtsstelsel van Djibouti. Alvorens dieper op die discussie in te gaan, is het de moeite waard op te merken dat het grondwettelijk kader voor het sluiten van verdragen in Djibouti een combinatie weerspiegelt van initiatief van de uitvoerende macht en toezicht door de wetgevende macht, bedoeld om een evenwicht te vinden tussen efficiëntie in de internationale betrekkingen en democratische verantwoording in eigen land. Deze structuur waarborgt dat de internationale verbintenissen van Djibouti niet alleen rechtsgeldig zijn volgens het binnenlandse recht, maar ook in overeenstemming zijn met de nationale belangen zoals die via parlementair debat zijn vastgesteld.
Naast de genoemde specifieke artikelen bevat de grondwet van Djibouti ook bredere beginselen van het internationaal recht in de preambule en de materiële bepalingen. Zo wordt in de preambule bijvoorbeeld het engagement uitgesproken ten aanzien van de beginselen van het Handvest van de Verenigde Naties en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, waarmee de intentie wordt uitgedrukt om zich te houden aan internationale normen bij het sluiten van verdragen en daarbuiten. Deze leidende beginselen zijn weliswaar niet rechtstreeks afdwingbaar als procedures voor het sluiten van verdragen, maar bepalen wel de context waarin Djibouti samenwerkt met andere staten en internationale organisaties.
In de praktijk is het proces voor het sluiten van verdragen in Djibouti in verschillende contexten toegepast, waaronder overeenkomsten op het gebied van handel, veiligheid en regionale samenwerking. Zo houdt de deelname van Djibouti aan de Afrikaanse Unie (AU) en de Intergouvernementele Autoriteit voor Ontwikkeling (IGAD) onder meer in dat er onderhandeld wordt over multilaterale verdragen en dat deze worden geratificeerd binnen het hierboven beschreven constitutionele kader. Evenzo volgen bilaterale overeenkomsten met landen als Frankrijk, de Verenigde Staten en China – vaak betreffende militaire basisrechten of economische partnerschappen – dezelfde grondwettelijke procedures, waardoor wordt gewaarborgd dat dergelijke verbintenissen zowel in het nationale als in het internationale recht een juridische grondslag hebben.
Monistische of dualistische benadering: Verdragen opnemen in nationaal recht
Een cruciaal aspect bij het begrijpen van het verdragssluitingsproces van een staat is het vaststellen hoe het internationaal recht in het binnenlandse rechtsstelsel wordt geïntegreerd. Staten hanteren doorgaans een monistische of een dualistische benadering van deze relatie. In een monistisch stelsel wordt het internationaal recht bij ratificatie van een verdrag automatisch in het binnenlands recht opgenomen, waarbij het vaak voorrang heeft boven conflicterende nationale wetten. Een dualistisch systeem daarentegen vereist een expliciete wetgevingshandeling om internationale verplichtingen om te zetten in afdwingbaar nationaal recht, waarbij internationaal en nationaal recht als afzonderlijke rechtsorden worden behandeld. In dit hoofdstuk wordt onderzocht of Djibouti een monistische of dualistische benadering hanteert en worden de implicaties voor de tenuitvoerlegging van verdragen binnen zijn rechtsgebied geanalyseerd.
Het uitgangspunt voor deze analyse is artikel 37 van de grondwet van Djibouti, dat – zoals eerder vermeld – voorschrijft dat bepaalde categorieën verdragen door de Nationale Assemblee moeten worden goedgekeurd. Hoewel deze bepaling de procedurele vereisten voor ratificatie vastlegt, wordt de juridische status van geratificeerde verdragen binnen de binnenlandse rechtsorde niet expliciet verduidelijkt. Een nadere bestudering van de grondwetstekst en de rechtspraktijk van Djibouti wijst echter op een genuanceerde benadering die, met bepaalde voorbehouden, neigt naar monisme.
Artikel 10 van de Grondwet biedt een belangrijk inzicht in het standpunt van Djibouti ten aanzien van de verhouding tussen internationaal en nationaal recht. Daarin wordt bepaald dat naar behoren geratificeerde internationale verdragen en overeenkomsten voorrang hebben boven nationale wetten, mits de andere partij bij het verdrag haar verplichtingen eveneens nakomt. Dit beginsel van voorrang duidt op een monistische benadering, aangezien het het internationaal recht rechtstreeks laat gelden binnen het binnenlandse rechtsstelsel zonder dat aanvullende wetgevende maatregelen nodig zijn om de bepalingen van het verdrag in de wetgeving op te nemen. Met andere woorden: zodra een verdrag overeenkomstig de grondwettelijke procedures is geratificeerd, worden de bepalingen ervan onderdeel van het rechtskader van Djibouti en kunnen ze voor nationale rechtbanken worden ingeroepen, uitgaande van wederkerigheid van de andere verdragsluitende partij (Grondwet van Djibouti, 1992).
Deze monistische benadering sluit aan bij de rechtstradities van veel landen met een civielrechtelijk stelsel, waaronder Frankrijk, dat vanwege het koloniale verleden van Djibouti van oudsher invloed heeft gehad op het rechtsstelsel van dat land. In Frankrijk hebben geratificeerde verdragen ook voorrang boven nationale wetgeving, zoals bepaald in artikel 55 van de Franse grondwet. Gezien deze historische band is het niet verwonderlijk dat Djibouti een soortgelijk kader heeft aangenomen voor de inwerkingstelling van internationaal recht. Het monistische karakter van het Djiboutiaanse stelsel is echter niet absoluut. De voorwaarde van wederkerigheid in artikel 10 introduceert een pragmatische beperking, die ervoor zorgt dat Djibouti verdragsverplichtingen niet eenzijdig nakomt als de andere partij dit nalaat.
In de praktijk houdt de rechtstreekse toepasselijkheid van verdragen in Djibouti in dat personen en entiteiten zich voor binnenlandse rechtbanken kunnen beroepen op verdragsbepalingen, mits het verdrag naar behoren is geratificeerd en gepubliceerd. Zo kunnen door Djibouti geratificeerde mensenrechtenverdragen, zoals het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (ICCPR), in theorie door burgers worden ingeroepen om nationale wetten of overheidsmaatregelen aan te vechten die in strijd zijn met internationale normen. In hoeverre dit beginsel in de gerechtelijke praktijk consequent wordt toegepast, blijft echter een onderwerp voor verder onderzoek, aangezien de bevoegdheid van nationale rechtbanken om het internationaal recht te interpreteren en te handhaven, mogelijk wordt beperkt door praktische en institutionele factoren.
Ondanks zijn monistische inslag vertoont het rechtsstelsel van Djibouti in bepaalde contexten elementen van dualisme. Voor verdragen die wijzigingen in bestaande wetgeving of de invoering van nieuwe wetten vereisen om internationale verplichtingen na te komen, moet de Nationale Assemblee uitvoeringswetgeving vaststellen. Deze vereiste, die eveneens is verankerd in artikel 37, geeft aan dat bepaalde verdragen het binnenlandse rechtslandschap niet automatisch wijzigen zonder wetgevende tussenkomst. Zo kunnen verdragen die complexe regelgevingskaders omvatten, zoals handelsovereenkomsten met gedetailleerde tariefschema’s, de goedkeuring van nationale wetten vereisen om de nationale regelgeving in overeenstemming te brengen met internationale verbintenissen. In dergelijke gevallen lijkt de aanpak van Djibouti op dualisme, aangezien de bepalingen van het verdrag pas binnenlands van kracht worden nadat ze via wetgevende maatregelen zijn omgezet.
De aanpak van Djibouti bij de omzetting van verdragen kan dus worden omschreven als overwegend monistisch, waarbij dualistische elementen worden toegepast op verdragen die specifieke wetswijzigingen vereisen. Dit hybride model weerspiegelt een evenwicht tussen de wens om internationale verplichtingen rechtstreeks na te komen en de noodzaak om de wetgevende soevereiniteit over binnenlandse aangelegenheden te behouden. Voor andere staten die betrekkingen onderhouden met Djibouti betekent dit dat, hoewel veel verdragsbepalingen na ratificatie direct afdwingbaar zijn, voor bepaalde overeenkomsten wellicht aanvullende binnenlandse juridische stappen nodig zijn voordat ze volledig ten uitvoer kunnen worden gelegd, hetgeen nauwe samenwerking met de Djiboutiaanse autoriteiten vereist om naleving van zowel internationale als nationale vereisten te waarborgen.
De status van Djibouti ten aanzien van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969
Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (VCLT), aangenomen op 23 mei 1969 en in werking getreden op 27 januari 1980, vormt een hoeksteen van het internationaal recht en regelt het tot stand komen, de uitleg en de beëindiging van verdragen. Het VCLT, dat vaak het „verdrag inzake verdragen“ wordt genoemd, codificeert het internationaal gewoonterecht en biedt een kader voor staten om hun verplichtingen op het gebied van verdragssluiting na te komen. In dit hoofdstuk wordt onderzocht of Djibouti partij is bij het VCLT en worden de implicaties van zijn status voor verdragsonderhandelingen met andere landen geanalyseerd.
Op basis van de beschikbare informatie uit internationale verdragsdatabanken en juridische bronnen is Djibouti geen ondertekenaar of partij bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragsrecht van 1969. Hoewel het VCLT openstaat voor toetreding door alle staten, heeft Djibouti zich sinds de aanneming ervan niet formeel bij dit verdrag aangesloten. Deze status is van belang omdat een staat, tenzij hij partij is bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht, niet juridisch gebonden is aan de specifieke bepalingen daarvan, hoewel veel van de regels van het verdrag worden beschouwd als internationaal gewoonterecht en dus van toepassing zijn op alle staten, ongeacht hun lidmaatschap (Verdragencollectie van de Verenigde Naties, 2023).
Het feit dat Djibouti niet is toegetreden tot het VCLT betekent niet dat het de normen van het internationaal verdragsrecht verwerpt. Veel van de beginselen van het VCLT, zoals de eis dat verdragen te goeder trouw worden gesloten (pacta sunt servanda) krachtens artikel 26, en de regels inzake interpretatie krachtens de artikelen 31 en 32, weerspiegelen het internationaal gewoonterecht en zijn derhalve bindend voor Djibouti. Bovendien sluit het constitutionele kader van Djibouti voor het sluiten van verdragen, zoals eerder besproken, aan bij verschillende beginselen van het VCLT, zoals de noodzaak van formele instemming en ratificatie om verdragsverplichtingen vast te stellen. Deze aansluiting suggereert dat Djibouti zich in grote lijnen houdt aan internationaal aanvaarde normen voor het sluiten van verdragen, zelfs zonder formeel lidmaatschap van het VCLT.
Voor andere staten die verdragen met Djibouti willen sluiten, heeft het feit dat het land geen partij is bij het VCLT verschillende gevolgen. Ten eerste zal Djibouti weliswaar waarschijnlijk de gebruikelijke regels van het verdragsrecht naleven, maar voelt het zich wellicht niet verplicht om specifieke procedurele of interpretatieve regels uit het VCLT te volgen die verder gaan dan de gebruikelijke normen. Zo zullen bepalingen inzake voorbehouden bij verdragen (artikelen 19-23 van het VCLT) of de wijziging en aanpassing van verdragen (artikelen 39-41) door Djibouti wellicht niet automatisch als bindend worden aanvaard, waardoor expliciete onderhandelingen over dergelijke bepalingen in de verdragsteksten noodzakelijk zijn. Staten die met Djibouti samenwerken, moeten er daarom voor zorgen dat in overeenkomsten duidelijk procedurele zaken worden geregeld, zoals de inwerkingtreding, geschillenbeslechting en beëindiging, om misverstanden als gevolg van uiteenlopende interpretaties van het verdragsrecht te voorkomen.
Ten tweede onderstreept het feit dat Djibouti geen lid is van het VCLT het belang van culturele en diplomatieke gevoeligheid bij verdragsonderhandelingen. Zonder het gestandaardiseerde kader dat het VCLT biedt, moeten andere staten vertrouwen op bilaterale dialoog en wederzijds begrip om de voorwaarden van overeenkomsten vast te stellen. Dit proces kan inhouden dat er wordt verwezen naar het internationaal gewoonterecht of dat er wordt geput uit regionale verdragspraktijken, zoals die welke binnen de Afrikaanse Unie zijn ontwikkeld, om consensus te bereiken met de Djiboutiaanse autoriteiten. Zo kan het verwijzen naar de normen van de AU voor het sluiten van verdragen, die vaak de nadruk leggen op soevereiniteit en wederzijds voordeel, bij Djibouti wellicht meer weerklank vinden dan het rechtstreeks citeren van bepalingen uit het VCLT.
Ten slotte herinnert het feit dat Djibouti geen partij is bij het VCLT andere staten eraan dat niet alle landen formeel gebonden zijn aan dezelfde internationale rechtsinstrumenten. Deze realiteit onderstreept de noodzaak van flexibiliteit en aanpassingsvermogen in internationale betrekkingen. Staten die partij zijn bij het VCLT, zoals veel Europese en Noord-Amerikaanse landen, zullen wellicht hun verwachtingen en onderhandelingsstrategieën moeten bijstellen wanneer zij te maken hebben met niet-partijstaten zoals Djibouti. Een praktische aanpak zou kunnen bestaan uit het voorstellen van verdragsbepalingen die de beginselen van het VCLT weerspiegelen, zoals regels inzake ongeldigheid of beëindiging, waarbij deze echter worden geformuleerd als onderling overeengekomen voorwaarden in plaats van als verplichtingen uit hoofde van het Verdrag.
Gevolgen voor internationale samenwerking
Het verdragssluitingsproces van Djibouti, dat is verankerd in het constitutionele kader van het land en wordt gekenmerkt door een overwegend monistische benadering van het internationaal recht, biedt waardevolle inzichten voor staten en internationale organisaties die met het land willen samenwerken. De vereiste dat belangrijke verdragen door de Nationale Assemblee moeten worden goedgekeurd, waarborgt een zekere mate van democratische verantwoording, terwijl de directe toepasselijkheid van geratificeerde verdragen op grond van artikel 10 van de Grondwet de handhaving van internationale verplichtingen binnen de binnenlandse rechtsorde vergemakkelijkt. Het hybride karakter van het rechtsstelsel van Djibouti – met dualistische elementen die voor bepaalde verdragen wetgevende maatregelen vereisen – betekent echter dat de uitvoering van verdragen kan variëren, afhankelijk van de aard van de overeenkomst.
Bovendien sluit het feit dat Djibouti geen partij is bij het VCLT 1969 het sluiten van effectieve verdragen niet uit, maar vereist het wel dat zorgvuldig aandacht wordt besteed aan het internationaal gewoonterecht en aan bilaterale onderhandelingen. Andere staten zouden prioriteit moeten geven aan duidelijke communicatie en het expliciet opnemen van procedurele en materiële bepalingen in verdragsteksten om mogelijke discrepanties in de juridische interpretatie te beperken. Deze aanpak is met name relevant gezien het strategische belang van Djibouti als knooppunt voor internationale handel en veiligheidssamenwerking, waar militaire bases van diverse buitenlandse mogendheden zijn gevestigd en dat via de Straat van Bab-el-Mandeb als toegangspoort tot de Rode Zee fungeert.
De betrokkenheid van Djibouti bij regionale en internationale organisaties, zoals de AU, de IGAD en de Verenigde Naties, is mede bepalend voor zijn gedrag op het gebied van verdragssluiting. Deze lidmaatschappen getuigen van een streven naar multilaterale samenwerking, ook al voldoet Djibouti aan zijn verdragsverplichtingen buiten het formele kader van het VCLT om. Zo weerspiegelt de deelname van Djibouti aan vredeshandhavings- en terrorismebestrijdingsinitiatieven onder mandaat van de AU en de VN de bereidheid om zich aan te passen aan internationale normen, ook al gebeurt dit niet via directe toetreding tot specifieke verdragen zoals het VCLT.
Voor staten die verdragen met Djibouti willen sluiten, komen uit deze analyse verschillende praktische aanbevelingen naar voren. Ten eerste kan het betrekken van zowel de uitvoerende als de wetgevende macht bij de onderhandelingen ertoe bijdragen dat voorgestelde verdragen de nodige binnenlandse goedkeuring krijgen. Gezien de rol van de Nationale Assemblee bij de ratificatie van belangrijke overeenkomsten, kan vroegtijdig overleg met parlementaire belanghebbenden het proces versnellen. Ten tweede moeten staten rekening houden met mogelijke vertragingen bij de tenuitvoerlegging van verdragen die wetswijzigingen vereisen, aangezien dualistische elementen in het Djiboutiaanse rechtsstelsel aanvullende binnenlandse juridische stappen noodzakelijk kunnen maken. Ten derde moeten onderhandelaars de nadruk leggen op beginselen van het internationaal gewoonterecht en regiospecifieke normen om vertrouwen en consensus op te bouwen, met name gezien het feit dat Djibouti geen lid is van het VCLT.
Conclusie
Het proces van het sluiten van verdragen in Djibouti weerspiegelt het constitutionele kader, de historische invloeden en de strategische prioriteiten van het land als kleine maar geopolitiek belangrijke staat. De grondwet van Djibouti biedt een duidelijke rechtsgrondslag voor het aangaan van internationale overeenkomsten, waarbij de president verdragen onderhandelt en ondertekent, onder voorbehoud van goedkeuring door de Nationale Assemblee voor specifieke categorieën van verbintenissen. De overwegend monistische benadering van het internationaal recht door het land, getemperd door dualistische vereisten voor bepaalde verdragen, vergemakkelijkt de integratie van internationale verplichtingen in de binnenlandse rechtsorde, terwijl de wetgevende soevereiniteit behouden blijft. Hoewel Djibouti geen partij is bij het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht van 1969, zorgt de naleving van het internationaal gewoonterecht ervoor dat de verdragspraktijk van het land in overeenstemming is met algemeen aanvaarde normen, zij het dat er behoefte is aan bilaterale duidelijkheid over procedurele aangelegenheden.
De implicaties van het verdragskader van Djibouti reiken verder dan de landsgrenzen en bieden andere staten leerpunten voor het aangaan van internationale overeenkomsten met partijen die geen toetreding tot het VCLT hebben. Door prioriteit te geven aan wederzijds begrip, expliciete verdragsbepalingen en respect voor binnenlandse processen, kunnen staten een effectieve samenwerking met Djibouti bevorderen op gebieden als handel, veiligheid en regionale stabiliteit. Aangezien Djibouti een cruciale rol blijft spelen in de Hoorn van Afrika en daarbuiten, is een genuanceerd begrip van zijn juridische en diplomatieke benadering van het sluiten van verdragen van essentieel belang voor het in stand houden en verdiepen van internationale partnerschappen.
Referenties
- Grondwet van Djibouti. (1992). Aangenomen op 4 september 1992. Beschikbaar via de officiële publicaties van de Republiek Djibouti.
- Verdragscollectie van de Verenigde Naties. (2023). Status van verdragen: Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. Te raadplegen via de website van de Verdragensverzameling van de Verenigde Naties.
- Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht. (1969). Aangenomen op 23 mei 1969, in werking getreden op 27 januari 1980. Verdragenserie van de Verenigde Naties, deel 1155, p. 331.